۱۲۲۰ متر پیاده‌روی در کال قره‌خان

قدیمی‌های مشهد با اسم کال قره‌خان حسابی آشنا هستند و می‌دانند این کال از کجا تا کجا امتداد دارد و چرا احداث شده است. اما برای آن دسته از خوانندگانی که سن و سالی ندارند باید توضیح بدهیم که این کال در گذشته از داخل باغ ملک‌آباد شروع می‌شد و پس از پرشدن قسمت‌های ابتدایی آن و احداث منازل مسکونی روی مسیل، اکنون کال قره‌خان از اواسط خیابان فلسطین شروع  می‌شود و در امتداد جنوب شرقی به مسیر خود ادامه می‌دهد.

کال قره‌خان در مسیر خود از خیابان‌های اسداله‌زاده، دانشگاه، چمران، رازی، میدان ده دی و خیابان امام رضا عبور می‌کند و در ادامه به طرف شرق پس از عبور از شمال شهرک شهید بهشتی به صورت مقطع دوقلو در مسیل اقبال‌شرقی تخلیه می‌شود.

تاریخچه کال

به کتاب‌های مشهدشناسی که رجوع کنید، مهدی سیدی در کتاب «تاریخچه جغرافیای مشهد» درباره کال قره‌خان می‌نویسد: «تغییر مهم در کالبد شهر احداث ارگ در حاشیه جنوب غربی به وسیله محمود سیستانی در سال‌های ۱۱۳۵ تا ۱۱۳۹ هجری قمری بود، که در دوره نادری نیز برجا ماند و استفاده می‌شد.

احداث ارگ در ضلع جنوب غربی شهر سبب تمرکز نظامیان و نیرو‌های مدافع شهر در آن محل و توجه مهاجمان به آن سمت شد. در نتیجه از آن زمان به بعد اراضی جنوب غربی شهر مانند الندشت، زرگران، تقی آباد و کوهسنگی اهمیت بیشتری یافتند و نامشان به متون راه یافت.

وجود یکی از مسیل‌های مهم شهر مشهد در این ضلع نیز به منزله پدیده دفاعی مهمی در کنار بارو و خندق شهر ایفای نقش می‌کرد.

این مسیل که در قرن اخیر «کال قراخان» نامیده شده است تقریبا از حدود ارگ تا دیوار پایین خیابان با فاصله اندکی به موازات باروی شهر امتداد دارند؛ بنابراین نقش خندق ثانوی مشهد را در آن حدود بازی می‌کرده است.»

قرار با تأخیر

این کال در گذشته برای جمع‌آوری آب‌های سطحی مشهد و همچنین برای پیشگیری از آب گرفتگی احداث شده، اما اکنون برخی از مشکلات را برای همشهریان به‌ویژه اهالی منطقه‌مان به وجود آورده است. در این گزارش قصد داریم به برخی از این مشکلات اشاره کنیم.

با معاونت خدمات شهری قرار می‌گذاریم که برای بازدید میدانی برویم. قرارمان برای بازدید از کال قره‌خان با یکی دو، روز تأخیر بالاخره به سرانجام می‌رسد. برای اینکه داخل کال شویم به بوستان چمران در خیابان چمران می‌رویم. قبل از ورود نیاز است چکمه به پا کنیم تا آب به داخل پاهایمان نرود.

از سراشیبی ملایمی پایین می‌رویم و از دری کوچک وارد کال می‌شویم. فضای کال سرد و مرطوب است. فضایی تاریک با ارتفاع حدود ۴ متر و عرض تقریبی ۸ متر در مقابلمان روبه‌رو می‌شویم. فضایی که هر چه جلوتر می‌رفتیم تاریک‌تر و سردتر می‌شد.

با  فضای مرطوب کال محیط خوبی برای رشد انواع گونه‌های گیاهی بود به‌ویژه قارچ‌ها که در شیار سنگی دیوار‌ها رشد کرده بودند. آن پایین آن‌قدر تاریک بود که بدون نور چراغ قوه‌های تلفن‌های‌همراهمان چیزی به چشم نمی‌دیدیم.

آهسته، آهسته از کنار کال در آب قدم برمی‌داریم تا به خاطر لجن‌های کف به درون آب سر نخوریم و آب که تا ساق پایمان بود به داخل چکمه‌هایمان نرود. با تمام احتیاطی که می‌کردیم، اما باز هم چندین بار به دلیل گل و لای و کف کال سر خوردیم و جای‌تان خالی دست آخر با پر و پاچه گلی و لجنی از کال خارج شدیم.

 آشغال‌ها را رها نکنید

اولین قدممان را داخل کال آب گذاشتیم چیزی که توجه‌مان را جلب کرد آشغال‌هایی بود که با جریان آب داخل کال در حال حرکت بودند. از بطری‌های نوشیدنی شیشه‌ای و پلاستیکی بگیرید تا پوست میوه و... این همان آشغال‌هایی است که ما روی زمین یا داخل جوی‌های آب غیرمسئولانه رهایشان می‌کنیم.

اما نمی‌دانیم همین آشغال‌ها در زیر زمین منبعی برای رشد انواع جانوران موذی از قبیل موش، سوسک و... است. یاد یکی از پیام‌هایی مردمی افتادیم که اهالی منطقه ارسال کرده بودند و از جانوران موذی شکایت داشتند.‌

ای کاش اینجا بودند و می‌دیدند علت زیاد شدن جانوران موذی مسئولش رفتار‌های خودمان و رعایت نکردن بهداشت است.

انشعابات غیرمجاز مسدود می‌شود

در طول کال راه می‌رویم و عباسی، یکی از سرکارگران خدمات شهری که با ما همقدم شده است، انشعابات کال را به ما نشان می‌دهد. برخلاف تصورمان که فکر می‌کردیم کال مسیری صاف و هموار است، اما عباسی نشانمان می‌دهد که انشعابات متعددی در این کال وجود دارد که آب‌های سطح شهر وارد کال می‌شود.

برخی از این انشعابات به صورت غیرمجاز وارد کال شده بود که نیرو‌های خدمات شهری آن را از داخل کال مسدود کرده بودند.

عباسی می‌گوید این انشعابات تنها یک چیز را نشان می‌دهد و آن هم اینکه ما فقط می‌خواهیم دفع زباله و پساب‌ها را از داخل خانه‌هایمان داشته باشیم، فرقی نمی‌کند که نحوه خروج آن‌ها مجاز باشد یا غیرمجاز، برای محیط زیست مشکل‌آفرین است و ضربه به آن می‌زند یا خیر.

نمونه دیگر این امر گیر کردن لوله خودرو‌های تخلیه فاضلاب در کال بود. وسط آن کال تاریک یک لوله به طول چند متر خودنمایی می‌کند که وجودش غیرطبیعی است.

او توضیح می‌دهد، خودرو‌های حمل فاضلاب گاهی به خودشان زحمت خارج رفتن از شهر را نمی‌دهند و لوله‌هایشان را داخل کال می‌گذارند و آن را تخلیه می‌کنند، نمونه‌اش همین لوله‌ای است که در اینجا گیر کرده و نشان می‌دهد فاضلاب را در اینجا تخلیه کرده‌اند و لوله هنگام خروج گیر کرده و کنده شده است.

البته این روز‌ها سعی کرده‌ایم این مسیر‌ها را ببندیم.در طول کال که پیش می‌رویم آب در تمام طول مسیر یکسان نیست بعضی از نقاط کمتر و برخی نقاط تا ساق پا داخل آب می‌ر‌ویم.

همان طور که از ابتدا هم تصور می‌کردیم فضای آن پایین چندان مطبوع و زیبا نیست و نباید انتظار داشته باشیم داخل کال سرپوشیده که چندین متر زیرزمین است، فضای دلنشینی را شاهد باشیم.

دیدن سوسک و موش در آن پایین غیرطبیعی نیست. این موضوع نه تنها در کشور ما که در تمام کشور‌های دنیا امری پذیرفته شده است.

اما خدمات شهری منطقه برای مقابله با رشد و تکثیر این جانوران موذی تمهیداتی را در نظر گرفته از جمله سم‌پاشی و تله‌گذاری.

یکی دیگر از نکاتی که درباره کال سرپوشیده وجود دارد این است که مأموران خدمات شهری به طور دوره‌ای برای تمیز کردن داخل کال اقدام می‌کنند تا بوی نامطبوع آن کمتر شود و فضا برای رشد جانوران موذی نباشد.

آن طور که راهنمای‌مان، عباسی، می‌گوید ۲ سال پیش برای لایروبی و تعمیر کال اقدام کردند و هزینه‌ای بالغ بر ۱۳۰ میلیون تومان صرف شد.

هوای سردتر از روی زمین

هر چه جلوتر می‌رویم هوا سنگین‌ترو سردتر می‌شود آن‌قدر سرد که بخار دهانمان را می‌توانیم به وضوح ببینیم. دیگر به آخر مسیر رسیده‌ایم باورش سخت است هزارو دویست و بیست متر پیاده روی در آن زیر که هرچه جلوتر می‌رفتیم سردتر و تاریک‌تر می‌شد.

بالا که می‌آییم وسط بوستان رضوی واقع در خیابان امام رضا ۹ هستیم. ۲ ساعت خاطره‌انگیز و چالشی را در کال قره‌خان، قدیمی‌ترین کال مشهد، راه رفتیم و زندگی جانوران و گیاهان را دیدیم.

با آن که یکی از اهداف اصلی احداث این کال گذر دادن آب‌ها در مواقع بارندگی است، اما این روز‌ها به دلیل رفتار‌های غیربهداشتی محلی برای زندگی و تجمع حیوانات موذی است که مسئولان تمام تلاششان را برای پاک‌سازی آن می‌کنند.





این گزارش سه شنبه  ۲۰ آذر ۱۳۹۷  در شماره ۳۱۴ شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.