قصه تغییرنام معابری که نشانی از رژیم پهلوی در مشهد داشت 
یک پلاک تنها یادگاری مادر غلامرضا ایزدی از فرزند شهیدش است 
قصه تغییرنام معابری که نشانی از رژیم پهلوی در مشهد داشت
بسیاری از خیابانهای معروف مشهد که پس از انقلاب تغییرنام دادهاند، اکنون حدود ۴۷ سال قدمت دارند. بسیاری از این اسامی اکنون جای خودشان را در میان مردم چنان باز کردهاند که خبری از نامهای قدیمی نیست.
در بحبوحه روزهای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، یکی از اتفاقاتی که بسیار تکرار میشد، پایین آمدن تابلوهای اسامی مربوط به دوره شاهنشاهی بود. مردم، که از رژیم سابق خسته شده بودند، دیگر چشم دیدن نام افراد وابسته به آنها را بر روی کوچهها و خیابانهایشان نداشتند و یکی یکی تابلوها را میانداختند. همین امر سبب شده بود شهر سیمای گذشته خودش را از دست بدهد و بسیاری از معابر و گذرگاهها نام و نشان نداشته باشند.
در این میان، تغییر نام بعضی از خیابانها و اماکن با رویدادهای خاص آن خیابان گره میخورد و نام بعضی دیگر معابر را هم مردم خودشان به صورت خودجوش انتخاب میکنند. البته دگرگونی نام خیابانها نمیتوانست به همین منوال پیش برود و باید رخداد نو و سازمانیافتهتری در نامیدن گذرگاههای شهری رقم میخورد.
در واقع شهرداری هم باید پای کار میآمد و در مسیری گام برمیداشت که با حرکت مردم همسو باشد. همین شد که تغییر نام تابلوها به عنوان یکی از وظایف این نهاد، قرار گرفت. این مطلب مروری کوتاه است بر جریان نخستین تغییرات رسمی که در تابلوی خیابانهای شهر اتفاق افتاد.
نخستین همراهی رسمی شهرداری با انقلاب
۳ بهمن سال ۱۳۵۷ بود که کارمندان، کارگران و سایر طبقات مردم شهر مشهد، ساعت ۱۰ صبح در تالار بزرگ شهر دور هم جمع شدند. در این اجتماع اعضای انجمن شهر و شهردار نیز حاضر بودند. ابتدا چند آیه قرآن تلاوت شد و پس از آن پیام امام خمینی (ره) در اجتماع دانشجویان خارج از کشور خوانده شد.
این خبر را آن روزها روزنامه خراسان چاپ میکند تا حالوهوای انقلاب در شهرداری مشهد را به تصویر بکشد. ۱۷ بهمن نیز چوبک، شهردار مشهد، برای ورود امام (ره) پیام تبریک میفرستد. روزنامه آفتاب شرق و سایر مطبوعات خراسان این پیام را منتشر کردهاند: «بازگشت زعیم عالیقدر و مبارز توانا حضرت آیتالله العظمی امام خمینی را به میهن از صمیم قلب به هموطنان عزیز تبریک و تهنیت عرض کرده، موفقیت آن پیشوای بزرگ و فداکار را از خدای متعال مسئلت دارم.»
انجمن شهر مشهد نیز پیام تبریک دیگری در ۲۱ بهمن همان سال در روزنامه به چاپ میرساند و در آن مینویسد: «انجمن شهر مشهد مقدم پیشوای عزیز و رهبر عالیقدر حضرت آیتالله خمینی را به خاک وطن گرامی داشته و به کلیه هموطنان ارجمند تبریک و تهنیت عرض نموده. توفیق معظمله را در به ثمر رساندن اهداف عالیه مکتب مقدس اسلام از خداوند بزرگ آرزو مینماید.»
انتشار این پیامها از سوی شهردار و انجمن شهر، در واقع پیامی است که به جامعه مخابره میشود و این پیام، چیزی نیست جز همراهی این ارگان با مردم.
در ادامه و در نخستین تغییرات شهری، شهردار مشهد پس از وقوع انقلاب برکنار میشود و جای او را جمشید منصوریان میگیرد و انجمن شهر نیز منحل میشود و شورای عالی شهر مشهد جای آن را میگیرد.
نخستین گام برای تغییر اسامی شهر
گام بعدی تغییرات که در شهر بسیار به چشم میآید، به برافراشتن تابلوهای جدید با نامهای تازه اختصاص دارد؛ ۱۸ اسفند سال ۱۳۵۷ اولین فهرست بلندبالای اسامی تغییر یافته در روزنامه خراسان منتشر میشود. پیش از این شورای نامگذاری خیابانها و معابر مشهد تشکیل شده و جلسات متعددی را با نمایندگان مردم گذاشته است تا بتوانند نامهای جدید را انتخاب کنند.
روزنامه خراسان در این باره مینویسد: «اسامی چند خیابان، بولوار و میدان تغییر یافت و تصمیم گرفته شد اسامی خیابانهایی که ارتباط با رژیم منفور پهلوی و وابستگان آنها دارد، تغییر یابد و سعی شود سایر خیابانها از جمله سناباد، دانشگاه و احمدآباد به نامهای قدیمی خود باقی بماند.»
با نگاهی به این فهرست میتوانیم به تاریخچه نامگذاری بسیاری از خیابانهای معروف شهر برسیم که اکنون حدود ۴۷ سال قدمت دارند. بسیاری از این اسامی اکنون جای خودشان را در میان مردم چنان باز کردهاند که خبری از نامهای قدیمی نیست ولی بعضی از آنها مانند بولوار فرودگاه و خیابان نخریسی همچنان به نام سابق خود در میان مردم رواج دارند.
در روزنامه خراسان آمده است: «نام جدید تعدادی از خیابانها به این شرح تعیین شده است؛ خیابان پهلوی به خیابان امام خمینی، خیابان شاه به خیابان آیتالله طالقانی، خیابان محمدرضاشاه به دکتر حسین فاطمی، خیابان پیرنیا به نام ابوذرغفاری، خیابان نادری (حد فاصل حرم مطهر تا میدان شهدا) به خیابان شهدا، خیابان اسدی به نام دکتر علی شریعتی، خیابان دروازه طلایی به نام سید حسن مدرس، خیابان خسروی و خسروینو به نام خیابان بازرگان، خیابان شاهرضا به نام رضاییها، بولوار منشعب از میدان فردوسی (مقابل آپارتمانهای آستان قدس) به نام بولوار سید جمال الدین اسدآبادی، خیابان شاه عباس به خیابان سرباز محسن کاشانی، خیابان شاهرخ شمالی و جنوبی به آیتالله مطهری، بولوار فرودگاه به نام جمهوری اسلامی، خیابان جم به نام پاسداران، خیابان نخریسی به نام فداییان اسلام و خیابان جهانبانی به نام دکتر مصدق نامیده شد.»
مردم اسامی را تغییر ندهند!
با شروع تغییرات نامها و بالا رفتن تابلوهای تازه، تب مردم برای تعویض اسامی کوچهها و معابر نمیخوابد و بسیاری از افراد خودشان اقدام به تغییر نام محل زندگیشان میکنند. دراین میان بسیاری از نامهای زیبا و بیارتباط با دوره پهلوی نیز قربانی میشوند تا حتی دیگر شهرداری شهر هم خبر از نام کوچهها نداشته باشد و بارها از مردم درخواست کند که رأسا اقدام به تغییر نام نکنند.
در ۱۸ اسفند ماه سال ۱۳۵۷ خورشیدی روزنامه خراسان در اینباره چنین مینویسد: «شهرداری مشهد از مردم خواست ضمن حفظ و حراست از تابلوهای خیابانها از نامگذاری جدید یا تعویض تابلو خیابانها خودداری کند و چنانچه پیشنهاد یا تقاضایی در مورد نامگذاری خیابانها دارند مستقیما به روابط عمومی شهرداری مشهد ارسال دارند.» البته ظاهرا مسئله به همین سادگی حل نمیشود و در ۲۳ فروردین سال ۱۳۵۸ خورشیدی درخواست دیگری از سوی شهرداری به چاپ میرسد.
در بخشی از این اعلامیه آمده است: «به منظور هماهنگ کردن اسامی خیابانها و کوچههای شهر مشهد و ثبت صحیح این تغییرات در دفاتر نامگذاری شهرداری راسا اقدام به تغییرنام ننمایید». شاید تأخیر در اعلام اسامی تازه است که مردم را وا میدارد همچنان دست به تغییر اسامی معابر بزنند. زیرا در ۳ خرداد ماه نیز همین تقاضا از سوی شهرداری تکرار میشود.
سخنگوی این نهاد ضمن بیان این درخواست به رسانهها میگوید: «شورای نامگذاری با حضور نمایندگان سازمانهای ذیربط سرگرم بررسی و تصویب اسامی خیابان ها، بولوارها و میدانهای شهر است و به زودی اسامی جدید از طریق این شورا اعلام خواهد شد.»
تغییر اسامی تا پایان سال ۱۳۵۸
۷ آبان ماه سال ۱۳۵۸، شورای نامگذاری برای چند خیابان، بولوار و میدان، نامهای جدیدی تصویب و اعلام میکند. طبق آنچه در جراید درج میشود بولوار رضا شاه کبیر (بولوار سازمان آب) به نام بولوار آیتالله شریعتمداری نامیده میشود. میدان کورش (واقع در خیابان ۱۷ شهریور و انتهای بازار رضا) به میدان ۱۷ شهریور، خیابان قائم مقامی به خیابان راهنمایی، خیابان شاهرضا نو به خیابان آزادی، میدان دقیقی به نام حضرت رضا (ع)، بولوار شهر جدید (مقابل درب پارک ملت) به بولوار سجاد، بولوار مقابل درب باغ ملک آباد (معروف به بولوار ساحلی) به بولوار خیام و بولوار راهآهن (حد فاصل طبرسی تا خواجهربیع) به بولوار انقلاب تغییر مییابد.
۳۰ بهمن همین سال نیز عناوین جدیدی بر روی گذرگاههای شهر مشهد گذاشته میشود. شورای نامگذاری اسامی این خیابانها را چنین اعلام میکند: «به جای کوی شاهآباد نام طلاب، به جای خیابان سی متری طلاب نام شهید دکتر مفتح، به جای خیابان شهید سردادور (واقع در خیابان بهار) نام شهید بیژن بردباری مصوب شد.
همچنین کوی سابق ولیعهد در بولوار شریعتی به کوی شهید قاضی طباطبایی، خیابان سیمتری دوم احمدآباد (منشعب از ابوذرغفاری) به نام ناصرخسرو، خیابان کسرائی در احمدآباد به نام شهید محمد صبوری، خیابان انتهای عامل (جنب سنگبری) به شهید حسین محمدآبادی، خیابان پریمهر (واقع در خیابان مطهری) به نام شهید محمود بخشنده نامیده شد.» بسیاری از این اسامی اکنون به گوش ما آشنا هستند و در واقع با این نامگذاریها شهر چهره جدیدی را تا این سال روی نقشه پیدا میکند.
نامها و مکانها پس از انقلاب اسلامی
خیلی از دوران پیروزی انقلاب اسلامی دور نشدهایم و خیلیها میدانند که در کنار تعویض نام خیابانها، مکانهای بسیاری به ویژه بیمارستانها و ورزشگاهها نامشان تغییر کرد. در سطرهای پیشرو به تعدادی از معروفترین این مکانها در مشهد اشاره کردهایم.
تغییر نام بیمارستان شش بهمن به هفده شهریور
با اوجگیری مبارزات مردمی در سال ۱۳۵۷، جامعه پزشکی نیز همپا و همدوش مردم دست به مبارزه زد. در آبان ماه، کارکنان بیمارستان ششبهمن، چهلوهشتساعت اعتصاب غذا کردند و در ۸ آبان هم مردم در هوای سرد و برفی مشهد تظاهرات گستردهای انجام دادند. در پایان، نام بیمارستان ششبهمن به یاد کشتهشدگان آخرین روزهای تابستان تهران، به «هفده شهریور» تغییر کرد.
تغییرنام بیمارستان شهناز به مصدق
همراه با تحصن پزشکان در بیمارستان شهناز (قائم فعلی) آیتالله خامنهای و سپس شهید هاشمینژاد در بالکن مسجد این بیمارستان سخنرانی کردند. همین موضوع هم این بیمارستان را به پایگاه انقلابیون تبدیل کرد. در ۷ آبان، پزشکان بیمارستان در محوطه آن جمع شدند و در مخالفت با رژیم، مانند همکاران خود در بیمارستان ششبهمن، دست به اعتصاب غذا زدند.
در این تظاهرات رهبر معظم انقلاب، شهید هاشمینژاد و طاهر احمدزاده درباره استبداد، اختناق و سلطه استعمار سخنرانی کردند. بعد از پایان اعتصاب نیز در قطعنامهای نام بیمارستان شهناز به بیمارستان «مصدق» تغییر نام داد.
تغییر نام میدان و ورزشگاه سعدآباد به تختی
هفت روز پس از واقعه بیمارستان شهناز، جامعه معلمان مشهد در اعتراض به نخستوزیری ارتشبد ازهاری با صدور اطلاعیه دست به اعتصاب غذا زدند. این گروه اجتماع خود را در میدان سعدآباد تشکیل دادند. فردای این روز تظاهرات آرامی برای همبستگی و حمایت از فرهنگیان در مشهد برگزار شد. این تظاهرات از منزل آیتالله شیرازی شروع شد و تا میدان سعدآباد ادامه پیدا کرد.
پس از تظاهرات، مردم در ورزشگاه سعدآباد جمع شدند تا به سخنرانی آیتالله خامنهای گوش دهند. ایشان در پایان سخنرانی، نام ورزشگاه سعدآباد را به «غلامرضا تختی» تغییر دادند.
تغییر نام میدان پهلوی به میدان شهدا
تغییر نام میدان پهلوی که مشهدیها به آن «میدان مجسمه» هم میگفتند با حادثه تاسوعا و عاشورای سال ۱۳۵۷ در مشهد گره خورده است. پس از پایان خطبهخوانی آیتا... خامنهای در حرم، گروهی از مردم در حالی که یک کمپرسی در پیش آنان حرکت میکرد، به سمت میدان مجسمه پیش رفتند و با بستن یک زنجیر محکم مجسمه رضاشاه را کمی خم کردند و چند روز بعد مردم آن را به پایین کشیدند. میدان پهلوی یا مجسمه بعد از این اتفاق به پاس خونهای ریختهشده در آن، با نام «میدان شهدا» در مشهد زینت داده شد.
تغییر نام بیمارستان شاهرضا به امامرضا(ع)
بیمارستان شاهرضای مشهد در ردیف یکی از پایگاهها و مراکز مبارزه با رژیم ستمشاهی قرار داشت و کادر پزشکی این بیمارستان در همه اعتراضها و تظاهرات، حامی و همگام با انقلابیون بودند. در ۲۳ آذر، چماقداران رژیم به بیمارستان شاهرضا حمله کردند. درگیری چندساعته در این بیمارستان که با دخالت مردم فرو نشست، به شهادت یک جوان و دو کودک منجر شد.
از آن پس، حیاط بیمارستان شاهرضا به محلی برای نشستهای انقلابی و سخنرانیهای ضد رژیم بدل شد. پس از این حادثه، لقب شاه از نام این بیمارستان حذف شد و جای آن را نام مبارک حضرت رضا (ع) پر کرد.
تغییر نام چهارراه نادری به چهارراه شهدا
در ۲ دی ماه درگیریها در چهارراه نادری به اوج رسید و دوازده نفر شهید و هفتاد نفر دیگر نیز زخمی شدند. از فردای آن روز مردم چهارراه خونگرفته «نادری» را «چهارراه شهدا» نامیدند.
تغییر نام میدان سوم اسفند به ۱۰ دی
۹ دی ۵۷ بازارها، مغازهها، ادارات دولتی و بانکها تعطیل شدند. مقصد راهپیمایی استانداری بود. پس از درگیری، مردم برخلاف راهپیماییهای قبلی متفرق نشدند و همچنان به تظاهرات خیابانی ادامه دادند. در این درگیری، علاوه بر شهادت تعداد زیادی از مبارزان انقلابی، دو سرباز ارتش نیز کشته شدند.
روز یکشنبه، دهم دی ۱۳۵۷، رژیم برای تحریک سربازان به تیراندازی به سوی مردم، جنازه دو دژبان کشتهشده را در برنامه صبحگاه نشان داد. مردم بار دیگر به خیابان ریختند و درگیری شدیدی بین مردم با مأموران مسلح در میدان سوم اسفند رخ داد. طبق اسناد تاریخی، در این روز تعداد زیادی کشته شدند. یاد این تعداد شهید هم تابلوی میدان سوم اسفند را به «۱۰ دی» تغییر داد.
* این گزارش دوشنبه ۲۰ بهمنماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۹۹۴ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
