بنیامین بیضایی عضو تیم ملی کاراته است 
فهیمه با نقاشی تشکر و عذرخواهی میکند! 
کلیسای مسروپ مقدس، تنها بازمانده کلیساهای مشهد
کلیسا از واژه یونانی «اِکلیسیا» (Ekklesia) بهمعنای انجمن یا جماعت گرفته شده و در اصل برای اشاره به گروهی از افراد به کار میرفته است که اغلب مردمانی بودهاند که برای انجام امور خاصی گرد هم میآمدهاند. در عهد جدید، این واژه بارها برای اشاره به همه جامعه مسیحیان یا مسیحیان یک منطقه خاص بهکار رفته است.
نخستین کاربرد دینی این اصطلاح به خود حضرت مسیح (ع) بازمیگردد؛ آنجا که خطاب به پطرس فرمودند: «و من نیز تو را میگویم که تویی پطرس (واژهای یونانی به معنای صخره) و بر این صخره، کلیسای خود را بنا مینهم.»
این واژه بهتدریج معنایی مکانی نیز یافت و به محل انجام مناسک و آیینهای عبادی مسیحیان اطلاق شد. تاریخ تأسیس چنین مکانهایی به اوایل قرن دوم میلادی بازمیگردد. پیش از آن، مسیحیان که در آغاز بهمثابه جریانی درون یهودیت شناخته میشدند، عبادات خود را در کنیسههای یهودیان انجام میدادند.
با مرتدشمردهشدن مسیحیان در اواخر قرن اول میلادی و اخراج آنان از کنیسهها، زمینه برای ایجاد عبادتگاههای مستقل مسیحی فراهم شد و این روند به ظهور کلیساها در قرن بعد انجامید. بدینترتیب، ابتدا کلیساهای خانگی شکل گرفت و سپس با بهرسمیتشناختهشدن مسیحیت در امپراتوری روم، کلیساهای بزرگ و عمومی ساخته شد.
«قرهکلیسا»، کهنترین کلیسای ایران
در کلیساها انواع مراسم عبادی برگزار میشود. از جمله مهمترین این مناسک، آیین «عشای ربانی» است که جایگاهی محوری در عبادات مسیحیان دارد؛ همچنین آیین «تعمید» و تأیید ایمان پیروان، در برخی از فرق مسیحی، در کلیسا انجام میشود. آیین توبه و مراسم ازدواج نیز از دیگر مناسکی است که مسیحیان برای انجام آنها به کلیسا مراجعه میکنند.
اندازه و معماری کلیساها از نمونهای به نمونه دیگر متفاوت است؛ بااینحال، ساختار کلی آنها شباهتهای بسیاری دارد. کلیساها معمولا از تالاری اصلی برای استقرار عموم مؤمنان و برگزاری آیین عشای ربانی تشکیل میشوند. محراب از بخشهای مهم برخی کلیساهاست و نماد حضور خداوند و قربانی شدن حضرتمسیح (ع) بهشمار میرود. گنبد نیز از عناصر مشترک در معماری کلیساهاست و مناره در کلیسا بهصورت برج ناقوس جلوه مییابد.
براساس مستندات تاریخی، کلیسای «قرهکلیسا» در شمالغرب ایران، بهعنوان یکی از کهنترین کلیساهای جهان شناخته میشود. این مجموعه مذهبی-تاریخی منحصربهفرد که در استان آذربایجان غربی قرار دارد، در اوایل قرن چهارم میلادی بر فراز مزار تادئوس مقدس، یکی از حواریون حضرت عیسی (ع)، بنیان نهاده شده است. قرهکلیسا به سبب قدمت تاریخی، جایگاه برجسته در سنت مسیحیت ارمنی و ارزشهای مذهبی، معماری و فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
بازمانده کلیساهای مشهد
ازآنجاکه مسیحیان، بهعنوان پیروان یکی از ادیان الهی، در ایران همواره مورداحترام بوده و آزادانه زندگی و فعالیت کردهاند، در مشهد نیز که مذهبیترین شهر ایران است، حضور چشمگیری داشته و صاحبکلیسا بودهاند؛ بااینحال امروز فقط یکی از آن کلیساها باقی مانده و تا حدودی فعال است: «کلیسای مِسرُوپ مقدس.»
کلیسای مِسرُوپ مقدس که توسط ارمنیهای ساکن مشهد بنا شده، به کلیسای «۱۰دی» و «مریم مقدس» نیز معروف است. کلیسایی که دو گنبد مخروطیشکل دارد. بنا به گفته برخی از قدیمیهای شهر، ارمنیان ابتدا یک مکان عبادی در محدوده گنبد سبز داشتهاند، اما پس از مدتی با همکاری خیران ارمنی کلیسایی نزدیک به محله ارمنیان در ارگ ساختهاند که به نام مِسرُوپ مقدس مشهور است.
آرمناک گِوُرکیان پس از ۳سال نامهنگاری ۲۲۳مترمربع زمین را برای سکونت خادمان کلیسای ارمنیان خریداری کرد
براساس اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ساخت کلیسا و نمازخانه ارمنیان، در سال۱۳۱۷خورشیدی شروع شده است. ارمنیان مشهد در نامهای به پاکروان، استاندار وقت خراسان، نوشتهاند: «ارمنیان مشهد تابع خلیفهگری جلفای اصفهان هستند و هرساله یک روحانی از طرف هیئت روحانیان جلفا، بهطور موقت، برای اجرای مراسم و آیینهای دینی به مشهد مسافرت میکند، ولی بهدلیل افزایش جمعیت ارمنیان مشهد که بیش از ۱۱۰ خانوار است و اجرای آیینهای دینی -چون تولد، ازدواج و دفن نیازمند یک کشیش دائمی و تشکیل یک نمازخانه هستند- درخواست اجازه تشکیل یک نمازخانه دارند.»
پاکروان نیز نامهای برای وزارت کشور نوشته که به نخستوزیر ارجاع شده و او در ۳۰آذر۱۳۱۷ خطاب به وزارت کشور دستور داده است: «تشکیل نمازخانه و اقامت کشیش مزبور در مشهد برای انجام آیین مذهبی مانعی ندارد.»
در نهایت پس از سه سال ساخت کلیسا به یاری هاروطونیان و مساعدتهای کامیاران به اتمام رسیده است و آنها توانستهاند مراسم مذهبی خود را در سال۱۳۲۰ خورشیدی در کلیسای خود برگزار کنند.
بهدنبال آن آرمناک گِوُرکیان، رئیس هیئت کلیسای ارمنیان، پس از سه سال نامهنگاری موفق شد ۲۲۳ مترمربع زمین را بهمنظور ساخت بنای مسکونی برای خادمان کلیسای ارمنیان با اجازه وزارت کشور از شهرداری مشهد خریداری کند.
زیربنای ساختمان کلیسا حدود سیصد مترمربع است که بر روی آن دو گنبد قرار دارد. بزرگترین گنبد آن در وسط ساختمان کلیسا قرار گرفته و صلیبی از جنس آهن در بالای آن نصب شده است. گنبدی مخروطیشکل نیز در بالای فضای ورودی کلیسا قرار دارد که لایه بیرونی آن مانند سقف شیروانی است.
گویا برای نصب این ناقوس مخالفتهایی وجود داشته است تا اینکه هنگام جشنهای دوهزاروپانصدساله شاهنشاهی، محمدرضا پهلوی دستور میدهد همزمان با روز جشن ناقوس کلیساهای ایران هم به صدا درآید. ارمنیان مشهد نیز که تابع خلیفهگری اصفهان هستند، از فرصت استفاده و ناقوسی را از اصفهان تهیه و در کلیسا نصب میکنند.
کلیسا پس از پیروزی انقلاب همچنان فعال است و مراسم مذهبی برپا میکند. در این ایام کشیشی برای مراسم عید پاک، عید تقدیس انگور و ژانویه از تهران به مشهد میآید، اما بهمرور بهخاطر مهاجرت ارمنیان از مشهد، کلیسای مِسرُوپ مقدس از مسیحیان خالی میشود و دیگر مراسمی برگزار نمیکند.
این کلیسا باتوجهبه ارزش معماری و تاریخیاش در ۲۵مردادماه۱۳۸۴ در فهرست آثار تاریخی و فرهنگی کشور به ثبت رسیده است.
- برگرفته از تارنمای سازمان اسناد و کتابخانه ملی
* این گزارش سهشنبه ۱۶ دیماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۶۶۹ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
