قاسم صنعوی؛ تا به حال بیشتر از ۱۱۰ کتاب ترجمه کرده است 
«محمد دارویی»، عطاری که مجوز تجویز دارد 
ماجرای پرغصه سکونت مردم در خانههای پروصلهپینه محله فردوسی
الحاق این محدوده به فضای شهری در دوازدهسال قبلتر هم دردی از اهالی دوا نکرد و به اعتقاد خیلی از آنها هویت میراث فرهنگی توس، روند کار و یافتن راهی برای صدور جواز ساختوساز را کند کرده است.
در یک کوچه، خانههای قدیمی به هم تکیه دادهاند؛ خانههایی که نمای بیرونی آنها کاهگل است. در کوچهای دیگر با خانههای درحال ساختی مواجه میشویم که روی آنها تابلو بزرگ «پلمب» نصب شده است. در معبری دیگر هم میتوان ساختمانهایی را دید که مدت زیادی است نیمهکاره ماندهاند. این شرایط، حاصل فریزشدن بافت مسکونی و بنبست ساختوساز قانونی در محله فردوسی از حدود دو تا سه دهه قبل است.
این محله از چهار هسته جمعیتی تشکیل شده است؛ اسفندیان، توسعلیا، توس سفلا و اسلامیه در بافت این محله کهن قرار میگیرند. محلهای با جمعیت حدود ۱۰ هزار نفر که قریب سه دهه است با مشکلات پرشماری در حوزه ساختوساز مواجه است. در این مدت به ساکنان، مالکان و سرمایهگذاران اجازه ساخت بنا داده نشده است و در یک دهه اخیر همه امور این حوزه و صدور مجوزات به طرح راهبردی توس و در ادامه طرح تفصیلی این محدوده گره خورده است؛ طرحی که هنوز هم از آن خبری نیست.
الحاق این محدوده به فضای شهری در دوازدهسال قبلتر هم دردی از اهالی دوا نکرده و به اعتقاد خیلی از آنها هویت میراث فرهنگی توس، روند کار و یافتن راهی برای صدور جواز ساختوساز را کند کرده است. حالا اهالی قدیمی از شرایط خستهاند، دیگر هیچ پاسخی آنها را راضی نمیکند، زیرا گمان میکنند رفع دغدغه ساکنان توس، برای مجموعه مدیریت شهری و ارگانهای دولتی اولویت ندارد.
توسعه محله، گروگان آینده نامعلوم
برای بررسی درخواستهای اهالی محله فردوسی، با مجید آراسته در توس سفلا و اسفندیان همراه میشویم. او با تاریخ توس و همچنین کمبودها و مشکلات محله بهخوبی آشناست. این شهروند در ابتدا تعریف میکند: در دو یا سه دهه اخیر، ارگانهای مختلف مانعاز توسعه این محدوده از شهر شدهاند و میگویند به خاطر میراث فرهنگی و آینده این محله است؛ این چه آیندهای است که قرار است بافت محلی را در وضعیت قدیمی و کهنه نگه دارد؟
آراسته ادامه میدهد: سال۱۳۹۲ که محله فردوسی و کل محدوده توس به شهرداری و فضای شهری الحاق شد، حرف از این بود که قرار است اینجا توسعه پیدا کند و ساختوساز راه بیفتد، اما الان دوازدهسال است که این شرایط را داریم و هیچ اتفاق مثبتی رخ نداده است. همیشه هم به ما میگویند باید طرح تفصیلی بیاید. این چه طرحی است که وزارت راه و شهرسازی، میراث فرهنگی، شهرداری و استانداری نمیتوانند آن را جمع کنند؟
عضو شورای اجتماعی محله فردوسی که از این شرایط ناراضی و تاحدودی عصبانی هست، میگوید: خیلی از مردم اینجا آبرومند هستند، خانه دارند، ملک دارند، اما نمیتوانند آن را نوسازی کنند و این برای آنها در حضور مهمان و دوست و آشنا مایه خجالت شده است. ما در همین محله، خانههایی داریم که ساکنانش در این شبها یا در سرما میخوابند یا خانه خود را با بخاری نفتی گرم میکنند؛ چرا؟ چون غیرمجاز ساختهاند و شرکت گاز به این دلیل به آنها اشتراک نمیدهد.
مجید آراسته در ادامه میگوید: آخر مگر شهرداری و ارگانهای مربوطه راهی جز ساختوساز غیرمجاز برای مردم گذاشتهاند؟ شهرداری قرار بود بافت این محدوده را مانند شهر اداره کند، اما اینجا با این شرایط شهر نشد.
برای تخریب پای کارند، برای ساختن نه!
با قدمزدن در کوچههای اسلامیه با بناهای قدیمیای مواجه میشویم که برخی عمر چهلساله دارند و نیاز به بازسازی یا تخریب آنها مشهود است. خانههایی کاهگلی هم هستند و بیشاز پنجاهسال عمر دارند. صاحب یکی از این خانههای قدیمی محمود شریف است. این عضو شورای اجتماعی محله فردوسی ما را تا داخل حیاط خانهاش همراهی میکند. او میگوید: عمر این خانه در زمان سکونت پدرم در اینجا تمام شده بود، اما، چون اجازه نوسازی به ما نمیدهند، مجبوریم با این وضعیت ادامه دهیم.
شریف ادامه میدهد: اگر الان در محله همراه شویم، میتوانم حدود بیست یا سیخانه را با این وضعیت به شما نشان دهم. خیلی از این خانهها با وصلهپینه سراپا هستند و وضعیت خطرناکی دارند. کدام عقل و منطق میگوید ما باید در این شرایط زندگی کنیم؛ چون قرار است میراث فرهنگی از این فضا در زمانی نامشخصی استفاده کند؟ ما اصلا نمیدانیم این بلاتکلیفی به چه دلیل است.
میراث فرهنگی میگوید ما اجازه ساختوساز را در بعضی محلات دادهایم. شهرداری هم میگوید بهزودی درست میشود، اما هیچوقت ما نتوانستهایم مجوزی برای ساختوساز بگیریم. یک آهن غیرمجاز هم اگر علم کنیم، میآیند و تخریب میکنند. برای تخریب همه پای کارند ولی برای مجوزدادن و ساختن، کسی محله ما را گردن نمیگیرد.
عضو شورای اجتماعی محله فردوسی میگوید: یک نفر مسئول بیاید جواب ۳ هزار خانواده را در این محله بدهد. به همه نهادهای این مملکت نامه بردهایم، اما بعداز دو دهه هنوز سر خانه اول هستیم. سالهاست در این کشور انواع وامهای نوسازی ساختمان برای محدوده شهری و روستایی عرضه میشود، اما دست اهالی محله فردوسی از این وامها و امتیازها کوتاه است.
آوارشدن خانه همیشه به خیر نمیگذرد
وضعیت توس علیا در مجاورت بقعه هارونیه نیز مشابه تمام بافت محلی است، بلاتکلیف و با بناهای قدیمی که مشخص است چندسالی از عمر آنها سپری شده است. رسول غریب از اهالی قدیمی این محدوده در کوچههای محله با ما همراه است. او نهتنها از توقف ساختوساز گلایه دارد که تأخیر در تصویب طرح تفصیلی را مانعی برای آبادانی و توسعه عمرانی محله میداند. عضو شورای اجتماعی محله فردوسی میگوید: درد ما فقط ساختوساز نیست؛ ما در محله و شرایطی زندگی میکنیم که کوچه درستوحسابی هم نداریم؛ چرا؟ چون هرچه به شهرداری مراجعه میکنیم، میگویند محله طرح تفصیلی ندارد.
در سه دهه اخیر، ارگانهای مختلف مانعاز توسعه این محدوده شدهاند و میگویند به خاطر میراث فرهنگی و آینده این محله است
این شهروند که از سه نسل قبل تاکنون ساکن توس علیا بودهاند، میگوید: برخی مسئولان واقعا متوجه خطرات و آسیبهای این محدوده نیستند. اگر یکی از این خانههای قدیمی روی سر خانوادهای تخریب شد، چه کسی باید جوابگو باشد؟ ما چنین مواردی داشتهایم که به خیر گذشته و در حد ریزش گوشهای از سقف بوده است ولی همیشه هم به خیر نمیگذرد و امکان دارد عواقب سختی داشته باشد.
رسول غریب، ناراضی از روند طولانی بلاتکلیفی در توسعلیا، میگوید: عمر من و خیلی از قدیمیهای محله در این شرایط سپری شد و رنج بردیم. حالا هم که خبرهایی درباره طرح تفصیلی میرسد، شنیدهایم که باید توس علیا کلا خالی شود و دراختیار میراث فرهنگی قرار بگیرد. آخر مگر شما میتوانید به چهارصد تا پانصدخانوار بگویید خانه و زندگی خودتان را خالی کنید؟ اصلا آمدیم و خالی کردیم؛ کجا برویم؟ نگرانی ما برای صدور مجوز ساختوساز کم بود، حالا باید از طرح تفصیلیای هم که معلوم نیست کی بیاید، بترسیم.
طرح تفصیلی باید به نفع جامعه محلی باشد
رئیس کمیسیون ویژه توسعه و بهسازی توس شورای اسلامی مشهد مقدس ازجمله افرادی است که در چهارسال اخیر پیگیر وضعیت توس بوده است. مجید طهوریانعسکری میگوید: بیش از یک سال است که طرح تفصیلی توس در شورای اسلامی شهر مشهد مقدس و شهرداری تأیید شده است. آنچه باعث تاخیر در تصویب آن در شورای عالی معماری و شهرسازی کشور شده، تعداد پروندههای زیاد در این شوراست. همچنین یکی از دغدغههای ما دوربودن و شناخت ناکافی برخی اعضا و افراد صاحبنظر در این شورا، نسبتبه محله فردوسی و توس است که خود این موضوع به زمانبرشدن کار منجر میشود.
طهوریانعسکری ادامه میدهد: همکاران ما در شهرداری و شورای اسلامی شهر مشهد با تأکید ویژه پیگیرند تا یک طرح تفصیلی عملیاتی مصوب شود؛ به این معنا که قابلیت اجرا داشته باشد، منافع مردم محلی در آن دیده شود و سازگار با شرایط این محدوده باشد. در اینراستا اصرار داریم که یک طرح قابل اجرا، به نفع جامعه محلی، هرچند با تأخیر ابلاغ شود تا ساکنان قدیمی محله بتوانند از ظرفیتهای ساختوساز استفاده کنند.
عضو شورای اسلامی شهر مشهد مقدس درباره شایعات جابهجایی اهالی توس علیا و نگرانیهای مردم میگوید: تازمانیکه طرح تفصیلی ابلاغ نشود، نمیتوان دراینباره تصمیم دقیقی گرفت. اما دراینخصوص باید روشنگری شود. از ابتدای دهه۸۰ سازمان میراث فرهنگی به مردم توس علیا اعلام کرده است که این محدوده شهر، تاریخی سلجوقی است که باید از آن صیانت شود.
دراینخصوص بارها در رسانهها و دیدارهای مردمی روشنگری شده است که این محدوده متعلق به میراث فرهنگی است، اما ضوابط آن هنوز مشخص نشده است؛ باوجوداین افراد سودجویی هستند که نمیخواهند این واقعیت را بپذیرند و مردم را تشویق به ساختوساز و حفاری غیرمجاز در محدوده میکنند که این موضوع خودش باعث آسیب به میراث تاریخی این محدوده میشود. بالاخره این فضا تاریخ و تمدن یک مملکت است و باید از آن صیانت شود.
راهکار موقت تأیید نشد
شهردار منطقه ۱۲ شهرداری مشهد با اشاره به پیگیری مجموعه مدیریت شهری برای تصویب و ابلاغ طرح تفصیلی میگوید: حدود یک سال قبل، طرح تفصیلی توس در شورای اسلامی شهر مشهد و کمیسیون ماده ۵ استانداری خراسان رضوی تأیید شده و بعد از آن دراختیار شورای عالی معماری و شهرسازی کشور قرار گرفته است و روند رسیدگی به آن انجام میشود و امیدواریم زودتر به نتیجه برسد تا بتوانیم پاسخگوی شهروندان باشیم.
او در ادامه درباره راهکار موقت پاسخگویی به شهروندان برای ساختوساز میگوید: قبل از این در تاریخ ۱۷/۰۵/۱۴۰۳ ضوابطی را برای پاسخگویی موقت به درخواستهای مجوز، به شهرداری و کمیسیون ماده ۵ استانداری ارائه کردیم که تأیید شد، اما شورای عالی معماری و شهرسازی کشور همهچیز را منوط به طرح تفصیلی کرد تا به این شکل همه امور این حوزه کماکان متوقف باشد.
شهردار منطقه ۱۲ در پایان درخصوص خودداری شرکتهای خدماتی از ارائه انشعاب به مشترکان توضیح میدهد: این موضوع مربوط به ضوابط خود این سازمانهاست و ارتباطی به شهرداری ندارد. بعداز اینکه ملک غیرمجازی بنا میشود، برای آن کد نوسازی صادر کرده و اقدام برای رأی آن را آغاز میکنیم. شرکتهای خدماتی مانند شرکت گاز در زمان دریافت درخواست اشتراک از ما استعلام میگیرند و ما جواب آن را میدهیم؛ بعد از این پروسه، شرکت براساس ضوابط خود تصمیم میگیرد انشعاب صادر نکند و شهرداری در این خصوص ممانعت نمیکند.
میراث فرهنگی هم درانتظار طرح تفصیلی
مدیر پایگاه توس، آخرین مسئولی است که درخواست اهالی مبنیبر تعیین تکلیف جامعه محلی توس را با او در میان میگذاریم. احسان رحمانیان میگوید: سازمان میراث فرهنگی استان و همچنین پایگاه توس بهعنوان بهرهبردار این محدوده تاریخی، درکنار جامعه محلی بر ابلاغ طرح تفصیلی پهنه توس در زودترین زمان ممکن تأکید دارد.
رحمانیان در ادامه توضیح میدهد: در تهیه طرح راهبردی توس که تنظیم آن از زمان پیوستن پهنه منفصل توس به مشهد در سال ۱۳۹۲ آغاز شد، پایگاه توس و میراث فرهنگی استان بیشترین تعامل و سرعت عمل را در رسیدگی و بهسرانجامرسیدن طرح داشتند؛ زیرا همکاران ما، بهصورت موازی و همگام با طرح، در حوزه میراث فرهنگی توس فعالیت پژوهشی داشتند.
این موضوع باعث شد در سال۱۳۹۸ و زمانیکه طرح راهبردی به میراث فرهنگی استان ارجاع شد، باتوجهبه بررسیهای کارشناسی حوزه میراث فرهنگی، در کمتر از دو ماه از وزارت میراث فرهنگی، نظر کارشناسی و تأیید طرح اخذ شود. خود حوزه میراث فرهنگی بهشدت از این تأخیر و بیبرنامگی متضرر میشود و مؤید این موضوع هم شکلگیری ساختوسازهای بدونضابطه در این سالها، در عرصه و حرائم شهر تاریخی و فرهنگی توس بوده است.
مدیر پایگاه توس در پایان میگوید: تعاملات سازنده جوامع محلی و نقش پررنگ و مهم آنان در حفاظت و صیانت از پهنه تاریخی از مهمترین مؤلفههای ثبت جهانی است و مدیران میراث فرهنگی استان و کشور بهدنبال جابهجایی کامل اهالی و مردم محله توس یا مختل نگهداشتن ساختوساز در این محدوده نیستند، بلکه مهمترین مسئله، تشکیل ساختار ضابطهمند، چابک و سریع و تعاملی و مدیریتی واحد است تا علاوهبر رفع مشکلات و مسائل جامعه محلی با توانمندسازی و استفاده از جامعه نخبگانی توس بتواند همگام با مردم، حفاظت ارزشهای تاریخی و فرهنگی آن را بهسرعت پیش ببرد.
* این گزارش پنجشنبه ۹ بهمنماه ۱۴۰۴ در شماره ۶۲۷ شهرآرامحله منطقه ۱۱ و ۱۲ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
