خانه تاریخی فولادکار فدای شارستان شد

شعبان شریف| «سرای فولادکار» مربوط‌به اواخر دورۀ قاجار بود و در خیابان «نواب صفوی» (پایین‌خیابان)، نبش نواب ۱۰ قرار داشت. این اثر در تاریخ ۱۱مرداد ۱۳۸۴ با شمارۀ‌ثبت ۱۲۳۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود.

تاریخچه

براساس مستندات شفاهی، بنای فوق قریب به یک‌قرن قدمت داشت. گویا بنای اولیۀ آن توسط معماری روسی و یهودی احداث شده بود و چندین‌بار تغییرمالکیت داده بود. آخرین تغییرات مالکیتی مربوط‌به دهۀ ۷۰ بود که فضا‌های آن تفکیک و از آن‌ها برای کاربری‌های تجاری، مسافرخانه و مطب پزشک استفاده می‌شد. با تمام این تغییرات، نام این بنا هیچ تغییری نکرده بود و از ابتدا «سرای فولادکار» نامیده می‌شد و وجه تسمیۀ آن نیز بر همین مبنا بود.

مالکیت

به‌دلیل تقسیم فضا‌های «سرای فولادکار»، این بنا از مالکیت یک‌فرد مشخص خارج شد، به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیر بخشی از مالکیت بنا در اختیار شهرداری منطقۀ ثامن و قسمت دیگر آن متعلق به آقای خادم‌الخمسه، از قدیمی‌های پایین‌خیابان بود.

ویژگی

از ویژگی‌های بارز این اثر جانمایی و همچنین معماری با ارزش آن بود. از یک‌سو «سرای فولادکار» در مسیر خیابان قدیمی پایین‌خیابان (نواب صفوی) قرار داشت که یکی از معابر اصلی شهر مشهد و مسیر‌های دسترسی به حرم است؛ از سوی دیگر اجرای معماری سنتی و تزیینات نمای ساختمان یادشده، چنان چشم‌نواز بود که می‌شد آن را جزو ویژگی‌های آن به حساب آورد.

«سرای فولادکار» در دوطبقه ساخته شده بود؛ از طبقۀ اول آن برای مصارف تجاری کسبه استفاده می‌شد و طبقۀ دوم آن به مکانی برای پذیرش زائران و مسافران بدل شده بود. در بخش دیگری از این طبقه نیز مطب پزشک قرار داشت. درِ ورودی آن هم که دالانی داشت، از داخل کوچۀ حاج‌ابراهیم بود و به پلکانی ختم می‌شد. این پلکان دسترسی به طبقۀ دوم رافراهم می‌کرد.

علاوه‌بر این از طریق راه‌ پلۀ دیگری هم که در ابتدای ورودی بنا واقع شده بود، می‌شد به فضای راهرومانند طبقۀ دوم وارد شد؛ همان فضایی که طی دودهۀ اخیر به‌عنوان مطب دکتر مورداستفاده قرار گرفته بود و در ضلع شمالی بنا قرار داشت.

همان‌طور که گفته شد نمای این بنا جزو ارزش‌های معماری آن به‌حساب می‌آمد که در آن از کاشی معرق و آجر‌های ساده استفاده شده بود. این ترکیب البته در زمینه‌ای از بافت آجری خفته‌راسته قرار گرفته بود که زیبایی آن را دوچندان می‌کرد. در همین نما ناودان‌های فلزیِ دست‌سازی در حد فاصل پنجره‌های چوبی و قدیمی بنا و برروی ستون‌های آن قرار داشت که بر زیبایی این اثر تاریخی می‌افزود. در کل تناسب و تقارن بنای فوق، به‌دلیل نوع و شکل اجزای تزیینی و معماری آن بسیارحائز اهمیت بود.

موقعیت فعلی

فعل‌های ماضی به‌کار رفته در خطوط بالا خود گویای وضع فعلی این بناست؛ «سرای فولادکار» تخریب شد تا بخشی از آن برای پروژۀ تجاری و اقامتی «سارا» و «ایمان» استفاده شود و بخشی دیگر برای پروژۀ «شارستان». بله؛ «سرای فولادکار» از آن‌دست بنا‌هایی بود که در جریان اجرای طرح نوسازی و بهسازی بافت فرسودۀ اطراف حرم مطهر رضوی تخریب شد!

*این گزارش پنجشنبه، ۲۷ مهر ۹۶ در شماره ۲۵۶  شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.