هما؛ نخستین هتل مدرن مشهد، در دهه ۵۰ ساخته شد

پس از یک دهه درگیری اداری و چانه‌زنی بر سر زمین برای ساخت یک مکان اقامتی، سرانجام هتل «هایت عمر خیام» در دهه ۵۰ در خیابان احمدآباد ساخته شد که پس از انقلاب، «هتل همای یک مشهد» نام گرفت.

پیش از آنکه بتن و آهن در میان درختان کهن‌سال احمدآباد قامت برافرازند و مدرن‌ترین اقامتگاه شرق کشور شکل بگیرد، مشهد بیش از یک دهه درگیر مکاتبات اداری، نقشه‌های نافرجام و چانه‌زنی بر سر زمین مناسب برای ساخت یک مکان اقامتی بود.

آن دوران قرار بود هتلی ساخته شود، اما در بافت سنتی شهر، زمین مناسب و بزرگ‌مقیاسی نبود برای همین این عمارت مجلل پس از کش‌وقوس فراوان و پیگیری‌های طولانی‌مدت در باغ احمدآباد بالا رفت و شد هتل «هایت عمر خیام» که پس از انقلاب، «هتل همای یک مشهد» نام گرفت؛ سطر‌های پیش رو از تکاپوی مدیریت شهری، آستان قدس و سازمان جلب سیاحان برای ساخت نخستین هتل مدرن شهر و حتی کشور می‌گوید.

شهرستانی و پیگیری‌های بی‌پایانش!

مهندس شهرستانی، شهردار مشهد از پیگیرترین افرادی‌است که به دنبال حل مسئله اسکان مسافران شهر است. شهرستانی نخست در سال ۱۳۴۳ به سراغ ساختمان پذیرایی سازمان امنیت و باغ مصفایش (حوالی ساختمان استانداری امروز) می‌رود. او می‌خواهد ساختمان را به شهرداری واگذار کند تا از آن هتل بسازند.

شهرستانی سپس طرح هتل ۵۶تخت‌خوابی‌اش را ارائه می‌کند که می‌توان آن را در باغ دارالتولیه (حوالی چهارراه شهدای امروز) ساخت. در این طرح، او ۲۵۲۰ مترمربع در شش طبقه در نظر گرفته است که همه امکانات جانبی مانند رستوران و محل جشن و پذیرایی را دارد.

او سپس در نامه‌ای به نایب‌التولیه و استاندار خراسان طرح یک هتل پانصد تا ششصد اتاقه را ارائه می‌کند تا بودجه برای آن اختصاص یابد تا در کارخانه برق سابق آستان قدس در خیابان طبرسی یا گاراژ سابق اطمینان در خیابان نادری ساخته شود.

شهردار مشهد در ادامه، در مکاتبه با دکتر نهاوندی، وزیر آبادانی و مسکن، درخواست ساخت هتل و اعزام مهندس به مشهد را می‌دهدکه با پاسخ مثبت روبه‌رو می‌شود. سپهبد عزیزی، استاندار خراسان هم در راستای پیگیری طرح ساختمان مسافرخانه چهارصد اتاقی (شامل دو سالن ناهارخوری و دو دستگاه رختشوی‌خانه) با بودجه ۳۱میلیون‌ریالی، درخواست تأمین اعتبار می‌کند. در نهایت دی‌ماه این سال، شهردار مشهد از تأمین ۱۰میلیون ریال اعتبار برای این هتل خبر می‌دهد و بقیه مخارج بر عهده سازمان جلب سیاحان قرار داده می‌شود تا این هتل در محل باغ شرکت فلاحتی سابق واقع در خیابان شاهرضا ساخته شود.

ایده هتل در گیرودار کاغذبازی

این پرونده تا سال ۱۳۴۴ خاک می‌خورد اماپس از پیگیری استاندار در آبان‌ماه این سال، سازمان جلب سیاحان طرح احداث زائرخانه در مشهد را مطرح و درخواست می‌کند میزان سرمایه‌گذاری شهرداری مشهد در این امر تعیین شود. در پاسخ به نامه آنها، دی‌ماه مهندس شهرستانی نامه‌ای به این سازمان می‌نویسد و در آن از آمادگی برای مشارکت در احداث مهمان‌سرا برای زائران در مشهد تا مبلغ ۳میلیون تومان خبر می‌دهد. البته باز هم کار در همین مرحله متوقف می‌شود.

پیگیری بعدی شهرستانی برای زمین سابق فرمانداری است که آن هم به در بسته می‌خورد. شهردار این زمین مخروبه را بهترین محل برای ساختمان هتل می‌داند، اما طبق مقررات ساختمان فرمانداری باید بازسازی شود و امکان واگذاری زمین نیست. او البته دست از پیگیری برنداشته و به وزیر کشور نامه می‌نویسد که، چون استانداری به باغ پذیرایی ساواک می‌رود این زمین را به هتل سه ستاره مشهد اختصاص دهند. وزارت کشور هم این واگذاری را منوط به اجاره محلی برای فرمانداری تا انتقال استانداری به کاخ جدید ساواک می‌داند. شهرداری هم با این تصمیم موافقت می‌کند، اما تلگراف نا‌امیدکننده دیگری از تهران خبر از تشریفات و موانع قانونی می‌دهد.

باغ احمدآباد وارد گود می‌شود

شاید از نخستین بار‌هایی که نام باغ احمدآباد به میان می‌آید در نامه شهردار مشهد به تیمسار باتمانقلیچ استاندار است که در فروردین سال ۱۳۴۵ خورشیدی نگاشته می‌شود و در آن ضمن بیان تاریخچه مختصری از پیگیری‌های چند ساله می‌نویسد: «با همه تلاش استانداران گذشته، تشکیل شرکتی از سرمایه‌گذاران محلی و تشویق افراد و مؤسسات خصوصی به ایجاد هتل به جایی نرسید و اکنون باید آستان قدس با سرمایه شخصی و با مشارکت شهرداری در یکی از باغ‌های الندشت یا احمدآباد دست به ساختمان چنین مهمان‌خانه‌ای بزند و یا شهرداری با تفویض زمین فرمانداری یا زمین‌های مذکور از محل عواید خود این آرزوی مردم مشهد را فراهم کند.»

سال ۷۵هتل دیگری احداث می‌گردد، اما شناسنامه اصلی تحول هتلداری مدرن مشهد، همان هتل همای شماره یک است

در جلسه همه مسئولان شهر ۲۰ تا ۳۰ هزار متر از زمین‌های باغ احمدآباد به صورت اجاره برای ساختن هتل در نظرگرفته می‌شود که با بودجه ۱۰ میلیون تومانی هتل ساخته شود. ۵۰ درصد بودجه را شهرداری و ۵۰ درصد را سازمان جلب سیاحان تأمین می‌کند. ۲۶ اردیبهشت ماه سال ۱۳۴۵ مهندس همایون میرارجمند نماینده سازمان جلب سیاحان از باغ احمدآباد بازدید می‌کند و مساحت ۳۰ هزار مترمربع از زمین‌های جنب باغِ کوچه سرم‌سازی را تعیین می‌کنند تا نخستین هتل درجه یک شهر ساخته شود. در ادامه و پس از تأمین نشدن بودجه، شهرداری دست به دامان آستان قدس می‌شود.

در این ایام، مهندس شهرستانی از شهرداری مشهد کنار می‌رود تا با کمرنگ شدن نقش شهرداری این طرح هم در همین نقطه رها شود. تنها حسن این ماجرا تثبیت باغ‌های احمدآباد برای ساخت هتل در مشهد است.

قدمی که آستان قدس برداشت

با انتصاب باقر پیرنیا به عنوان استاندار خراسان و نایب التولیه آستان قدس ورق برمی‌گردد؛ حضور او در رأس دو نهاد مهم استان دست او را باز می‌گذارد تا تصمیم‌های مهمی را اجرایی کند. او در نخستین قدم در مسیر تأمین اقامتگاه در باغ مصطفی‌خانی مهمانخانه کوچکی می‌سازد تا از میهمانان آستانه در آنجا پذیرایی کند و سپس به دنبال ساخت هتل صداتاقی در مشهد می‌رود. او در دی ماه با چند نهاد مهم مانند شهردار، رئیس بانک رهنی، معاون شهربانی، رئیس اداره اطلاعات رادیو، رئیس اتاق بازرگانی و مدیر داروخانه شاهرضا جلسه‌ای تشکیل می‌دهد تا مسئله هتل را حل و فصل کند.

طبق گزارش روزنامه خراسان قرار می‌شود دو هتل مجهز یکی درجه یک و دیگری درجه دو در مشهد ساخته شود. همچنین قرار بر ساخت هتل شرکت بیمه و شرکت نفت می‌شود تا با هتل‌های خاورمیانه رقابت کنند. او در مصاحبه ۳۰ دی ۱۳۴۶ اعلام می‌کند هتل‌سازی فعالیتی تجاری است و اراضی وقفی را نمی‌توان به بهای ناچیز واگذار کرد، به همین دلیل درخواست واگذاری زمین‌های احمدآباد یا الندشت با ارزش دو میلیون تومان مسکوت می‌ماند.

پیرنیا آستان قدس را به صورت مستقیم وارد عرصه ساخت هتل می‌کند. طبق نوشته پیرنیا او ۸۰ هزار مترمربع از باغ‌های احمدآباد را برای ساخت هتل اختصاص می‌دهد. سپس طرح هتلی با ۱۱۰ اتاق و یک آپارتمان بسیار بزرگ و باشکوه برای پذیرایی از شخصیت‌های درجه اول جهان و چندین ویلای خانوادگی می‌دهد.

در نهایت هتل بزرگ مشهد در شهریورماه سال ۱۳۴۷ در ۹ طبقه با زیربنای ۲۰ هزار مترمربع توسط شرکت ماهساز- که پیش از این راه‌آهن مشهد را ساخته- اجرایی می‌شود. این هتل در نهایت ۱۲۰ اتاق دارد که تا ۴۰۰ اتاق قابل توسعه است. هتل سالن بزرگ کنفرانس، پذیرایی، ویلا، دستگاه تصفیه آب، استخر شنا، تهویه، سردخانه، تأسیسات حرارت مرکزی، آسانسور‌های مختلف و محوطه وسیع با فضای سبز چشم‌نواز است. طبق اعلام جراید آستان قدس حدود ۳۵۰ میلیون ریال هزینه صرف ساخت این مکان اقامتی می‌کند.

با شرحی که رفت، مشهد صاحب هتل شده و چشم هزاران مشهدی و غیرمشهدی به نقطه پایان وافتتاح آن است که به یک‌باره خبر فروش آن تیتر اخبار جراید می‌شود. روزنامه اطلاعات در این خبر می‌نویسد: «تاکنون دو پیشنهاد به‌مبلغ ۵۰ میلیون تومان و ۶۰ میلیون تومان برای خرید هتل مذکور به آستان قدس رضوی شده است، ولی فروش هتل مذکور که هتل مشهد نامیده می‌شود به خاتمه ساختمان موکول و حداقل قیمت فروش آن ۷۵میلیون تومان از طرف آستان قدس به خریداران پیشنهاد شده است.»

سرانجام قبل از تکمیل هتل هشت طبقه در قراردادی به تاریخ ۸ آبان‌ماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی به نام امام هشتم (ع) به بانک عمران واگذار می‌شودتا آن را تجهیز و تکمیل کند و اراضی آن را نیز ۹۹ ساله با حدود ۸۰۰ میلیون ریال اجاره می‌دهند. آذرماه سال ۱۳۵۱ خورشیدی این بانک شروع به تکمیل آن می‌کند و با صرف هزینه ۳۰۰ میلیون‌ریالی در بهار سال ۱۳۵۲ خورشیدی به بهره‌برداری می‌رسد. پس از ساخت، بهره‌برداری از آن به زنجیره بین‌المللی هایت واگذار می‌شود تا هتل رسما به نام «هایت عمر خیام» فعال شود.

هایت، هما می‌شود

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مدیریت هتل بازتعریف می‌شود و تحت نظارت سازمان تأمین اجتماعی با نام «هتل همای یک» به فعالیت ادامه می‌دهد. این مجموعه بین سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ تحت بازسازی کامل زیرساختی قرار می‌گیرد و در تیر ۱۳۹۶ بازگشایی می‌شود. در سال ۱۳۷۵ نیز هتل دیگری با نام «هتل همای دو» در میدان خیام احداث می‌گردد، اما شناسنامه اصلی تحول هتلداری مدرن مشهد، همان ساختمانی است که ریشه در سال‌های پرفرازونشیب دهه ۴۰ در باغ احمدآباد دارد.

منابع: