ماجرای صف کشیدن مشهدی‌ها برای ترکه خوردن از آقای شاه!

گرچه اوایل دهه‌۶۰ بنا بود کلمه «شاه» را از تابلو کوچه سرشور پاک کنند، هویت کوچه مقاومت کرد و نام آقای شاه دوباره برگشت سر جایش؛ چنان‌که هنوز تابلو «شاه‌حیدری» روی پیشانیِ معبرآخوند خراسانی‌۲۶ نشسته است.

هنوز می‌توان نام خاندان شاه‌حیدری را در محله سرشور و سر کوچه‌ای قدیمی با نام «کوچه شاه‌حیدری» روی تابلو دید. برای رسیدن به این کوچه باید از دور فلکه گنبد سبز، وارد خیابان آخوند خراسانی‌۲۶ شد. در سایه‌روشن برگ درختان پشت دیوار‌ها به درِ سبز خوش‌رنگی رسید که یک کاشی آبی بزرگ بالای آن نصب شده و رویش نوشته شده است: «و من یُعظّم شعائرالله فان‌ها من تقوی القلوب». سال تأسیس حسینیه شاه‌حیدری روی کاشی، ۱۲۹۰‌خورشیدی درج شده است.

مطلب مرتبط کرامات آقای شاه هنوز در خاطر قدیمی‌های مشهد باقی است

سید‌اسماعیل چطور آقای شاه شد؟

سیداسماعیل شاه‌حیدری، پسر سیدحسن‌شاه، از آن مشهدی‌های اصیل و صاحب کرامات بود که سال‌۱۲۲۶ هجری خورشیدی به دنیا آمد. وقتی در کوچه‌ها راه می‌رفت، هر چند‌قدم، برای نفس‌تازه‌کردن می‌ایستاد و یک «یا حیدر» بلند می‌گفت؛ همین شد که وقتی شناسنامه آمد، فامیلش شد «شاه‌حیدری». اما بیش از آنکه به نام فامیلی‌اش شناخته شود، نزد مردم مشهد به «آقای شاه» معروف بود. ارادت این خاندان به شاه نجف، حیدرکرار، حضرت‌علی (ع) و همچنین ریشه خانوادگی‌شان که به نسل بیست‌و‌پنجم امام موسی‌کاظم (ع) می‌رسید، دلیل معروفیت سیداسماعیل به «آقای شاه» بود.

البته پیش از سیداسماعیل، پدرش، سید‌حسن شاه نیز به همین نام شناخته می‌شد. او با عمامه سبز و چند ترکه در دست در کوچه‌ها راه می‌رفت و بر قمارباز و کفترباز لعنت می‌فرستاد. بعد از درگذشت سیدحسن شاه در سال‌۱۳۰۰ قمری، این میراث به پسرش سیداسماعیل شاه‌حیدری رسید. آرامگاه سیدحسن شاه در صحن آزادی حرم مطهر امام‌رضا (ع) است و روی قبر او، بیست‌و‌چهار واسطه‌ای که به امام موسی‌کاظم (ع) می‌رسد، نام برده شده است.

۱۰ روز روضه و چای و نان قاق

غلامحسین بقیعی در کتاب «مزار میر مراد» درباره منزل و تکیه آقای شاه در محله سرشور نوشته است: یک درِ تکیه ایشان به‌سوی قبرستان میرهوا باز می‌شد و یکی به کوچه سرشور. این تکیه از سایر تکایای شهر بزرگ‌تر و مجلل‌تر بود. چند روز پیش از آغاز دهه عاشورا دو ستون خیلی بلند و قطور در دونقطه حسینیه برپا می‌داشتند. روی آن را با چند‌قطعه چادر بسیار بزرگ و پرنقش‌و‌نگار می‌پوشاندند و همه دیوار‌ها و منبر را سیاه‌پوش می‌کردند.

طاقه‌های پارچه قلمکار حاوی اشعار مربوط به ایام عزاداری را به لبه بام و دیوار‌ها و طول ستون‌ها می‌آویختند. تعداد زیادی بیرق مخمل سیاه ملیله‌دوزی‌شده و شمایل ائمه اطهار و تصاویر و مناظری از میدان کربلا و مجلس یزید و تابلو خیلی بزرگی از قیام مختار و پر طاووس و شترمرغ در جا‌های مناسب نصب می‌کردند. مقابل منبر و بین دوستون وسط حسینیه، سکوی وسیعی برای شبیه‌خوانی می‌ساختند و همه‌جا را قالی می‌انداختند.

خود آقای شاه و علما و روحانیون در یک ردیف نزدیک در ورودی پشت به دیوار می‌نشستند. دسته‌های سینه‌زن و زنجیرزن هم گاهگاهی به اینجا می‌آمدند. سه روز مانده به عاشورا نیز شبیه‌خوانی می‌کردند. روی سکوی وسط تکیه، داستان نبرد و شهادت امام‌حسین (ع) و سایر شهدای دشت کربلا را نمایش می‌دادند. ظهر عاشورا خود آقای شاه و پسرانش با یقه دریده و سر وصورت گل آلود به صحنه می‌آمدند و نوحه می‌خواندند و همه را به گریه و زاری می‌انداختند.

در کتاب آمده است که در این تکیه برخلاف جا‌های دیگر به مستمعین بزرگ و کوچک، یک استکان بزرگ چای شیرین و مقداری نان قاق می‌دادند. داخل هر استکان هم پنج حبه قند می‌انداختند.

ادامه رسم شیرین شاه‌حیدری‌ها توسط قمی‌ها

رسم روضه‌خوانی بعد از آقای شاه هم ادامه پیدا کرده است. نورالحاجیه شاه‌حیدری گرچه وقتی به دنیا آمد چهار‌سال از درگذشت پدربزرگش، سیداسماعیل شاه‌حیدری می‌گذشت، به قدر کافی درباره او از زبان پدرش، سیدحسن شاه‌حیدری شنیده، تا امروز روبه‌رویمان بنشیند و از آن روز‌ها بگوید.

نوری‌خانم که حتی بعد ازدواج هم تمام ده‌روز، از دوم تا دوازدهم محرم را در خانه پدری به سر می‌برده است، تعریف می‌کند: همه فامیل می‌آمدند. هرکس بچه داشت با گهواره می‌آمد. سابق تکیه ۲ هزار‌متر بود؛ الان دو تکه شده. فقط دو روز طول می‌کشید تا چادر نصب کنند، بعد روی سیاهی‌ها کتیبه نصب می‌کردند. داخل چادر را هم فرش می‌کردند. اوایل برای فرش‌کردن، قالی کرایه می‌کردند، بعد کم‌کم نذر قالی هم به نذورات تکیه اضافه شد و برخی از مردم فرش‌هایشان را می‌آوردند و بعد از مراسم می‌بردند. یک سال آن‌قدر برف آمد که چادر خم شد و حتی برخی از ستون‌ها شکست، اما به برکت روضه هیچ‌کس آسیب ندید.

بعد ازدواج، همسرم خودش کله‌قند را می‌خرید و می‌برد و همیشه به‌شوخی می‌گفت تو نذر کردی من کله قند ببرم!

پذیرایی با نان قاق و چای شیرین و آبگوشت رسم این حسینیه بوده است. از‌آنجا‌که هنوز مزه این پذیرایی زیر زبان مردم مشهد است، با اینکه امروز دیگر اداره حسینیه با خاندان شاه‌حیدری نیست، این رسم ادامه پیدا کرده است؛ «بعد‌از پدربزرگم، پدرم حسن شاه‌حیدری، تکیه را اداره می‌کرد و روضه می‌خواند. بعد هم عمو‌جان سرهنگم، حسین شاه‌حیدری روضه‌خوانی را ادامه دادند.

بعد‌از ایشان پسرشان حمید شاه‌حیدری کار اداره حسینیه را دست گرفت؛ ایشان با اینکه ساکن تهران بود، ده روز اول محرم را به مشهد می‌آمد و مراسم را برگزار می‌کرد. اما در مدت کرونا روضه‌خوانی تعطیل شد و بعد هم از‌آنجا‌که خانه وقفی نبود و ملکی بود، ایشان خانه را فروخت و خوشبختانه به کسانی فروختند که باز هم راه و رسم شاه‌حیدری‌ها را ادامه دادند.

افرادی که خانه را خریدند اهل قم هستند و اینجا را برای طلاب قم خریدند. چون شنیدند که این مکان برای مردم مشهد خاطره‌انگیز است، رفتند و همان خدمتگزاران حسینیه را پیدا کردند تا به همان شیوه قدیم با چای شیرین و نان قاق از مردم پذیرایی کنند. هنوز همان منبر گلی را وسط حیاط می‌گذارند تا مردم روی آن شمع روشن کنند؛ حتی حالا به همه شمع مجانی هم می‌دهند، اما در گذشته مردم شمع‌های سوخته را برمی‌داشتند و دوباره روشن می‌کردند.»

نذر‌هایی که هنوز ادامه دارد

گرچه سال‌هاست آقای شاه از میان ما رفته است و حتی دیگر این حسینیه توسط خاندان شاه‌حیدری اداره نمی‌شود، هنوز نذورات مردم ادامه دارد. مردم، کله‌قند، گوسفند، قالی و هرچیزی که فکرش را بکنید، نذر تکیه می‌کنند. نوری‌خانم، نوه آقای شاه هم یکی از افرادی بوده است که با دیدن مردم حاجت گرفته، تصمیم گرفته خودش هم برای رسیدن به مراد دلش یک کله قند نذر کند و حالا در هشتاد‌سالگی درحالی‌که چهل‌سال از درگذشت همسرش می‌گذرد، هنوز دارد نذرش را ادا می‌کند.

او می‌گوید: اوایل بیشتر فامیل نذر تکیه می‌کردند، بعد همسایه‌ها و کم‌کم از همه جای مشهد نذری می‌آورند. وقتی دیدم مردم نذر تکیه می‌کنند و حاجت می‌گیرند، من هم که چهارده‌ساله بودم و بین پسر‌ها از پسرعموی پدرم که چند‌سالی از من بزرگ‌تر بود، خوشم می‌آمد، نذر کردم اگر ایشان به خواستگاری من بیاید هر سال یک کله قند به تکیه بیاورم. بعد ازدواج، همسرم خودش کله‌قند را می‌خرید و می‌برد و همیشه به‌شوخی می‌گفت تو نذر کردی من کله قند ببرم! جالب اینجاست که مادر همسرم هم برای به‌دنیا‌آمدن همسرم یک کله قند نذر همین تکیه کرده بود و همسرم یک کله‌قند هم از طرف مادرش می‌خرید.

روضه‌خوانی بدون چشم‌داشت

ظاهرا هیچ واعظ و روضه‌خوان و مداح و تعزیه‌گردانی از آقای شاه پول نمی‌گرفته است و همه داوطلبانه و افتخاری به آنجا می‌رفته‌اند؛ زیرا او خود مکنت و درآمد معینی نداشته است که بتواند هزینه این امور را بپردازد، اما ارادتمندانش بسیار بوده‌اند. روضه خوان‌های بسیاری در محرم به‌صورت ساعتی برای روضه‌خوانی به تکیه آقای شاه می‌آمدند.

آقای نخجوان یکی از این روضه‌خوان‌ها بود که شور حسینی او روی منبر نزد مشهدی‌ها تبدیل به یک ضرب‌المثل شده بود. او روی منبر به قدری تحت تأثیر قرار می‌گرفت که همیشه آخر روضه غش می‌کرد و ازقضا همیشه هم یک سمت می‌افتاد. این رفتار آن‌قدر تکرار شده بود که مشهدی‌ها وقتی می‌خواستند بگویند فردی یا حتی حساب‌و‌کتابی همیشه به سمت مطلوب گرد می‌شود، می‌گفتند «تو هم مثل روضه‌خوان آقای شاه همیشه به یک سمت غش می‌کنی!»

نورالحاجیه‌خانم می‌گوید: این اواخر موقع روضه‌خوانی آقای نخجوان دو نفر بالای منبر می‌رفتند و ایشان را می‌گرفتند تا وقتی غش کرد، پایین نیفتد.

چرا آقای شاه نزد مردم مشهد عزیز بود؟

سیداسماعیل شاه‌حیدری نزد مردم مشهد به قدری عزیز شد که هنوز خاطرات کراماتش سینه‌به‌سینه نقل می‌شود و جالب اینجاست که بیشتر این خاطرات با گذشت زمان بررنگ و لعابش افزوده شد و امروز مبالغه‌آمیز به نظر می‌رسد. مثل ماجرای کت و شلواری که رضاشاه برای سیداسماعیل شاه‌حیدری فرستاد تا او را مجبور کند عبا و عمامه را بردارد و لباس پهلوی به تن کند. سیداسماعیل هدیه را نمی‌پذیرفت، اما وقتی با اصرار مواجه شد و به‌ناچار بقچه ارسالی را باز کرد، داخل آن عبا و عمامه بود و همگان متعجب شدند که چطور هدیه تغییر کرده است.

مردم به این ترکه‌ها اعتقاد داشتند. می‌آمدند ترکه بخورند تا حاجت‌روا شوند و گره از کارشان باز شود

البته که دست به خیربودن آقای شاه نیز در میزان محبوبیت او بی‌تأثیر نبوده است. سیداسماعیل با اینکه وضع مالی خوبی نداشت، همیشه هوای نیازمندان را داشت و هرآنچه به‌عنوان نذر برای او می‌آوردند، دوباره بین نیازمندان توزیع می‌کرد. مانند چهل توپ پارچه‌ای که فردی نذر آقای شاه کرده بود و او در عید غدیر همه پارچه‌ها را به نیازمندان هدیه داد، یا اوقاتی که در خیابان راه می‌رفت و نانوایی چهل نان به او می‌بخشید و او همه نان‌ها را به افرادی می‌داد که برای حاجت‌گرفتن گردش را گرفته بودند.

ماجرای ترکه‌ها و حاجت‌ها

اما یکی از تصویر‌های مهمی که از آقای شاه در ذهن مردم نقش بسته است، به تَرکه‌هایی برمی‌گردد که همیشه در دست راستش بود و مردم برای بهره‌مند‌شدن از آنها با هم رقابت می‌کردند و حتی بعد‌از یک بار ضربه ترکه‌ها خواستار تکرار آن می‌شدند.

نوری‌خانم از زبان پدرش، سیدحسن شاه‌حیدری، این‌طور شنیده است که «ترکه‌ها از جنس ارغوان بود و آن‌طور‌که شنیدم همیشه در ظرف آب بود تا خیس بخورد. وقتی پدربزرگم در کوچه راه می‌رفتند، همیشه تعداد زیادی از طرافداران و مریدانشان پشت سر ایشان حرکت می‌کردند و از شیخ می‌خواستند برایشان دعا کند تا حاجتشان برآورده شود. آقای شاه هم بعد از خواندن دعا با این ترکه‌ها آرام بر روی سر و شانه فرد می‌زدند. در اصل مردم به این ترکه‌ها اعتقاد داشتند. می‌آمدند ترکه بخورند تا حاجت‌روا شوند و گره از کارشان باز شود.»

این رسم که پیش‌تر توسط سیدحسن شاه، پدر سیداسماعیل هم اجرا می‌شد، با درگذشت آقای شاه در سال‌۱۳۲۰ خورشیدی به اقتضای زمانه به فراموشی سپرده شد. بعد از درگذشت سیداسماعیل شاه‌حیدری، فرزند ارشدش سیدحسن شاه‌حیدری جای او را گرفت و روضه‌خوانی را ادامه داد، اما دیگر مانند پدر و پدربزرگ در کوچه‌ها راه نمی‌رفت و خبری هم از ترکه‌ها نبود.

* این گزارش سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۸۲ شهرآرامحله منطقه ۷ و ۸ چاپ شده است.