معبری برای خانواده «دادگستری» 
خیابان پرورش۲۵ پس از جمعه سیاه به نام شهید انیس خوشقدم شد 
خزانه خراسان در دست امین بلژیکی
تشکیلات گمرک اگرچه از سالها قبل در ایران برقرار است و همه حکومتهای پیش از قاجار نیز بهدلیل درآمدزابودن چنین تشکیلاتی، همواره از آن حمایت کردهاند، اما عملا از عهد ناصری است که به تبعیت از مسائل جهانی و بهدلیل گسترش فعالیتهای اقتصادی تجار ایرانی، گمرک بیشتر موردتوجه قرار میگیرد و عنوان «میزانآقاسی» برای مدیریت تشکیلات نظاممند گمرکی تعیین میشود.
در این دوره با آمدن نوز بلژیکی که بنیانگذار نظام نوین گمرکی ایران بهشمار میرود، نهتنها گمرک ناقص و کمجان ایران ساختار و وزارتخانه پیدا میکند که درآمدهای آن نیز برای شاه قاجاری افزایش مییابد. دستیاران نوز در استانهای ایران امور مالیه و گمرکی را به دست میگیرند، از جمله در خراسان شخصی به نام مسیو کرنلیس کارها را پیش میبرد.
مسیو کرنلیس چندی بعد در اردیبهشت۱۲۹۹ خورشیدی جای خود را به هموطنش، مسیو لئون دوبوا گوستاو، میدهد که حضورش در خراسان همزمان است با حضور کلنل پسیان. دوران مسیو دوبوا در خراسان دوران شکوهمندی برای گمرک خراسان است، ازهمینرو در روز جهانی گمرک گریزی زدهایم به دوران حضور این کارشناس بلژیکی در مشهد و خراسان.
اوضاع گمرک قاجاری
در دوران فتحعلیشاه قاجار، وقوع دو دوره جنگهای ایران و روس و انعقاد پیمانهای گلستان و ترکمنچای، گمرکات ایران را به ابزاری برای پرداخت بدهیهای کشور و سلطه بیگانگان تبدیل میکند.
ناصرالدینشاه که روی کار میآید، ازیکطرف بهدلیل مسافرتهایی که به اروپا دارد و از طرف دیگر بهخاطر بهرهگیری از شخصیتهای اصلاحطلبی، چون امیرکبیر و امینالدوله، درصدد ایجاد تغییر و تحولاتی در عرصههای مختلف سیاسی و اقتصادی برمیآید و برای اولینبار کابینهای مشابه کابینههای فرنگ تشکیل میدهد که ذیل آن در سال۱۲۹۲قمری وزارت گمرک تشکیل شده و میرزاقهرمان امینلشکر عهدهدار تصدی این وزارتخانه میشود.
تصدیگری گمرکات در این دوره، اغلب در دست افراد متنفذ و نزدیک به دربار است، بهنحویکه سهرابخان گرجی، والیخان، میرزانصرالله نوری لشکرنویسباشی و میرزااحمد قوامالدوله متصدی گمرکات هستند. امین لشکر، اما بهدلیل دخلوتصرف در گمرک، موفق به افزایش درآمد گمرکات نمیشود و پس از مدتی آقا ابراهیم قمی، معروف به آبدارباشی (امینالسلطان اول)، بهعنوان جانشین او، وزیر کل گمرکات میشود. ازآنجاییکه وزارت گمرک به قول مستوفی «وزارت نانداری» است، پس از او، وزارت که در حقیقت جز مقاطعهگری گمرکات چیز دیگری نیست، به تصرف امینالسلطان اتابک اعظم درمیآید.
بااینحال آقا ابراهیم امینالسلطان در مدت وزارت گمرک خود دو کار خوب انجام میدهد؛ نخست آنکه مبالغی بر وجوه مالیات گمرک میافزاید و دیگر آنکه گزارش آمار واردات و صادرات مالالتجاره ایران ظرف یک سال را ارائه میدهد. علاوهبراین دستور تنظیم و انتشار نظامنامه گمرک ایران را به یوسفخان گمرکچی مأمور گمرک فارس و کتابچیخان، قانوننویس آن زمان، میسپارد.
این نظامنامه جامع که در ۳۲فصل نوشته میشود، اولین نظامنامه گمرکی در ایران است. براین اساس هنگام ورود کالا، صاحب مال باید اظهارنامه ارائه میداده است. هیچچیز جز البسه مستعمل، از گمرک معاف نبوده و اگر چیزی غیرمستعمل در بار بوده که قیمت آن بیش از چهل تومان میشده، گمرکی به آن تعلق میگرفته است، درصورتیکه در زمان صفویه خوردنیها، نوشیدنیها و البسه شخصی از حقوق و عوارض معاف بودهاند.
اگر کالای قاچاقی از گمرک رد میشده، کالای مزبور مصادره و سه برابر حقوق گمرکی، جریمه به آن تعلق میگرفته است. علاوه بر این اگر مأموری در ورود و خروج کالا مقصر شناخته میشده، «تنبیهات جانی و عِرضی» در انتظارش بوده است. بهطور کلی میتوان گفت در این دوره گمرکات نظم و نسق درستی به خود میگیرد.
باوجوداین حقوق گمرکی داخلی برای اتباع ایران خیلی سنگین است، زیرا از اتباع خارجی ۱۰درصد مطالبه میشده است و از اتباع ایرانی دوبرابر آن. علاوه بر این مأموران گمرک به نام خدمت به خزانه دولت، عوارض متعددی به نامهای کودواری، دروازهداری، قپانداری، میدانداری، خانات و... از مردم میگرفتهاند که پیشتر معمول نبوده است.
پس از مرگ آقاابراهیم امینالسلطان، همه مناصبش از جمله وزارت گمرکات به پسرش، امینالسلطان، اتابک اعظم، میرسد. پس از عزل او نیز در سال۱۳۱۴قمری ولیخان نصرالسلطنه تنکابنی و سپس میرزااحمدخان مشیرالسلطنه عهدهدار وزارت گمرکات میشوند.
درآمد گمرکات در این دوران بهجای استفاده مفید، صرف سفرهای فرنگ اعلیحضرت و پرداخت مخارج حرمسرا و خاتونها میشود. به گفته امینالدوله «مسئله گمرکات که سالیان دراز از اول سلطنت ناصری مقاطعه بود، کنترل نمیشد، احصائیه نداشت، دولت نمیتوانست بداند فیالحقیقه عایدات قطعی چیست؟»
امینالدوله تصمیم میگیرد چندنفر متخصص از اروپا برای ادارهکردن گمرکات اجیر کند و برای جلوگیری از رقابت روس و انگلیس، بهسراغ کشوری بیطرف میرود و سه نفر بلژیکی را برای این امر، به استخدام درمیآورد. نوز، پریم و تینس زمانی به ایران میرسند که امینالدوله از صدارت عزل شده است؛ بااینحال نوز و همراهانش از ۱۳۱۵قمری تا ۹سال بعد عهدهدار امور گمرکات کشور میمانند.
در سال۱۳۱۷قمری همزمان با پادشاهی مظفرالدینشاه همکاران تازهای از بلژیک به ایران میآیند. عملکرد این گروه چنان است که یک سال بعد همه امور گمرکی ایران به نوز محول میشود. مهمترین بنادر ایران در زمان نهساله تصدیگری بلژیکیها بر گمرکات ایران مانند بندرعباس، بوشهر و خرمشهر و نیز ادارات ایالتی گمرکات مانند مشهد، انزلی، تبریز و کرمانشاه بهوسیله رؤسای بلژیکی و زیرنظر نوز اداره میشود و آن رؤسای ایالتی اختیارات لازم و کافی برای سروسامان دادن به امور گمرکی خود را داشتهاند.
پس از مشروطه، اما نوز و پریم از کشور اخراج میشوند و مرنارد، معاون او، به ریاست کل گمرکات کشور میرسد و گمرک ایران همچنان براساس همان اصول و قوانین بلژیکیها به کار خود ادامه میدهد.
در آغاز سلطنت احمدشاه، مجلس بهموجب قانون ۹رجب۱۳۲۹قمری تصمیم میگیرد برای اصلاح مالیه، تحولی در امور گمرکی و مالی مملکت به وجود آورد. درهمینراستا از مستشاران آمریکایی بهره میگیرد و شوستر آمریکایی را به سمت خزانهدار کل کشور منصوب میکند که چندسال بعد با تهدید روسها و انگلیسها از کشور اخراج میشود.
پس از او مرنارد بلژیکی به سمت خزانهداری میرسد و دوباره پای بلژیکیها به ادارات ایالتی گمرک باز میشود، از جمله مسیو دوبوا به مشهد میآید و ریاست اداره مالیه و گمرک خراسان را عهدهدار میشود.
دبوا پیشکار مالیه و کمرک خراسان
مدیران گمرک خراسان
در خراسان و مشهد نخستینباری که عنوان «گمرک» درج شده است در شماره۶ «سالنامه ایران» به سال۱۲۹۶قمری است که بدون اینکه نامی درج شود، عنوان میشود که «مأموران گمرک در خراسان» شامل رئیس و تحویلدار و مشرف هستند. سال بعد هم همینطور است تا اینکه در شماره۱۰ این سالنامه به سال۱۳۰۰ قمری محمدحسنمیرزا بهعنوان مدیر گمرک خراسان نوشته شده است.
در سال۱۳۰۱ قمری میرزاعلی مدیر گمرک خراسان است و در شماره۱۳ سالنامه ایران به سال۱۳۰۴قمری در مقابل مدیر گمرک خراسان نام حاجی ابوالقاسم ملکالتجار آمده است. در دو سال بعد نام اکبر بیگلربیگی درج شده، اما در شماره۱۶ سالنامه به سال۱۳۰۷تا۱۳۱۱قمری مقابل این عنوان نام میرزا فتحالله خان بیگلربیگی نوشته شده است.
فتحالله اکبر (سردار منصور، سپهدار اعظم) فرزند حاجمیرزامحمد علیخان گیلانی است. او برادرزاده «اکبرخان بیگلربیگی رشتی» اول شخص متمول گیلان و اجارهدار گمرکات چند ایالت است که پس از فوت عمویش، بیگلربیگی رشت میشود و گمرک انزلی را که در دست بلژیکیها بوده است در اختیار میگیرد. او از سال۱۳۰۷تا۱۳۱۰قمری با درجه امیرتومانی گمرکات خراسان، گیلان و مازندران را از دولت اجاره میکند و در اندکمدتی دارای ثروت و نفوذ فوقالعاده میشود.
در سال۱۳۱۲ قمری هیچچیز از گمرک در سالنامه ایران نیامده است، ازاینجهت نمیشود فهمید که مدیریت آن در دست چه کسی بوده است؛ همچنین مشخص نیست نخستین مدیر بلژیکی اداره مالیه و گمرک خراسان در چه تاریخی وارد شده است.
درآمد گمرکات در این دوران صرف سفرهای فرنگ اعلیحضرت و پرداخت مخارج حرمسرا و خاتونها میشود
بااینحال میتوان از میان اخبار روزنامه رعد به تاریخ ۲۰ شعبان ۱۳۳۸ قمری، برابر با ۱۹ اردیبهشت۱۲۹۹ خورشیدی، فهمید که «مسیو کرنلیس، پیشکار مالیه خراسان، در نتیجه سوءاعمال گذشتهاش منفصل و مسیو دوبوای بلژیکی مستخدم اداره گمرک به سمت ریاست مالیه خراسان انتخاب و قریبا حرکت خواهد نمود.»
این روزنامه همچنین دو روز قبل خبر داده که «مسیو دوبوا به مدت سه سال با شرایط قبلی کنترات» گردیده است. آنطورکه در کتاب «روزنامه و روزنامهنگاری در خراسان»، نوشته حسین الهی، دوبوا طبق پیشنهاد مرنارد بلژیکی، خزانهدار کل ایران، در تیر۱۲۹۳ خورشیدی استخدام میشود و ابتدا بهعنوان مسئول گمرک بندر انزلی خدمت میکند.
بااینحال همین روزنامه کمتر از سه هفته بعد در شماره۱۱ رمضان ۱۳۳۸ قمری، برابر با ۹ خرداد۱۲۹۹ خورشیدی از شخصی به نام مسیو کردنیه نوشته که در سمت ریاست گمرکات خراسان «اخیرا وارد مشهد شده و دفاتر گمرکی را از کرنلیس تحویل گرفته» است. این بدان معناست که هنوز ریاست گمرکات و اداره مالیه مجزاست.
همراهی دوبوا و کلنل پسیان
دورهای که مسیو دوبوا بلژیکی پیشکاری مالیه خراسان را برعهده میگیرد، مصادف است با ورود محمدتقیخانپسیان به مشهد. پسیان در اواخر مرداد سال۱۲۹۹ بهعنوان رئیس ژاندارمری خراسان وارد مشهد و از همان ابتدا متوجه کشمکش مالی مداوم میان قوامالسلطنه، والی خراسان و مدیر بلژیکی خزانه خراسان میشود. در هنگام ورود او نیروهای ژاندارمری مشهد ماههاست که حقوق نگرفتهاند. او متوجه میشود که دوبوا، از دستبردهای باند قوامالسلطنه و متولیان مالیاتی حرم امامهشتم (ع) به ستوه آمده است.
هر چه که هست، کمی بعد از کودتای سوم اسفند دوبوا سمت «پیشکار مالیه خراسان» را رسما میگیرد؛ گویا پیشازاین سمت رسمی او «کفیل» این اداره بوده است.
روزنامه ایران در شمارهیک رجب۱۳۳۹ برابر با ۲۰ اسفند۱۲۹۹ خورشیدی نوشته است: «کفیل مالیه خراسان: مسیو دوبوا، کفیل مالیه خراسان که در مدت مأموریت سابقه نیکویی داشته، برحسب پیشنهاد وزارت مالیه و تصویب مقام ریاست وزرا، به سمت پیشکاری مالیه خراسان انتخاب و احکام رسمی به ایشان صادر و مخابره شده است.»
اولین کار دوبوا پس از گرفتن سمت، حضور در هیئت ضبط اموال بانک استقراضی روس در خراسان است که به دستور قوامالسلطنه تشکیل شده است. قوام البته چندی بعد، یعنی در ۱۳ فروردین۱۳۰۰خورشیدی، توسط پسیان بازداشت میشود و خود پسیان بهحکم سیدضیاالدین طباطبایی از فردای آن روز فرمانروای خراسان میشود.
قدرتگیری پسیان سبب قدرتگیری دوبوا نیز میشود؛ زیرا پسیان با کمک او مالیاتهای عقبافتاده بسیاری از بزرگان خراسان را میگیرد. این ارتباط آنقدر قوی و پایدار است که در روز شنبه، ۱۰اردیبهشت۱۳۰۰ خورشیدی روزنامههای «مهر منیر» و «خراسان» در مشهد به دستور پسیان توقیف میشوند؛ زیرا مقالهای علیه «دوبوا»، پیشکار مالیه خراسان، نوشتهاند.
شنبه، ۱۴خرداد۱۳۰۰ خورشیدی نیز روزنامه خراسان بهشدت به «دوبوا»، پیشکار مالیه و گمرک خراسان، حمله میکند و او را خائن و رذل و بیسواد میخواند و مینویسد: «پاتوق قبلی او، قهوهخانههای روسیه بوده است.»
ازاین رو، معتصمالسلطنه، کارگزار خراسان، پس از نشان دادن مطلب مندرج در روزنامه خراسان به نجدالسلطنه، از او خواست تا مدیر و سردبیر آن را مجازات کند، اما آنطور که «گزارشهای کنسولگری انگلیس در مشهد» میگوید: «والی خراسان از بیم رئیسالوزراء و ناخرسندی او، تنها به توبیخ سردبیر اکتفا کرد. در پی این برخورد ملایم نجدالسلطنه، دوبوا نیز تهدید کرد اداره مالیه را تعطیل کرده و استعفا خواهد داد.»
به گزارش روزنامه ایران، منتشره ۱۲ تیر ۱۳۰۰ خورشیدی، دوبوا این تهدید را در ۷ تیر عملی میکند و «اداره مالیه را به شاهزاده جلالالممالک که سمت معاونت دارد تحویل داده و دخالت در کار نمینماید.»
چالش قوامالسلطنه
دوبوا درست یک ماه بعد بهدستور کلنل محمدتقیخان پسیان به اداره مالیه خراسان برمیگردد. روزنامه شرق ایران دراینخصوص نوشته است: «نظر به اینکه بهواسطه کنارهگیری دوبوا از امور مالیه خراسان و نیامدن یک پیشکار فعال، امور اداره مالیه دچار اختلال شده و بهکلی تمام چرخهای آن اداره ازکارافتاده و احتمال قوی میرفت که از این راه به منافع دولت سکته وارد بشود، از طرف آقای کلنل به دوبوا اخطار شد که حتما به اداره مالیه حاضر شده و از اختلال امور مالیاتی جلوگیری کند. ایشان هم برحسب دستور آقای کلنل صبح شنبه، هفتم اسد (مرداد)، به اداره مالیه رفته، اداره را تحویل گرفت.»
دوبوا چندروز بعد از حضورش در اداره مالیه در همین روزنامه شرق ایران به قوامالسلطنه میتازد. او در نامه مفصلی که روزنامه شرقایران در ۱۲مرداد ۱۳۰۰ خورشیدی منتشر میکند، سخت به قوامالسلطنه حمله میکند و از ۴۸۳ هزارو ۲۰۰ قران اختلاس از حسابهای ژاندارمری با شرح جزئیات پرده برمیدارد.
نتیجه این کار، اما چیز دیگری است و آنطور که گزارشهای کنسولگری انگلیس در مشهد در جمعه، ۱۳مرداد۱۳۰۰ میگوید: «میرزاغلامحسین منگنه که قرار بود جانشین «دوبوا» پیشکار مالیه خراسان شود، در راه رسیدن به مشهد، امروز وارد شاهرود شد. پسیان به شدت با برکناری «دوبوا» مخالف بود.»
سه روز بعد درخواست ابقای دوبوا از سوی پسیان مطرح میشود. او که بهشدت با برکناری دوبوا مخالف است طی تلگرافی به صمصامالسلطنه، خواستار ابقای دوبوا در سمت خود میشود. صمصامالسلطنه چهارشنبه ۱۸مرداد ۱۳۰۰ خورشیدی در تلگرافی ابتدا از آمدن خودش به مشهد آن هم با کالسکه چاپاری خبر میدهد، اما درباره درخواست پسیان راجع به ابقای دوبوا در سمتش، متذکر میشود که «هرچند دولت با ادامه خدمت وی مخالف است و لیکن او خواهد کوشید تا از اخراج نامبرده جلوگیری نماید.»
فردای این روز یادداشت دیگری از دوبوا در روزنامه بهار علیه قوامالسلطنه نشر مییابد. دوبوا در این یادداشت شدیدا به قوامالسلطنه حمله و مطالبی راجعبه ترتیب گرفتن رشوه از افرادی بیان میکند که به حکومت ولایات منصوب میشدهاند.
۱۰ مهر ۱۳۰۰ خورشیدی که کلنل پسیان کشته میشود، گویا خورشید دولت دوبوا نیز در خراسان غروب میکند. گزارشهای سفارت انگلیس در مشهد از ورود جانشین دوبوا به مشهد در یکمآبان۱۳۰۰ خورشیدی خبر میدهد و میگوید: «کورتوکس بلژیکی جانشین «دوبوا»، رئیس پیشین اداره مالیه، به مشهد وارد شد. او برای رسیدن به مشهد تقریبا دو ماه در سفر بود.»
جمعه، ۱۲آبان نیز جمعی از انقلابیون غیرنظامی خراسان که توسط امیرپنجه حسینخزاعی بازداشت و دستگیر شدهاند، اعدام میشوند. قزاقها در این روز جمعی از یاران پسیان را به جوخه اعدام میسپارند، اما بدیهی است که دوبوا جزو آنها نیست.
او در همین روز از مشهد خارج میشود. در گزارشهای کنسولگری انگلیس در مشهد آمده است که «دوبوا، رئیس اداره مالیه مشهد، همراه با خدمتکار روسی خود، از مشهد عازم تهران گردید.»
شکایت و توبهنامه مشکوک
روز سهشنبه، ۲۱فروردین۱۳۰۱ خورشیدی شکایت مردم مشهد از کارهای مسیو دوبوا در مجلس شورایملی مطرح میشود؛ همچنین تلگرام شیخحسنمجتهد کاشانی هم از مشهد خوانده میشود که در آن دوبوا را عامل اصلی هرجومرج اخیر این شهر دانسته، خواستار مجازات وی شده بود. نامهای مشابه با امضای بیش از صد نفر از متنفذان شهر مشهد نیز قرائت میشود که از دولت خواسته موضوع را پیگیری کند.
این در حالی است که در روزهای پایانی سال۱۳۰۰ روزنامه «اقدام» تقدیرنامهای از دوبوا به امضای حدود سی نفر به چاپ رسانده که در دوره خدمت خود مانع از سوءاستفاده عدهای شده است. این روزنامه ۳اردیبهشت، نامهای را که دوبوا، پیشکار سابق مالیه، برای این نشریه فرستاده و در آن ارقام اختلاس قوامالسلطنه را درج کرده است، چاپ میکند.
دوبوا در این نامه مدعی است که قوامالسلطنه حدود ۱۹۳ هزار تومان برخلاف اوامر دولت و خارج از حدود از بودجه برداشت کرده، حساب پس نداده است. دوبوا نوشته است: «متعهد هستم در کمیسیونی که برای رسیدگی به ۱۹۳ هزار تومان مأخوذی قوامالسلطنه بهعنوان علاوه بودجه از صندوق مالیه خراسان دریافت داشته تشکیل خواهد شد، حاضر شده و این قضیه را ثابت و مدلل نمایم.»
روزنامه وطن، اما یک ماه بعد در ۷خرداد۱۳۰۱ مقالهای در تبرئه قوامالسلطنه مینویسد و بهدنبال آن قوام السلطنه، ریاست وزرا، در ۶ مهر در اطلاعیهای که در روزنامه ایران چاپ میشود، مینویسد: «ارباب جراید نباید فقط به شنیدهها قناعت کنند و آن را مستند مقالات خود قرار دهند، بلکه مطالب باید از منابع موثق تحصیلشده، از حقیقت آن اطمینان داشته باشند.»
مسیو دوبوا نیز در نامهای که امروز به حسینعلی پسیان، برادرزاده مرحوم محمدتقیخان پسیان میفرستد از عزیمت قریبالوقوع خود از ایران خبر میدهد و مینویسد: «شاید بتوانم در آینده نیز با شما مکاتبه نمایم، زیرا که قصد دارم رسالهای بر ضد قاتل عموی شما، یعنی بر ضد قوامالسلطنه، تهیه کنم.»
گویا دوبوا در مهر به ایران برمیگردد، چون روزنامه اتحاد در شماره۲ آبان۱۳۰۱ خود با عنوان «ترفیع مقام و توقیف دوبوا» نوشته است که یحیی نجمآبادی مستنطق دوبوا، پیشکار سابق مالیه خراسان که قوامالسلطنه را متهم به اختلاس کرده بود، برحسب ابلاغ قوامالسلطنه به مدعیالعمومی محاکمات وزارت خارجه معین «و بههمیندلیل و برای تکمیل خدمات خود دوبوای بیچاره را توقیف نموده است.» البته روزنامه شفق سرخ نیز مینویسد: «روز ۲۹مهر دستور دستگیری دوبوا صادر شد، اما وزیرمختار بلژیک با حفظ او در سفارت اجازه این کار را نداد.»
در مجلس حائریزاده در جلسهای که ۲۲ آبان برگزار میشود درخواست میکند «محاکمه دوبوا پیشکار سابق مالیه خراسان که اینک به سفارت بلژیک پناه برده، علنی باشد.» همهچیز در ایران بهخصوص در رأس قدرت بر علیه دوبواست، برای همین از ایران خراج میشود. روزنامه شفق سرخ در شماره شنبه، ۲۶آبان۱۳۰۱، خود مینویسد: «بنا به اخبار رسیده مسیو دوبوا، پیشکار مالیه سابق خراسان، امروز موفق شده از ایران خارج گردیده، راهی بروکسل شود.»
درست یک روز بعدازاین خبر روزنامه ایران که روزنامه دولتی کشور است، خبر میدهد که «لئون دوبوا گوستاو از گفتههای خود علیه قوامالسلطنه پشیمان و آنها را تکذیب کرد. او با وسط گذاشتن شرافت خودنوشت که «اعتراف مینمایم کلیه چیزهایی که خواه در مشهد و خواه در تهران و خواه در هر نقطه دیگری بر علیه حضرت اشرف آقای قوامالسلطنه نوشته یا گفتهام و یا اظهار داشتهام و کلیه عملیاتی که بر علیه ایشان نمودهام متکی به هیچ مدرک اساسی نبوده است و از کلیه نوشتجات و عملیات خصمانه خود بر علیه حضرت اشرف آقای قوامالسلطنه اظهار تأسف نموده و به ایشان اختیار میدهم این اعتراف مرا که در کمال آزادی به عمل آمده است هرطور مایل هستند به کار ببرند.»
آنطور که این روزنامه نوشته پولن، وزیرمختار بلژیک در تهران، این نوشته را به امضای دوبوا تأیید کرده است. او همچنین تعهدنامهای در شش ماده امضا کرده است که نه به ایران برگردد، نه ادعاهای خود را در جایی مطرح کند و نه طلبی را ابراز کند و از خاک ایران خارج شود؛ در عوض دولت از تعقیب او دستبردارد.
از مشکوکبودن این توبهنامه که بگذریم، در اینجاست که داستان دوبوا و ایران تمام میشود.
* این گزارش سهشنبه ۷ بهمنماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۶۸۵ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
