خاطرات فیاض از قنات تا باغ‌های کشاورزی سمزقند 
هما؛ نخستین هتل مدرن مشهد، در دهه ۵۰ ساخته شد 
خاطرات فیاض از قنات تا باغ‌های کشاورزی سمزقند
مرحوم براتعلی فیاض یکی از قدیمیهای محله سمزقند بود؛ او به مدت ۶۰ سال در یک نقطه از محله سمزقند سکونت گزید و ملودی نفس‌های آخرش را در همان منزل ۶۰ سال قبل به یادگار گذاشت.
اهالی محله سمزقند به‌ویژه شهروندان ساکن در عبادی ۵۲ و نمازگزاران مسجد حجت‌بن‌الحسن (عج) به‌خوبی مرحوم براتعلی را می‌شناسند؛ همان پیرمرد سفیدمویی که در میانه‌های کوچه شهیدقانعی در عبادی ۵۲ بیش از ۶۰ سال در منزلی که چندین‌بار تغییر چهره داد، ساکن بود و با کلاه سیاه و قهوه‌ای قدیمی اش شناخته می‌شد.
البته در سالیان اخیر، وی به‌خاطر بیماری شبه‌سرطانی که بی‌رحمانه بر گلویش چنگ انداخت، عصایی نیز در دست می‌گرفت و هر ظهرگاه و شامگاه، خرامان‌خرامان میهمان مسجد محل می‌شد و اگر نفسش یار می‌شد، چند کوچه این‌سو یا آن‌سوتر نیز طی طریق می‌کرد و انبوه خاطرات ارزشمند محله را تورقی دوباره می‌زد. گزارش زیر بخشی از خاطرات مرحوم براتعلی فیاض از محله سمزقند مشهد است.
خاطرات آن روز‌ها
درک و پذیرش این واقعیت که چندین دهه قبل، محله سمزقند روستا بوده، برای اغلب ساکنان فعلی‌اش دشوار است، اما من از اواسط دهه ۲۰ می‌گویم؛ یعنی همان سال‌هایی که از روستایی در نزدیکی مشهد و در حوالی چهارفصل جاده آسیایی و جاده قدیم قوچان، خرده اثاثیه کلبه روستایی را بر پشت گاری گذاشته و ترک دیار کردم.
اقتضای آن سال‌ها و جبر زمانه ایجاب می‌کرد تا برای گذران زندگی و رفع تنگنا‌های اقتصادی به مشهد مهاجرت کنم. یکی‌دو سالی در همین نزدیکی خیابان فاطمیه مستاجر بودم؛ البته آن سال‌ها خبری از خیابان فاطمیه فعلی نبود، بلکه تا چشم کار می‌کرد، باغ و زمین کشاورزی بود و البته تعداد اندکی خانه روستایی که در حاشیه روستای سمزقند قد علم کرده بودند.
پس از حدود دو سال یکی از همان خانه‌های حاشیه روستای سمزقند را به مساحت تقریبی ۲۵۰ مترمربع در عبادی ۵۲ فعلی (شهیدقانعی) خریدم. بافت خانه تقریبا مشابه خانه‌های گلی و خشتی روستایی آن دوران بود با سقف‌های گنبدی یا چوبی.
اینکه می‌گویم حاشیه روستای سمزقند یعنی هسته اصلی روستا در همین کوچه سمزقند فعلی بنا نهاده شده بود و عبادی ۵۲ فعلی که حالا تا کوچه سمزقند چندان مسافتی ندارد، در محدوده حاشیه آن روستا تعریف می‌شد.
روستای سمزقند نیز در کنار روستای میل کاریز و کوی آتش‌نشانی (که بعد‌ها بهوجود آمد) و قلعه شُقا (در محدوده خیابان مسلم جنوبی فعلی) با داشتن حدود ۵۰ خانوار در مسیر مشهد به خواجه‌ربیع واقع شده بود و جزئی از سکونتگاه‌های حاشیه‌ای و غیررسمی شمال شهر قلمداد می‌شد.
حریم شهر مشهد در آن سال‌ها تا چهارراه فعلی خواجه‌ربیع و کوچه حسین‌باشی امتداد داشت که آن هم سنگ‌فرش بود. خبری از آسفالت نبود. خارج از حریم شهر یعنی از همین چهارراه خواجه‌ربیع فعلی به بعد، همه خاکی بود و تا روستای سمزقند، باغ‌هایی مثل باغ اسکویی و زمین‌های کشاورزی، خودنمایی می‌کرد.
در ابتدای کوچه حسین‌باشی فعلی فقط دفتر آجرفروشی یا به قول امروزی‌ها نمایندگی فروش محصولات کوره آجرپزی حسین‌باشی وجود داشت. ناگفته نماند که آن موقع کوره‌های آجرپزی سنتی، بخش مهمی از صنعت ساختمان‌سازی را تشکیل می‌داد.
دو کوره آجرپزی مشهور به حسین‌باشی و علیزاده در حوالی چهارراه گاز فعلی قرار داشت که تعدادی از اهالی قلعه سمزقند و سایر روستا‌های نزدیک در آن‌ها مشغول به کار بودند و از این راه امرار معاش می‌کردند.
در سوگ برادران
به هر حال آن خانه خریداری شد؛ خانه‌ای که در بدو ورود و در سمت چپ حیاطش، اتاقی وجود داشت که به مستاجر داده شد. اتاق آخری سمت چپ نیز در اختیار مرحوم شیخ‌قربان -برادر بزرگ‌تر- قرار داده شد که با چهار پسر قدونیم‌قد یتیمش در آن مستقر شدند.
مرحوم شیخ‌قربان که از روحانیان خوش‌نام اطراف مشهد بود، تا آخر عمرش در همان اتاق می‌نشست. خطبه عقد اغلب زوج‌های قدیمی قلعه‌ها و روستا‌های اطراف مشهد به‌ویژه در محدوده شهر توس، جاده قدیم مشهد، چهاربرج، ناظریه، عسکریه، چشمه‌گیلاس و... را شیخ‌قربان می‌خواند و آن‌هایی که هنوز در قید حیات هستند، به‌خوبی وی را می‌شناسند.
آن سال‌ها از محضر و دفاتر ثبت ازدواج و طلاق به شیوه کنونی خبری نبود. شیخ‌قربان دفترودستکی داشت و از چند روز قبل به مراسم عروسی دعوت می‌شد و با الاغ یا قاطر و اسب به محل عروسی می‌رفت و معمولا چند روزی نیز مهمان بود.
ازآنجایی‌که او سواد مکتب‌خانه‌ای داشت، علاوه بر جاری کردن خطبه عروسی و ثبت آن در دفاتری که معمولا در خورجین الاغ جای می‌گرفت، به محاسبات مالی اربابان وقت نیز می‌پرداخت و از این‌رو مورد احترام همگان قرار داشت.
مرحوم شیخ‌قربان در همین منزل بر اثر بیماری، دار فانی را وداع گفت و همین‌جا غسل و کفن داده شد و این یکی از خاطرات تلخ حضورم در محله سمزقند در ۶۰ سال گذشته به‌شمار می‌آید. برادر خدابیامرزم به نام حاج‌ابراهیم فیاض نیز دو سال قبل و در حدود هشتادسالگی بر اثر بیماری به دیدار حق شتافت. روحشان شاد!
یکی از قنات‌ها، نبش کوچه درمانگاه حجتی و حول‌وحوش بانکی که الان مستقر است، واقع شده بود
از آب‌کِش‌ها تا قنات‌ها و یخدان‌های خیابان عبادی
اینجا مرحوم براتعلی فیاض مکث کوتاهی می‌کند. غم از دست دادن برادران بر چهره‌اش ماتم می‌نشاند. حنجره‌هایش که در اثر بیماری ضعیف شده، برای ادامه خاطرات شنیدنی‌اش، یاری‌اش نمی‌کند.
گلویی صاف کرده و به‌سختی ادامه می‌دهد: طی دو مرحله بخشی از خانه فروخته شد. حدود ۱۵۰ متر باقی ماند که در سال ۶۵ تجدیدبنا شد و بنای فعلی درواقع میراث همان سال است. به هر حال آن خانه قدیمی روستایی دارای چاه آبی در ابتدای حیاط بود. نسل‌های کنونی خیلی باید قدردان نعمت‌های الهی باشند.
در دهه ۲۰ هیچ نشانی از آب لوله‌کشی و روشنایی و برق نبود. گاز هم که مقوله نوظهوری است. شاید باور اینکه در عبادی ۵۲ و در همین منزل فعلی، آن زمان چاه آب سنتی وجود داشته، دشوار باشد، اما حقیقت این است که چاه آب نه‌تن‌ها در این خانه بلکه در تمام خانه‌های روستایی وجود داشت.
بر روی چاه آب با عمق حدود ۲۰ تا ۲۵ متر یک چرخ موسوم به «چرخ چاه» تعبیه شده بود که با طنابی، دلو یا سطل آب را به قعر چاه می‌برد. از ویژگی این چاه‌ها با توجه به عمقشان، گرمای زمستانی و خنکای تابستانی آب درون چاه بود.
یعنی در زمستان‌های سرد آن دوران، آب ولرم بود و در تابستان خنکای دلپذیری داشت. در کنار چاه آب، حوضی مستطیلی قرار داشت که در اغلب روز‌های سال مملو از آب بود. در نزدیکی نوروز چند ماهی درون آن انداخته می‌شد و چندین گلدان نیز بر لبه‌هایش جای می‌گرفت. آب چاه‌ها پاسخ‌گوی نیاز‌ها نبود.
گاهی نیز خشک‌سالی و کم‌آبی بود و چاه‌ها نیز متاثر از این پدیده، از آب خالی می‌ماندند؛ به همین دلیل افرادی موسوم به «آب‌کِش» در شهر و سکونتگاه‌های غیررسمی نزدیک به شهر حضور داشتند که با بشکه‌های چوبی که بر پشت گاری‌های اسبی جای می‌گرفت، اقدام به آب‌رسانی به مردم می‌کردند.
معمولا آب این حوض‌های میا ن منازل، حدود ده روزی (بستگی به بزرگ و کوچکی حوض) کفایت می‌کرد و سپس توسط همین صنف آب‌کِش‌ها، پر از آب می‌شد. معمولا آب‌کِش‌ها از قنات‌های نزدیک، آب جمع‌آوری می‌کردند. یکی از همین قنات‌ها، نبش کوچه درمانگاه حجتی و حول‌وحوش بانکی که الان مستقر است، واقع شده بود که معمولا برای لباس‌شویی یا فرش‌شویی و... به‌کارگیری می‌شد.
در بالادست آن نیز آب تمیزتری جاری بود که آب‌کِش‌ها از آنجا بشکه‌های چوبی‌شان را پر از آب می‌کردند.
پنهان نماند که آب‌انبار‌ها و یخدان‌ها هم بودند؛ مثل همین آب‌انباری که بعد‌ها حمام جلالیان بر روی آن بنا شد (کمی بالاتر از کارخانه شیر پگاه) یا آب‌انبار و یخدانی که ابتدای کوچه سمزقند فعلی وجود داشت. بعد‌ها این آب‌انبار‌ها بنا به دلایل بهداشتی و به‌تدریج جمع‌آوری شدند.
علافی‌ها
صبح‌ها به‌ویژه در تابستان‌ها صدای سُم اسبان، قاطر‌ها و الاغ‌ها و طنین زنگوله‌هایشان از حدود ساعت ۵ بامداد حس‌وحال خوبی ایجاد می‌کرد. این سمفونی یعنی زندگی در جریان است؛ سمفونی که از صدای گاری‌های دوچرخه‌ای ایجاد می‌شد که عقب حیوانات بسته می‌شد.
روستاییان، محصولات کشاورزی و لبنیات و... را بر پشت این گاری‌ها می‌گذاشتند و برای فروش به در منازل آورده یا سراغ علافی‌ها می‌رفتند و بارشان را تحویل می‌دادند.
آن دوران اتومبیل پدیده کاملا نوظهوری بود. اغلب مردم با درشکه و گاری و اسب و قاطر و الاغ یا پای پیاده تردد می‌کردند و مثل الان نبود که حتی در مسیر‌های طولانی، تردد خیلی سریع صورت پذیرد؛ به همین دلیل روستانشینان از اطراف و اکناف شهر از نخستین دقایق شب کالاهایشان را بر پشت گاری‌ها گذاشته و روانه شهر می‌شدند و معمولا ساعت ۵ بامداد در مقصد حضور داشتند.
کالا‌های روستاییان تا ظهر و حدود عصر به فروش می‌رفت و سپس اجناس و کالا‌های مورد مصرف روستاییان جایگزین شده و به روستا‌ها بازمی گشت. این روزمرگی دلچسبِ هرروزه تکرار می‌شد. علاف‌ها در حکم میدا ن‌باری‌های امروز و دلال و واسطه بودند. وقتی روستاییان میوه‌هایشان را می‌آوردند، علاف‌ها آن‌ها را می‌خریدند.
لامپ‌های نفتی
آن زمان‌ها از معابر با طراحی مدرن کنونی خبری نبود. روشنایی معابر نیز به‌ویژه در روستا‌ها و قلعه‌ها معنی نداشت. درون منازل و هنگام تردد شبانه از چراغ‌های نفتی مخصوصی به نام لامپ استفاده می‌شد، حتی فانوس و چراغ گردسوز بعد‌ها وارد منازل شد.
چراغ‌های زنبوری، فانوس‌های نفتی، فتیله‌های نفتی، چراغ‌های پریموس و... هریک با تکنولوژی‌های به‌روزشده‌ای پا به عرصه تولید می‌گذاشت و بر اساس تمکن خانواده‌ها سر از منازل درمی آورد.
بعد‌ها کارخانه برقی حول‌وحوش چهارراه هاشمی نژاد (راه‌آهن و عشرت‌آباد سابق) راه‌اندازی شد که یک موتور برق داشت؛ البته بدیهی است که چهارراه راه‌آهن با سبک و سیاق کنونی اصلا وجود نداشت. راه‌آهن مشهد نیز که از سال ۱۳۱۷ کلنگش به زمین شده بود، در سال ۱۳۳۶ افتتاح شد.
اطراف منزل یعنی همین عبادی ۵۲ کنونی و کوچه شهید قانعی فعلی، محل انباشت کود‌ها بود. این کود‌ها به‌صورت تدریجی در طول سال انباشته می‌شد و تپه بزرگی بهوجود می‌آورد. افرادی با گاری‌های اسبی که دارای بشکه‌هایی موسوم به نفتی بودند، به در منازل مراجعه و کود‌ها را جمع‌آوری می‌کردند.
بوی نامطبوع آن معضلی بود. شب‌ها نیز حیواناتی ازقبیل سگ‌های ولگرد و وحشی به‌وفور یافت می‌شدند و کمترکسی جرئت می‌کرد شبانه به‌تن‌هایی تردد کند.
به هر حال این نمایی کلی از سال‌های دهه ۲۰ در خیابان آیت‌ا... عبادی (خواجه‌ربیع) بود؛ تاریخی خواندنی که باور آن برای نسل‌های کنونی، سخت و دشوار است و یادمانه‌ای است از مرحوم براتعلی فیاض که حدود ۶۰ سال در منطقه ۲ و در یک منزلگاه شخصی ثابت سکونت داشت. روحش شاد!
این گزارش شنبه ۱۴ فروردین ۹۵ در شماره ۱۹۱ شهرآرا محله منطقه دو چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
