دنیای شیشهای شادی و مهرناز 
ردپای سنگ‌مزار‌های چند قرنی در موزه آستان قدس رضوی 
ردپای سنگ‌مزار‌های چند قرنی در موزه آستان قدس رضوی
روی یکی، آیه‌ای از قرآن با خط کوفی نقش بسته؛ روی دیگری، شعری در سوگ زنی از دوره صفوی حک شده است. سنگی نام یکی از امیرزادگان تیموری را بر تن دارد و دیگری بیش از هفت قرن است که رگه‌های سختش با نام شرف‌شاه موسوی گره خورده است.
اینها کتیبه‌های یادبود ساخت بنا‌ها یا ثبت یک واقعه نیستند؛ سنگ‌مزارهایی هستند که از دوره‌های پیش از قاجار در حرم امام رضا (ع) به‌جا مانده‌اند؛ آثاری که امروز در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند و در کتیبه‌ها و نقش‌ونگارهایشان می‌توان ردپای هنر، باور‌ها و مناسبات اجتماعی چند قرن از تاریخ را دنبال کرد.
از سنگ مزار عوام تا یادگار بزرگان
مجموعه سنگ‌مزار‌های موزه آستان قدس رضوی نمونه‌هایی از سنگ‌های مسطح، صندوقی و گهواره‌ای را در بر می‌گیرد که به دوره‌های تاریخی مختلف تعلق دارند و صاحبان آنها به گروه اجتماعی مشخصی محدود نمی‌شوند. در میان آنها می‌توان نشانه‌هایی از حضور شخصیت‌های سیاسی و نظامی، چهره‌های فرهنگی و مذهبی، تاجران و کسبه را دید. در کنار مزار کسانی که نام و جایگاهشان در کتیبه‌ها ثبت شده، سنگ‌هایی نیز وجود دارد که به مردم عادی تعلق داشته‌اند؛ کسانی که در قبرستان‌های اطراف حرم یا صحن‌های آن به خاک سپرده شده بودند.
سنگ مزار‌ها و ویژگی‌هایشان در هر دوره
سنگمزارها، بسته به دوره تاریخی‌ای که به آن تعلق دارند، ویژگی‌های متفاوتی دارند؛ برای نمونه، بیشتر سنگ‌مزار‌های تیموری از نوع صندوقی‌اند. البته بخشی از سنگ‌مزار‌های صندوقی به دوره‌های دیگری هم تعلق دارند و هویت صاحبانشان، به‌دلیل فرسایش یا شکستگی، از میان رفته است؛ بااین‌حال، با توجه به شکل و ویژگی‌های ظاهری آنها می‌توان قدمتشان را به دوره صفویه نسبت داد. سنگ‌مزار‌های پیش از دوره قاجار جلوه‌ای از خوش‌نویسی و هنر سنگ‌تراشی در دوره‌های مختلف‌اند.
در کتیبه‌های این آثار، خط ثلث، نسخ و کوفی به کار رفته است؛ خط‌هایی که گاه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و گاه هرکدام بخشی از متن یا حاشیه سنگ را شکل داده‌اند. محتوای کتیبه‌ها نیز در گذر زمان تغییر کرده است. در نمونه‌های قدیمی‌تر، نام و مشخصات متوفی معمولا در کنار آیات قرآن، دعا، صلوات و گاه شعر دیده می‌شود. در دوره صفوی، به‌تدریج از حضور این عبارت‌های مقدس کاسته می‌شود و متن سنگ‌مزار بیشتر به معرفی فرد درگذشته و جایگاه او اختصاص می‌یابد.
در برخی نمونه‌ها، شعر همچنان بخشی از کتیبه است؛ مانند سنگ‌مزار زمرد خاتون. درباره علت این تغییر نمی‌توان با قطعیت داوری کرد، اما احتیاط بیشتر در استفاده از عبارت‌های قرآنی و دعایی می‌تواند یکی از توضیح‌های مطرح باشد.
آرایه‌های سنگمزارها نیز از ویژگی‌های درخور توجه این مجموعه‌اند. طرح‌های محرابی، مقرنس، نقوش هندسی و اسلیمی، پیچ‌های گلدانی، گل‌های چندپر، قاب‌های تزیینی و ترنج‌ها از جمله نقش‌هایی هستند که در دوره‌های مختلف به کار رفته‌اند. شکل و ترکیب این عناصر با گذشت زمان تغییر کرده و در هر اثر، متناسب با فرم سنگ و فضای در دسترس، جلوه‌ای متفاوت یافته است.
تاریخ‌گذاری نیز در این کتیبه‌ها اهمیت دارد. در ایران، تا پیش از دوره پهلوی، برای ثبت بسیاری از وقایع از تاریخ قمری استفاده می‌شد؛ به همین ترتیب، در کتیبه‌های سنگمزارها نیز تاریخ درگذشت افراد بر اساس این تقویم ثبت شده است.
نگاهی به ویژگی‌های ۶ سنگ‌مزار به‌جامانده از دوره‌های مختلف تاریخی
مرتضی‌بن‌شرف‌شاه موسوی؛ قدیمی‌ترین سنگ‌مزار آستانه
سنگ‌مزار مرتضی‌بن‌شرف‌شاه موسوی، متعلق به سال ۷۰۸ قمری، قدیمی‌ترین سنگ‌مزار شناخته‌شده در مجموعه موزه آستان قدس رضوی است. این سنگ طرحی محرابی دارد و با نقوش هندسی، گیاهی و ستاره شش‌پر آراسته شده است. ترکیب این نقش‌ها با کتیبه‌های سنگ، آن را به نمونه‌ای شاخص از سنگ‌تراشی و کتیبه‌نگاری در قرن هشتم قمری تبدیل کرده است.
نام و مشخصات صاحب مزار و تاریخ درگذشت او درون قاب محرابی‌شکل به خط نسخ حک شده است. در حاشیه سنگ نیز آیه ۱۸ سوره آل‌عمران با خط کوفی تزیینی دیده می‌شود؛ آیه‌ای درباره گواهی خداوند بر یگانگی خود که در کنار نام متوفی، وجه مذهبی کتیبه را شکل می‌دهد. بر اساس متن کتیبه، مرتضی بن شرف‌شاه موسوی در ذی‌الحجه سال ۷۰۸ قمری درگذشته و در قرن هشتم هجری در حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شده است.
آرزوملک؛ سنگ‌مزار گهواره‌ای یک بانوی تیموری
سنگ‌مزار آرزوملک بنت امیر ایاز، متعلق به سال ۸۱۴ قمری، از نظر فرم با نمونه قبلی تفاوت دارد. این سنگ گهواره‌ای‌شکل و خاکستری‌رنگ است و ابعاد و فرم آن، در کنار کتیبه‌های متعدد، این اثر را به یکی از نمونه‌های درخور توجه مجموعه تبدیل کرده است. در نگارش کتیبه‌های سنگ از دو خط نسخ و ثلث استفاده شده است. بر روی سنگ آیه‌الکرسی نقش بسته و آیات ۱۶ تا ۱۸ و بخشی از آیه ۱۹ سوره آل‌عمران نیز در حاشیه‌های طولی و عرضی آن آمده‌اند.
ترکیب کتیبه و تزیینات نشان می‌دهد که سنگ‌مزار برای صاحبان جایگاه اجتماعی تنها نشانه محل دفن نبوده است
در متن کتیبه، از آرزوملک با عنوان‌هایی، چون خاتون معظمه و مکرمه یاد شده و نام پدرش، امیر ایاز، نیز ثبت شده است. این کتیبه افزون بر مشخص‌کردن هویت صاحب مزار، تصویری از زبان رسمی و احترام‌آمیز آن روزگار در معرفی زنان صاحب جایگاه اجتماعی ارائه می‌دهد. تاریخ ثبت‌شده در متن، ماه ربیع‌الاول سال ۸۱۴ قمری است؛ تاریخی که این اثر را در شمار یادگار‌های دوره تیموری قرار داده است.
کمال‌الدین حسین‌قلی؛ سنگی با آرایه‌های متنوع
سنگ‌مزار صندوقی کمال‌الدین حسین‌قلی، که در سال ۸۸۰ قمری درگذشته، از جنس خارا ساخته شده و از نظر تنوع تزیینات، یکی از نمونه‌های شاخص سنگ‌مزار‌های صندوقی مجموعه است. پیچ‌های گلدانی، مقرنس، نقوش اسلیمی و هندسی، ستون‌های تزیینی، طرح محرابی و گل‌های چهارپر و پنج‌پر بخش‌های مختلف سنگ را پوشانده‌اند. کتیبه‌ها نیز به خط ثلث نوشته شده‌اند و در نوار پیرامونی و بخش‌های بالایی و پایینی سنگ قرار گرفته‌اند.
در متن پیرامونی، نام کمال‌الدین حسین‌قلی و نسبت او با خاندان امیران آمده و تاریخ درگذشتش هم ۱۰ شوال سال ۸۸۰ قمری ثبت شده است. عبارت‌های کتیبه او را با عنوان‌ها و وصف‌هایی متناسب با جایگاه اجتماعی‌اش معرفی می‌کنند. در کنار این اطلاعات، ترکیب کتیبه و تزیینات نشان می‌دهد که سنگ‌مزار برای صاحبان جایگاه اجتماعی تنها نشانه‌ای برای مشخص‌کردن محل دفن نبوده و سطح آن می‌توانسته بستری برای ثبت نام، منزلت و یاد فرد نیز باشد.
زمرد خاتون؛ سوگ‌نامه‌ای بر سنگ
سنگ‌مزار صندوقی زمرد خاتون بنت امیر سعیدشاه، با تاریخ دهم رجب سال ۹۰۸ قمری، از نمونه‌های دوره صفوی در این مجموعه است. در این سنگ، خط کوفی بنایی، ثلث و نسخ به کار رفته است. پیچ‌های گلدانی، نقوش مارپیچی، گل‌های چهارپر، گل‌وبوته و قاب‌های ترنجی تزیینات آن را شکل می‌دهند. در قاب‌های بالایی و پایینی نیز عبارت‌هایی مذهبی حک شده‌اند؛ از جمله تکرار نام «علی» و عبارت «الحکم لله تعالی».
اما آنچه این سنگ را از نظر محتوایی متمایز می‌کند، شعر‌های سوگوارانه‌ای است که بر بخش‌های مختلف آن نقش بسته‌اند. در یکی از بیت‌ها، از لاله‌ای سخن گفته می‌شود که در سوگ، خون می‌گرید و گلی که گریبان ارغوانی خود را می‌درد؛ تصویری شاعرانه از اندوه درگذشت زمرد خاتون. در بخش‌های دیگر نیز شاعر از فقدان او و حضور بر سر مزارش می‌گوید. در این اثر، سنگ‌مزار از قالب کتیبه‌ای صرفا شناسنامه‌ای فراتر رفته و به فضایی برای بیان اندوه بدل شده است. نام و تاریخ درگذشت، در کنار شعر و آرایه‌های تزیینی، یاد زنی را ثبت کرده‌اند که بیش از پنج قرن از درگذشتش می‌گذرد.
کمال‌الدین امام‌قلی‌بیک؛ نامی در میان گل‌ها
سنگ‌مزار صندوقی کمال‌الدین امام‌قلی‌بیک، متعلق به سال ۹۵۱ قمری، نمونه دیگری از سنگ‌مزار‌های دوره صفوی در حرم امام‌رضا (ع) است. از این سنگ، بخشی با طول حداکثر ۵۰ سانتی‌متروارتفاع ۱۹ سانتی‌متر باقی‌مانده است. تزیین شاخص این مزار، گل‌های چهارپر است و کتیبه به خط ثلث، با ترکیبی از حروف نسخ، نوشته شده است. متن میانی سنگ، کمال‌الدین امام‌قلی‌بیک را با عبارت‌هایی ستایش‌آمیز معرفی می‌کند و به جایگاه او در دستگاه حکومتی اشاره دارد.
در این نوشته، عنوان‌هایی، چون «مقرب الحضره» و اشاره به منصب «قورچی‌بیک» دیده می‌شود؛ عنوان‌هایی که از پیوند صاحب مزار با ساختار درباری و حکومتی آن روزگار حکایت دارند. در حاشیه سنگ نیز صلوات بر چهارده معصوم (ع) نقش بسته است. کنار هم قرارگرفتن معرفی صاحب مزار، عنوان‌های دیوانی و عبارت مذهبی، ترکیبی از هویت اجتماعی و باور دینی را در یک کتیبه شکل می‌دهد. تاریخ ذی‌الحجه سال ۹۵۱ قمری نیز زمان درگذشت او را مشخص می‌کند.
سلطان محمد میرزا؛ یادگاری از میانه قرن دهم
سنگ‌مزار صندوقی سلطان محمد میرزا، نمونه دیگری از آثار دوره صفوی است که بخشی از آن در مجموعه موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. از این اثر، قطعه‌ای باقی مانده است که ستون‌های تزیینی از عناصر شاخص آرایه‌بندی در آن هستند و کتیبه آن هم به خط ثلث نوشته شده است. متن باقی‌مانده، نام سلطان محمد میرزا را در کنار عنوان «شهید سعید» ثبت کرده و به تاریخ درگذشت او در میانه قرن دهم قمری اشاره دارد.
با این حال، بخشی از نوشته و تاریخ دقیق به‌دلیل آسیب‌دیدگی یا ناقص‌بودن سنگ خوانا نیست؛ اما این موضوع از اهمیت بخش‌های باقی‌مانده کم نمی‌کند، زیرا نام، عنوان و نشانه‌های هنری سنگ، هرکدام قطعه‌ای از اطلاعات تاریخی‌اند. این آثار، حتی زمانی که کتیبه‌شان کامل نمانده باشد، از راه فرم، خط و تزیینات به شناخت شیوه‌های ساخت سنگ‌مزار در دوره خود کمک می‌کنند.
* این گزارش چهارشنبه ۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۹۴ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
