خانه بی‌بی‌بیگم هویت محله امام هادی(ع) است

کسی کوچه حمامی ۱۹ در توس ۳۰ را با این عنوان خطاب نمی‌کند. سال‌هاست این معبر به نام فاطمیه شناخته می‌شود. حتی در محاورات همسایه‌ها عباراتی همچون روبه‌روی فاطمیه، سمت راست فاطمیه، آخر کوچه فاطمیه و... شنیده می‌شود. بنای فاطمیه در این کوچه نه‌فقط یک بنای مذهبی، بلکه بخشی از هویت آن است. اهالی سی‌سال پیش از همسر ارباب این منطقه، بی‌بی‌بیگم حبیب‌اللهی، خواستند این ملک را وقف کند. ازآنجایی‌که خود بی‌بی اینجا نبوده، این کار را از‌طریق نماینده‌اش، حاج‌اکبر رضایی، انجام می‌دهند و بعد از گرفتن موافقت بی‌بی، خودشان کمر همت را می‌بندند و زن و مرد و پیر و جوان، با کمک خیران، آجر‌به‌آجر بنای آن را روی هم می‌گذارند.

‌درِ فاطمیه محله امام‌هادی (ع) حدود سی‌سال است که در ایام شهادت حضرت‌زهرا (س) باز است. بی‌بی‌عفت حسینی که کلیددار و روضه‌خوان این مکان است، در ایام شهادت حضرت‌زهرا (س)، روضه شهادت بانوی دو‌عالم را در آن می‌خواند؛ حالا روضه، چه بانی داشته چه نداشته باشد. همسایه‌ها گرچه در مناسبت‌های مختلفی برای تلاوت دعای ندبه، توسل، کمیل و‌... در این مکان جمع می‌شوند، ایام فاطمیه، انگار حال‌و‌هوای دیگری دارد. دل‌شکسته‌تر و عاشقانه‌تر از همیشه لباس عزا بر تن می‌کنند و از درِ خانه مادر سادات وارد می‌شوند.

مطلب مرتبط خانه بی‌بی پروین بعد از فوتش وقف برپایی روضه شد

بی‌بی‌حسینی کلید دار فاطمیه است

تقارن ایام فاطمیه شور و حال مردم برای حضور در مکانی منتسب به بانوی دو‌عالم را بیشتر کرده است. از سال‌۷۶ تاکنون روضه‌خوانی‌های فاطمیه پابرجاست. زمین این مکان مثل بسیاری دیگر از زمین‌های محله امام‌هادی (ع) متعلق‌به ارباب اینجا حاج حبیب‌الله حبیب‌اللهی بوده که این قطعه‌زمین را به همسرش داده بود. حدود سال‌۷۵ چندنفر از همسایه‌ها از‌جمله بی‌بی‌عفت حسینی از حاج‌اکبر رضایی که نماینده حاج‌حبیب‌الله حبیب‌اللهی و همسرش بوده، می‌خواهند این زمین را وقف کند تا بانوان بتوانند در آن روضه‌خوانی و... داشته باشند. بی‌بی‌بیگم هم موافقت می‌کند و به‌دنبالش اهالی پای کار می‌آیند و با کمک دیگر خیران، بنای آن را می‌سازند.

ایام فاطمیه بهانه‌ای شد تا به این مکان بیاییم و با چند‌نفر از ارادتمندان آن گفت‌و‌گو کنیم. بی‌بی حسینی از همان سال‌های اولیه افتتاح فاطمیه تاکنون کلیددار و روضه‌خوان آن است. چند‌نفر از قدیمی‌ها و همسایه‌ها را دعوت کرده است تا از خاطرات قدیم این بنا تعریف کنند.

از حج که آمدم، رو به فاطمیه سلام دادم

بانوان زودتر از زمان مقرر در فاطمیه دور هم جمع شده و مشغول صحبت‌اند. جمیله‌خانم دارد اسپند دود می‌کند. دیگری به آشپزخانه رفته است و می‌خواهد چای دم کند. زهرا‌خانم چادر‌ها را تا می‌کند و‌... همین‌ها شاید نشانه‌ای باشد از اینکه فاطمیه برای آنها نه‌فقط یک مکان مذهبی رسمی، بلکه مکانی است که با آن انس دیرینه دارند.

همه که بی‌بی را به‌عنوان بزرگ‌تر و قدیمی این بنا قبول دارند، از او می‌خواهند تعریف کند. او هم صحبت را می‌برد به سال ۷۶ و می‌گوید: بعد از اینکه بی‌بی‌بیگم قبول کرد زمین اینجا را وقف کند، خیلی خوشحال بودیم. دوست داشتیم زودتر ساخته شود. ماه حج بود. داشتم می‌رفتم حج واجب. به آقای رضایی و خانم اسلامی که از معتمدان محل و پیگیر کار‌های فاطمیه بودند، گفتم دلم می‌خواهد وقتی برگشتم، اینجا زیر آهن باشد. گفتند «باشد. شما یک وقت گلایه ما را به مادرت (منظورشان حضرت زهرا (س) بود) نکنی.»

بی‌بی‌حسینی وقتی از حج برگشت، همسایه‌ها به استقبالش آمد‌ند و برایش مداحی می‌کردند. همین‌که داخل کوچه شد، بنای فاطمیه را دید. او تعریف می‌کند: بنای فاطمیه کامل شده بود و درِ آن را گذاشته بودند. فقط نازک‌کاری‌هایش مانده بود. خیلی خوشحال شدم. رو به فاطمیه ایستادم و به حضرت زهرا (س) سلام دادم.

پیشرو در اسکان‌دادن به زوار پیاده

بعد از این، مردم از خانه‌هایشان فرش و مایحتاج اولیه را آوردند و از آن موقع تاکنون در طول سال به مناسبت‌های مختلف در این بخش، مراسم دایر است. بی‌بی که برای روضه‌خوانی به محافل زنانه می‌رود، می‌گوید: ایام دهه فاطمیه اگر ۱۰ جای دیگر به من درخواست روضه‌خوانی دهند، زمان روضه‌خوانی اینجا را به کسی قول نمی‌دهم. اگر روضه اینجا بانی داشته باشد با میزبانی او روضه خوانده می‌شود، اما اگر بانی نداشته باشد، باز هم درِ فاطمیه را باز می‌کنم و برای مادر سادات روضه می‌خوانم. همسایه‌ها هم هر‌وقت ببینند که در باز است، می‌آیند.

بعد از اینکه بی‌بی‌بیگم قبول کرد زمین اینجا را وقف کند، خیلی خوشحال بودیم. دوست داشتیم زودتر ساخته شود

به گفته او اینجا فقط محل روضه‌خواندن نیست. کار‌های خیری همچون تهیه جهیزیه و سیسمونی، بسته‌های کمک‌تحصیل و... تهیه و به نیازمندان داده می‌شود.

او به پیشرو‌بودن این مکان در اسکان‌دادن به زوار پیاده اشاره می‌کند و می‌گوید: سال‌های قبل که مثل الان موکب‌ها زیاد نبودند و درِ مساجد هم برای زوار بسته بود، زوار پیاده وقتی به اینجا می‌رسیدند و جایی برای اسکان نداشتند، مردم محله در فاطمیه از آنها پذیرایی می‌کردند و شب همین‌جا اسکانشان می‌دادند. همسایه‌ها هم از خانه‌هایشان پتو و بالش و خوراکی و... می‌آوردند. این موضوع دهان‌به‌دهان چرخید، به‌طوری‌که در سال‌های بعد، تعداد بیشتری برای اسکان به فاطمیه می‌آمدند و جا کم می‌آوردیم؛ برای همین مردهایشان را به مسجد محل می‌فرستادیم.

او به فرش‌های فاطمیه اشاره می‌کند و می‌گوید: اولین روضه را روی موکت خواندیم. بعد مردم از خانه‌هایشان فرش آوردند. ایام ماه رمضان یک آقایی از اصفهان اسم اینجا را شنیده بود. روز هفدهم‌ماه رمضان آمد فاطمیه را دید. فرش‌هایی که الان هست را سفارش داد. فردایش فرش‌ها را آوردند و شب روی آنها صد‌رکعت نماز شب‌های احیا خوانده شد.

اولین ماشین آجر به نام شهید‌فرازی بود

فاطمه فروتن که مادر شهید‌عباس فرازی است، تعریف می‌کند: ما از پنجاه‌سال پیش اینجا ساکن هستیم. آن موقع مراسم شب‌های احیا و نماز‌های صد‌رکعتی در خانه ما خوانده می‌شد. وقتی قرار شد بنای فاطمیه را بسازند، خدا رحمتش کند حاج‌آقایمان عباسعلی فروتن را که گفت اولین ماشین آجر را ما به نام پسر شهیدمان اهدا کنیم. بعد هم که بنا ساخته شد، حاج‌آقا گفت دیگر هر مراسمی که در خانه داشتیم، در فاطمیه و به نام مادر سادات بگیریم.

بانی روضه‌های دهه اول محرم نیز فاطمه‌خانم است. او که قبلا در خانه‌اش کار‌های میزبانی از عزاداران را انجام می‌داد، بعد از ساخت فاطمیه، این مسئولیت را در این بنا برعهده گرفت و از آن موقع تاکنون جزو خادمان افتخاری آن است.

او می‌گوید: ما و بی‌بی‌حسینی و همسایه‌ها، به لطف مادر سادات، اینجا کار‌های دیگر هم انجام داده‌ایم. از قدیم برای کمک به نیازمندان، جهیزیه و... تهیه می‌کنیم.

فاطمه‌خانم وسط بنا را نشان می‌دهد و می‌گوید: بار‌ها اینجا تشک و لحاف بار کردیم. حالا دیگر پتو می‌دهیم. آنهایی که نمی‌خواستند شناخته شوند، می‌گفتیم نصفه‌شب می‌آمدند جهیزیه را می‌بردند تا آبرویشان حفظ شود.

خیلی از کسانی که نذر فاطمیه می‌کنند، نذوراتشان را به دست فاطمه‌خانم می‌رسانند. می‌گوید: چندین‌بار پیش آمده است که خانم یا آقایی زنگ زده و گفته‌اند برای فاطمیه نذر کرده‌اند. چون آنها را نمی‌شناختم، ازشان پرسیدم شما اصلا خودتان به فاطمیه آمده‌اید. می‌گفتند نیامده‌ایم ولی تعریفش را شنیده‌ایم و برایش نذر کردیم.

نشانی ما برمبنای فاطمیه است

بتول روستایی که همسایه دیواربه‌دیوار فاطمیه است، تعریف می‌کند: زمانی که داشتند اینجا را می‌ساختند، پای شوهرم شکست و خودم باردار بودم. با‌وجوداین خیلی دوست داشتیم در اینجا مشارکت داشته باشیم که شوهرم با یک پا گچ‌ها را جمع می‌کرد و من آنها را می‌آوردم بیرون. عین خانه خودمان اینجا بنّایی کردیم. شلنگ آب و برق و‌... هرچه می‌خواستند دراختیارشان می‌گذاشتیم.

او ادامه می‌دهد: همیشه خدا را شکر می‌کنیم که این بنا هست و ما توفیق همسایگی‌اش را داریم.

بتول‌خانم از روز‌هایی یاد می‌کند که تعداد کسانی که پای روضه‌ها می‌آمدند کمتر از ۱۰نفر بوده است، اما به مرور مردم متوجه بنای فاطمیه شدند و حالا طوری شده که حتی از شهر‌های دیگر هم به اینجا می‌آیند.

او می‌گوید: هرکس از ما نشانی می‌پرسد پلاک نمی‌گویم. می‌گویم خانه کنار فاطمیه. این فاطمیه آبرو و اعتبار ماست. فقط هم ما این‌طور نیستیم؛ اهالی اینجا کلا این کوچه را به نام کوچه فاطمیه می‌شناسند.

به گفته بتول‌خانم حتی خیلی وقت‌ها، خانم‌های محل که به واسطه بسیج، شهرداری و شورای اجتماعی محله در برنامه‌های مختلف شرکت می‌کنند به‌جای اینکه اسم محله را بگویند، می‌گویند «خانم‌های فاطمیه».

پیشرفت بچه‌های مهد قرآن

یله امیری، دیگر همسایه دیواربه‌دیوار فاطمیه و جزو خادمان افتخاری آن است. او می‌گوید: من چهاردختر دارم. بچه‌هایم اینجا بزرگ شده‌اند. حتی بعضی‌وقت‌ها شب‌ها اینجا می‌خوابیدیم. خودم بچه روستا بودم و سواد چندانی ندارم. از برکت همسایگی با فاطمیه است که بچه‌هایم اهل و صالح هستند. شاید اگر جای دیگری بودیم، بچه‌هایم این‌قدر خوب بزرگ نمی‌شدند.

او به مهد قرآن اشاره می‌کند و می‌گوید: حدود ۱۰‌سال بود که اینجا مهد قرآنی داشتیم. خانم‌ها بچه‌هایشان را می‌آوردند. خیلی از بچه‌های محل که در مهد اینجا بودند، حالا بزرگ شده‌اند.

هرکس از ما نشانی می‌پرسد پلاک نمی‌گویم. می‌گویم خانه کنار فاطمیه. این فاطمیه آبرو و اعتبار ماست

جمیله‌خانم شروع می‌کند به اسم‌بردن از قدیمی‌ها و می‌گوید: مائده، ماجده و سینا پرستار شده‌اند. فاطمه مجری شده است و در صداوسیما اجرا می‌کند. یک پسر مهندس داریم. از برکت همین فاطمیه بوده که اینها پیشرفت کرده‌اند.

به گفته او چندین خانمی که بچه‌دار نمی‌شدند، به واسطه توسل به فاطمیه بچه‌دار شده‌اند. او گهواره کنار فاطمیه را نشان می‌دهد و می‌گوید: این را یکی از خانم‌هایی که بچه‌دار شد، آورده است.

او از عصمت‌خانم محمدی یاد می‌کند و می‌گوید: عصمت‌خانم نمی‌توانست قرآن بخواند. در کلاس‌های همین فاطمیه قرآن‌خواندن را یاد گرفت. الان هم در مناسبت‌های مختلف، به نیت خیرات رفتگانش، نذری‌های مختلفی می‌آورد.

پناهگاه بانوان امام‌هادی (ع)

زهرا رجب‌زاده از همسایه‌هایی است که رفت‌وآمد زیادی به فاطمیه دارد. او می‌گوید: ما خانوادگی این‌قدر به اینجا اعتقاد و ارادت داریم که هرمشکلی برایمان پیش بیاید، نذر فاطمیه می‌کنیم. بچه‌ها و همسرم اگر کوچک‌ترین گرفتاری برایشان پیش بیاید، به من می‌گویند نذر فاطمیه کن.

او از وصلت‌های زیادی که از فاطمیه پا گرفته است، یاد می‌کند و می‌گوید: از برکات این مکان همین بس که کلی دختر و پسر ازدواج کرده‌اند. مادر‌ها در اینجا شماره‌های خانواده‌های دختردار را به پسردار‌ها می‌دهند. دخترانی داریم که از بچگی با اینجا انس داشته‌اند و حالا دارند خودشان با بچه‌هایشان به اینجا می‌آیند.

همین که اعلام می‌کنند می‌خواهند فاطمیه را تمیز کنند بیش از بیست‌نفر می‌آیند، جوری که نیرو اضافه است

زهرا‌خانم به همکاری همسایه‌ها برای امور فاطمیه اشاره می‌کند و می‌گوید: فاطمیه از اول با مشارکت همسایه‌ها پا گرفت و این‌قدر همه به آن ارادت داریم که هنوز هم خیلی از کار‌های آن با کمک همسایه‌ها انجام می‌شود.

او تعریف می‌کند: همسایه‌ها سالی دو بار برای نظافت اینجا جمع می‌شوند؛ یکی قبل از محرم و یکی قبل از عید نوروز. همین که اعلام می‌کنند می‌خواهند فاطمیه را تمیز کنند بیش از بیست‌نفر می‌آیند، جوری که نیرو اضافه است. اما همه به عشق حضرت زهرا (س) می‌خواهند یک کار هرچند کوچک را انجام دهند.

رجب‌زاده از فاطمیه به‌عنوان پناهگاه بانوان محل یاد می‌کند و می‌گوید: بار‌ها پیش آمده است که زن و شوهر یا مادر و فرزندی مشکل داشته و آمده‌اند با بی‌بی درد‌دل کرده‌اند و از همین طریق و به لطف خانم حضرت‌زهرا (س) مشکلشان حل شده است.

او ادامه می‌دهد: گمانم خیلی از بانوان توس، بعد‌از امام‌رضا (ع) این فاطمیه را پناهگاه خودشان می‌دانند.

* این گزارش چهارشنبه ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۸۴ شهرآرامحله منطقه ۹ و ۱۰ چاپ شده است.