آیت الله سیدرضا صدر؛ مردی از تبار اندیشه 
ماجرای ساخت پل کابلی امام‌حسین(ع) که در مدتی کوتاه مشهور شد 
ماجرای ساخت پل کابلی امام‌حسین(ع) که در مدتی کوتاه مشهور شد
طبع کویری خراسانی و بی‌بارانی چندساله آن، رگ‌های کشف‌رود را خشکانده؛ آن‌چنان که دوران پرآبی آن از خاطر مشهدی‌ها محو شده است. تقدیر این رود تاریخی شهر، اما همیشه این نبوده و روزگاری، چون عروسی خرامان، حریر آبی پیراهنش را بر دشت‌های سبز می‌گسترانیده و پیش می‌رفته است. شاهد این گفته را می‌توان در «سفرنامه خراسان و سیستان» اثر کلنل‌ییت دید.
او در جایی، کشف‌رود را تفرجگاه مردم مشهد توصیف می‌کند که عده‌ای در آن به شکار مرغابی مشغول بوده‌اند و گاهی هوبره‌های اروپایی به سمت آن کوچ می‌کرده‌اند. ییت می‌نویسد: «در اطراف کشف‌رود واقع در پنج‌مایلی شمال مشهد، اردک و مرغابی فراوان یافت می‌شود، اما همین‌که هوا سردتر شد، دسته‌های بزرگ هوبره‌های اروپایی از راه رسیدند.»
از شکوه آن روز‌ها اکنون، مجسمه‌های دو لک‌لک بر ستون‌های پل کابلی امام حسین (ع) جا خوش کرده‌اند؛ آن‌هم درست در مسیر ورودی به جاده کلات و آرامگاه خواجه‌ربیع، جایی در همسایگی کشف‌رود اساطیری. مشهدی‌ها هنوز روزی را که ستون‌های سنگی و سفید این پل، آسمان این حدود را شیار زد، به خاطر دارند؛ چراکه چهارده سال عمر زیادی نیست، اما پل کابلی تقاطع غیرهم‌سطح امام حسین (ع) در همین مدت کوتاه به یکی از المان‌های مشهور و محبوب مشهد بدل شده است.
این سطر‌ها را بگذارید کنار این توضیح که به کمک سامانه جامع مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری، مروری داشته‌ایم بر فرایند ساخت این تقاطع سه‌سطحی، به‌ویژه نخستین پل کابلی مشهد که در ۱۲ آبان ۱۳۹۱ خورشیدی افتتاح شد.
وقتی کمربندی مشهد به تقاطع خواجه‌ربیع رسید
پس از پایان هشت‌ساله جنگ تحمیلی، آغاز دوره سازندگی و افزایش پروژه‌های عمرانی و ترافیکی در کشور، ساخت بزرگراه ۱۰۰متری بر روی جاده کمربندی مشهد به‌عنوان یک کلان‌پروژه کلید خورد و پس از این بود که ساخت تقاطع‌های غیرهم‌سطح در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ قرن ۱۴ خورشیدی هم به یک لازمه شهری تبدیل شد.
در توضیح باید گفت، خیابان خواجه‌ربیع مشهد که از مرکز شهر (میدان شهدا) به سمت باغ و آرامگاه خواجه‌ربیع کشیده شده است، در شمار نسل اول خیابان‌های مشهد قرار دارد که ساخت آن در دهه دوم قرن گذشته آغاز شده است؛ مسیری که هرچند کیفیت آن در همه نقاط یکسان نبوده، ولی یکی از خیابان‌های مهم مشهد در دهه ۶۰ محسوب می‌شده است. بااین‌همه، پس از رشد شهر، در دهه۷۰ و آغاز طرح احداث جاده کمربندی مشهد، میدان امام‌حسین (ع) هم بر روی تقاطع این جاده با خیابان خواجه‌ربیع ایجاد شد که این نونواری و تغییر را می‌توان بر روی تابلو‌ها و نقشه شهری در آن دوران دید.
در ادامه، با گذر سال‌ها، تغییر راه‌ها و اتمام بخشی از پروژه کمربندی صدمتری شمالی مشهد در سال ۱۳۸۷، ضرورت ساخت تقاطع غیرهم‌سطحی بر روی میدان امام حسین (ع) هم به‌عنوان طرحی تازه روی میز مسئولان قرار گرفت. این طرح، اما قرار بود در مشهد چه اتفاق جدیدی را رقم بزند و پل کابلی میدان امام حسین (ع) چگونه به ایستگاه آغاز ساخت رسید؟
برای پاسخ به این سؤال باید به تیرماه سال ۱۳۸۷ خورشیدی برگردیم؛ همان‌طور که اشاره کردیم، در این دوران، بخشی از جاده کمربندی مشهد که آن روز‌ها بزرگراه قائم (عج) خوانده می‌شد، به طول حدود ۶ کیلومتر و در دو باند تندروی رفت‌وبرگشت در حدفاصل میدان شهیدفهمیده تا میدان امام حسین (ع) به بهره‌برداری رسید.
سپس، در طرحی بلندپروازانه قرار بود پلی کابلی از روی این بزرگراه بگذرد و خیابان قدیمی خواجه‌ربیع را که نیمه اول آن بولوار آیت‌الله عبادی و نیمه دومش همچنان خواجه‌ربیع خوانده می‌شد به هم متصل کند. عملیات اجرایی این پروژه که چهارمین تقاطع سه‌سطحی مشهد بوده است، در آخرین سال دهه ۸۰ آغاز می‌شود. لازم به توضیح است در این دوران، جاده کمربندی تا پیش از میدان امام حسین (ع) «بزرگراه فجر» نام داشته که اکنون نام بزرگراه فجر به شهیدمیرزایی و بزرگراه قائم هم به شهیدچراغچی تغییر یافته است.
ساخت زیرگذر؛ اولین فاز پروژه
اولین گام، با اجرای بخش زیرگذر این پروژه (به طول حدود یک کیلومتر) در مسیر صدمتری رقم می‌خورد که عملیات اجرایی آن اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۹ آغاز می‌شود. هزینه این مرحله،۱۰ میلیارد تومان بوده که در ۲۵ اسفند همان سال با حضور محمود صلاحی، استاندار وقت خراسان رضوی و سیدمحمد پژمان، شهردار وقت مشهد، به بهره‌برداری می‌رسد.
مهم‌ترین و خاصترین بخش تقاطع غیرهم‌سطح میدان امام‌حسین(ع)، ساخت مسیر روگذر آن است
حمیدرضا نخعی، معاون وقت فنی و عمران شهرداری مشهد، در روز افتتاح این پروژه چنین بیان کرده است: «این زیرگذر در امتداد بزرگراه کمربندی فجر ساخته شده است. عرض کلی آن ۴۱متر و عرض سواره‌روی آن حدود چهارده متر با چهار باند است.»
او همچنین یادآور شده که: «در اجرای این پروژه ناچار به جابه‌جایی تأسیسات شهری همچون لوله آب، برق و گاز شدیم که این موضوع، روند اتمام آن را سه ماه به تأخیر انداخت.»
ساسان نورین‌مقدم، شهردار وقت منطقه۳ مشهد، هم درباره تغییراتی که در میدان امام حسین (ع) آن دوران رخ داده، به روزنامه شهرآرا چنین توضیح داده بود: «تمامی نواحی تداخلی میدان طوری طراحی شده‌اند که ظرفیت حجم ترافیک در افق طرح را داشته باشند؛ به این ترتیب، عرض ناحیه تداخلی در قسمت جنوب‌شرقی با توجه به فضای موجود ۲۱متر و در قسمت‌های دیگر هجده متر و نیم انتخاب شده است.»
با همین تدابیر، نوروز سال ۱۳۹۰ تقاطع میدان امام حسین (ع) دیگر یکی از معبر‌های غیرهم‌سطح مشهد شده بود تا بتواند ترافیک شمال شهر را تا حد بسیار زیادی کاهش دهد.
پل کابلی، ایدهای که عملی شد
اما مهم‌ترین و خاصترین بخش تقاطع غیرهم‌سطح میدان امام حسین (ع)، ساخت مسیر روگذر آن است؛ پلی کابلی که پیش از ساختش تنها سه مدل مشابه از آن وجود داشته که به ترتیب در تبریز (پل ولیعصر)، تهران (پارک وی) و اهواز (روی رود کارون) بوده است. عملیات اجرایی پل کابلی هم در تیرماه سال ۱۳۹۰ آغاز می‌شود و برآورد اولیه هزینه اجرای آن ۱۵ میلیارد تومان و کل عملیات اجرایی سه سطح ۲۵ میلیارد تومان (در ابتدا) بوده است. البته این هزینه‌ها در پایان کار به ۲۷ میلیارد تومان تغییر می‌یابد که از این رقم، ۱۴ میلیارد تومان به پل کابلی و ۱۳ میلیون تومان به زیرگذر و روگذر اختصاص داشته است.
هزینه نهایی پروژه، اما با توجه به تحصیل حریم در مجموع ۳۷ میلیارد تومان تمام می‌شود. همچنین به گفته حمیدرضا نیکنام، مدیر اجرایی پروژه امام‌حسین (ع)، گویا بزرگ‌ترین مشکل در روند اجرای این پروژه، معارضات زیادی مثل کابل‌های ۶۰ هزار ولت زمینی، دکل‌های ۶۳ هزار ولت هوایی، لوله‌های گاز فشار قوی، محور صد متری و فیبر نوری در بخشی از زیرگذر بوده است، ولی با این حال، پروژه در پانزده ماه به انجام می‌رسد.
مدیر اجرایی پروژه امام حسین (ع) درباره احجام پروژه هم به روزنامه‌ها چنین گفته است: «۴۰۰ هزار متر مکعب خاک‌برداری داشته‌ایم که در پروژه «بوستان بهار» استفاده و به نوعی صرفه‌جویی شد. ۴۰ هزار مترمکعب بتن‌ریزی، ۵ هزار تن میلگرد، ۵۰ هزار تن آسفالت، ۳۰ کیلومتر جدول‌گذاری، ۳۸۰۰ متر حفاری و اجرای شمع‌های بتنی را نیز داشتیم. هم‌زمان با اجرای پل روگذر، عملیات احداث راست‌گرد‌ها و ورودی‌های میدان نیز انجام شده است، ضمنا بتن مورد استفاده پروژه از بتن پر مقاومت STC است که بتن خود تراکم با مقاومت بالا است.»
پل کابلی میدان امام حسین (ع)
۸۰۰ متر: طول پل (حدود ۲۰۰ متر پل کابلی و ۶۰۰ متر پل‌های بتنی و رمپ‌ها)
۲۴ متر: عرض پل
۴۲ کیلومتر: مقدار کابل‌های استفاده شده: در اجرای این پل ۴۸ دسته ۲۵ تایی کابل به کار رفته که معادل ۴۲ کیلومتر است.
ویژگی پل کابلی: این پل شامل ۲ پایلون (برج اتصال) ۴۰ متری است و از نظر معماری شکل این پل از نوع پل‌های خودایستای ترکه‌ای و در جهان منحصر‌به‌فرد است. در سایر پل‌های کابلی پایلون‌ها یا به هم می‌رسند یا به طریقی به هم وصل میشوند و همچنین پایه‌ها شیب ثابتی دارند، اما این پل طراحی متفاوتی دارد که قوس قائم و افقی به خود گرفته و کار را بسیار سخت کرده است. به همین علت قالب پایه‌ها که شکل آنها با هم متفاوت است، جداگانه سفارش داده شده‌اند.
* این گزارش سه‌شنبه ۱۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۹۹ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
