عذرا مصطفایی مُهرهای شکسته اهالی را بازسازی میکند 
جواد چرمچی به قدیمیترین مرد ورزش استان معروف است 
مصلی تاریخی مشهد، یادگار عصر صفوی است
هر بنای تاریخی که از گذشتگان بهجا ماندهاست، حرفها و رازهای بسیاری در دل خود دارد که برای شنیدن و دانستن، باید آنرا بشناسی و گوش جان به خشت خشت آن بسپاری و وقتی سوار بر ارابه علم و آگاهی وارد آن شبوی یادگارهای پدارن ما، ما را با خود خواهندبرد به گذشتههای دوری که ریشه در آن داریم.
بنای تاریخی مصلی، یکی از همین مکانهاست که قصد داریم با این گزارش گریزی هرچند کوتاه به تاریخ داشته باشیم و از گذشته و حال این محل بگوییم. این بنا از جمله آثار تاریخی و باارزش مشهد بهحساب میآید که در منطقه ما و در حاشیه ضلعشمالی خیابان نواب صفوی و ابتدای بولوار ۲۲ بهمن واقع است. شاید برایتان جالب باشد که بدانید بولوار مصلی نام خود را از این مکان گرفته است.
این بنا از یادگارهای دورهصفویه و معرف سبک معماری اسلامی این دوره است، بنای مصلی به منظور برگزاری تجمعات مذهبی و بهویژه نمازهای عید فطر و قربان ساخته شد، زیرا در آنزمان مصلیهای هر شهر را خارج از محدوده شهری میساختند و بنایی که امروزه در دل شهر قرار دارد، روزی خارج از شهر بوده و در واقع عشق بود که بهانه بالا رفتن خشت خشت این بنا شد.
این بنا در سال ۱۰۸۷ هجری قمری، مقارن با زمامداری شاه سلیمان صفوی به سعی و اهتمام «حاجی ملک» و معماری «حاجی شجاع بنای اصفهانی» به امر نواب عالیمقام «ابو صالح» از نقبای سادات رضوی مشهد (بانی مدرسه نواب) بنیان شده و در تاریخ ۱۵ دی سال ۱۳۱۰ ه. ش و به شماره ۱۴۱ در فهرست آثار ملی ایران بهثبت رسیده است.
این بنا شامل یک ایوان مرتفع در وسط و دو رواق در دوطرف است. کتیبه موجود در بدنه بنا نشان میدهد که این بنا در سال ۱۰۸۷ ه. ق بنیان شده است. پوشش ظاهری ساختمان از آجرهایی است که هر خشتش گویای عمر دراز این بناست، داخل ایوان که محرابی نیز در آن قرار دارد با تزیینات گچ مزین شده و بر روی کتیبههای حاشیه محراب و اطراف ایوان مرتفع و موزه قرآن، اشعاری مکتوب است که از تاریخ بنا در ۱۰۸۶ و ۱۰۸۷ ه. ق خبر میدهد. این بنا با قدمت حدود ۴۰۰ سال، یکی از آثار ارزشمند فرهنگیتاریخی شهر مشهد است که تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان حفاظت و اداره میشود.
نمازی پس از ۱۰۰ سال
سوّم فروردینماه امسال پس از ۱۰۰ سال، نماز جماعت در مصلی مشهد برگزار شد که این اقدام بازتاب خوبی در رسانهها داشت و مورد توجه مردم بهویژه همسایههای این بنای تاریخی در منطقه ۶ قرار گرفت و پس از آن و تا پایان فصل گرما یعنی تا پایان شهریور، همهروزه نماز جماعت در زیر ایوان بلند و خنک این بنای تاریخی برگزار شد، اما به دلیل سردشدن هوا و همچنین آغاز کار مرمت فضای داخلی و ایوان اصلی برگزاری نماز جماعت متوقف شده است که از ابتدای اسفند برگزاری نماز جماعت دوباره آغاز خواهد شد.
دستی بر سر و گوش بنای تاریخی
هر ساختمان و بنایی با گذرزمان و در اثر عوامل طبیعی و غیرطبیعی به بازسازی و مرمت نیازمند است که برای حفظ مکانهای تاریخی باید
تحت نظر کارشناسان این حوزه، مرمت و بازسازی شود. بنای تاریخی مصلی نیز که عمری از آن میگذرد، حالا در دست اهل فن قرار گرفته تا دستی بر سر و گوش آن کشیده شود.
سیدجوادموسوی، معاون صنایعدستی اداره کل میراث فرهنگی صنایعدستی و گردشگری خراسانرضوی در این رابطه گفت: مرمت این بنای تاریخی شامل ساماندهی کاشیهای هفترنگ و معرق با نقشهای گل و اسلیمی، موتیفهای اسلامی با رنگهای لاجوردی، فیروزهای، مرمت تزیینات نقاشی در زیر قسمت ایوان و همچنین بازسازی کتیبههای قرآنی خواهد بود.
وی در ادامه افزود: مرمت نمای تزیینی بنای مصلی با اعتبار بیش از ۵۰۰ میلیونریال به انجام خواهدرسید که امیدواریم این فعالیتهای مرمتی تا اواخر آذر سال جاری به اتمام برسد، زیرا هدف از مرمت و حفاظت اصولی از این بنای تاریخی، احیا و زندهسازی آن است.
بنای مصلی، فرصتی برای اهالی محل
موسوی در ادامه با اشاره به نزدیک بودن این مکان به حرم مطهررضوی خاطر نشان کرد: وجود این مکان در این نقطه از شهر، فرصت خوبی برای اهالی محل ایجاد کرده است که میتوانند از آن برای برگزاری جشنها و هیئتهای مذهبی و مسابقات مختلف مانند عکس و نقاشی که با همکاری شهرداری منطقه انجام میشود استفاده کنند.
وی گفت: با مشارکت شهرداری منطقه ۶ نماز جماعت ظهر از فروردین تا پایان تابستان و همچنین جشن عیدمبعث و نمایشگاهی نیز در این مکان برگزار شد که با استقبال خوب اهالی محل و همسایههای این بنای تاریخی همراه بود. در واقع میتوان گفت این مکان یکی از محاسن منطقه ۶ است.
معاون صنایعدستی اداره کل میراث فرهنگی صنایعدستی و گردشگری با بیان اینکه مرکز آفرینش و پژوهش هنرهای سنتی و صنایع دستی شماره ۲ در محوطه این بنا قرار دارد، عنوانکرد: سه کارگاه فعال در این مرکز داریم که برای زنده نگاه داشتن هنرهای اصیل دایر هستند که این سه کارگاه همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر پذیرای اهالی و علاقهمندان به هنر است که میتوانند از این کارگاهها بازدید کنند.
ما هم برای آشنایی بیشتر خود و شما، با هنرهایی که زیر سقف این بنای تاریخی در حال انجام است سری به کارگاههایی کوچک که یک دنیا حرف دارند زدیم.
هنرهمپای تاریخ نقاشی روی سفال
در ابتدا به سراغ کارگاه نقاشی روی سفال رفتیم، هنری که قدمتی چندهزارساله دارد و به گفته کارشناسان، قدیمیترین و بهترین نقاشی روی سفال، مربوط به فلات ایران بوده است که آثار به دستآمده در نقاط مختلف گویای این ادعاست. در واقع پس از نقاشی روی دیوار که به هزاره هفتم پیش ازمیلاد برمیگردد، روح تصویرسازی ایرانی روی سفال جلوهگر شد (سفالهای تپه سیلک و تپه حصار دامغان)، که این سفالها به لحاظ تصویرسازی روی آنها بهترین و بینظیرترین آثار به جا مانده از دنیای باستان است.
قدیمیترین نقاشی روی سفال متعلق به هزاره ششم پیش از میلاد و بهترین نقاشیهای روی سفال متعلق به سههزارو۵۰۰سال پیش از میلاد بوده که از شوش بهدست آمده است. بررسی نقاشیهای روی سفال از زندگی انسانهای آن دوران حکایت دارد و از دید محققان برخی از نقوش نشانهگر بیم و امید انسانهای اولیه است. دورهای که انسان بر طبیعت مسلط نیست و همین باعث وحشت از آن میشده است.
مینا محزون، هنرمندی است که در کارگاه نقاشی روی سفال مشغول به کار است، او در مورد کار خود گفت: ما با لعاب و اکسیدهای معدنی روی سفال نقاشی میکنیم و پس از آنکه روی نقاشیها لایه دیگری میزنیم، آن را در کوره و در دمای ۸۵۰ تا ۱۰۶۰ درجه سانتیگراد قرار میدهیم که پس از حرارت دیدن سفال در کوره، رنگ و نقاشی آن دیگر از بین نمیرود.
او در ادامه افزود: در این مکان دورههای آموزشی برای دانشآموزان و دانشجویان برگزار میشود و در صورت استقبال اهالی، برای برگزاری کلاسهای آموزشی نیز برنامهریزی خواهد شد.
بهترین نقاشیهای روی سفال متعلق به سههزارو۵۰۰سال پیش از میلاد بوده که از شوش بهدست آمده است
قلمزنی روی مس
کارگاه بعدی که بهسراغ آن رفتیم، کارگاه قلمزنی بود، هنری که پیشینه آن به زمان سکاها یا سیتها که نژاد آریایی داشتند نسبت داده میشود. پیشینه این هنر در ایران مشخص نیست و اثر مستندی که بیانگرنخستین شی یا نخستین مکانی که روی آن قلمزنی و چکشکاری و حکاکی شدهباشد، در دست نیست، اما کاربرد فلز، بهویژه مس در ایران و خاورنزدیک به چند هزار سال پیش از میلاد میرسد.
در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد، هنر و صنعت فلزکاری در نقاط گوناگون ایران بهویژه در شمال و شمال غرب و حاشیه جنوبی دریای مازندران شکوفایی داشتهاست. از آثار مهم بهدستآمده در این دوره جام طلای حسنلو است که و دارای نقوش برجسته، چون خدایان سوار بر گردونه یا ارابهاست.
در هزاره اول پیش از میلاد فلزکاری و قلمزنی در ایران از رونق و اعتبار ویژهای برخوردار بودهاست و آثار باارزشی از آن دوران برجای مانده که از جمله آنها جامهای طلای مارلیک است. در سدههای آغازین اسلامی، اعراب هنر قلمزنی دوره ساسانی را مورد تقلید قرار داده و در سدههای بعد به دلیل علاقه هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنها به اسلام، با تأثیرپذیری از باورهای مذهبی در آفرینش آثار فلزی کوشیدند و کمکم نقوش طرحهای بومی و اسطورهای ایرانی جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث داد.
در دوره سامانیان هنر قلمزنی در اثر دادوستد به دیگر سرزمینهای اسلامی راه یافت. از سدههای آغازین تا سدههای سوم و چهارم قمری اشیای فلزی در ایران به سبک زمان ساسانی ساختهمیشد. مکتب قلمزنی خراسان در سده چهارم قمری شکل گرفت و در دوره سلجوقی به اوج خود رسید.
مریم سراوانی، هنرمندی که در کارگاه قلمزنی روی مس مشغول به خلق آثاری زیبا و درخورتحسین است، با اشاره به جذاببودن این هنر تاریخی گفت: اگر کسی به این هنر علاقه داشته باشد، میتواند در طول یک سال به مهارت قابل قبولی برسد و پس از آن با تمرین بیشتر، مهارت خود را افزایش دهد.
او در ادامه افزود: استقبال و بازدید از این کارگاهها قابل توجه نیست که شاید دلیل آن، تبلیغات کم و ناشناخته بودن این مکان است و امیدواریم با اطلاعرسانی بیشتر، شاهد حضور پررنگتر اهالی و علاقهمندان، برای بازدید از کارگاهها باشیم.
معرق روی چوب
معرق روی چوب در ایران عمر کوتاهتری دارد و تاریخ دقیقی از آن در دست نیست، زادگاه این هنر به احتمال زیاد کشور چین یا هند است، اما در ایران پیشرفت خوبی داشته و علاقهمندان زیادی را در سراسرکشور به خود جلب کرده است و آثار نفیسی از هنرمندان بزرگ برجای مانده است.
میترا حیدری هنرمندی است که بیش از ۱۰ سال در این رشته مشغول بهکار است، او در مورد مدت زمان مورد نیاز برای فراگیری این هنر گفت: علاقهمندان به هنر باید سهدوره مقدماتی و متوسط و پیشرفته را پشتسر بگذارند که هرکدام ازاین دورهها سه تا شش ماه زمان لازم دارد و پس از آن تمرینهای فردی است که به افزایش مهارت کمک میکند.
حیدری امیدوار است که این هنر با حمایت مسئولان و تبلیغات بیشتر رواج یابد و دستکم اهالی از وجود چنین مکانی در نزدیکی محل زندگی خود، بیش از این بهرهمند شوند.
*این گزارش در شماره ۲۵ شهرآرا محله منطقه ۶ مورخ یک آبان ماه سال ۱۳۹۱ منتشر شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
