ضریح حرم امام‌رضا(ع) در یک فالنامه ۵۰۰ ساله 
سراب، محله اعیان و ارگ حکومتی بود 
ضریح حرم امام‌رضا(ع) در یک فالنامه ۵۰۰ ساله
ضریحی که امروز بر فراز مرقد مطهر امام رضا (ع) قرار دارد، حاصل چندین قرن تحول در هنر و معماری این آستان مقدس است؛ اما نخستین ضریح حرم رضوی چه شکلی داشته و از چه زمانی بر مرقد امام قرار گرفته است؟ پاسخ این پرسش را باید در میان گزارش‌های تاریخی، آثار به‌جامانده و گاه در اسنادی جست‌و‌جو کرد که در نگاه نخست، شاید تنها یک اثر هنری به نظر برسند.
یکی از این اسناد، نگاره‌ای از فالنامه تهماسبی است که تصویری از حرم امام رضا (ع) را در سال ۹۵۷ قمری پیش روی ما می‌گذارد؛ تصویری که جزئیات آن، دریچه‌ای به شناخت نخستین ضریح شبکه‌ای حرم رضوی می‌گشاید. ناگفته نماند فالنامه به کتابشناسی یک نسخه خطی براساس طرح جدول گفته می‌شود که در ایران، ترکیه و هند استفاده می‌شده است.
پیش از ضریح؛ صندوق‌هایی بر فراز مرقد
قرار گرفتن صندوق بر فراز مرقد امامان، از سنت‌های دیرپای معماری و زیارتگاه‌های شیعی بوده است. در تاریخ حرم رضوی نیز از صندوق‌های متعددی یاد شده که در دوره‌های مختلف بر مرقد مطهر قرار داشته‌اند. با این حال، صندوق و ضریح دو سازه با کارکرد و ساختار متفاوت‌اند و نباید وجود صندوق‌های قدیمی را به معنای وجود ضریح شبکه‌ای در همان دوره‌ها دانست.
بر اساس بررسی نویسندگان مقاله «نگاره حرم امام رضا (ع) در فالنامه تهماسبی»، شواهد تاریخی موجود نشان می‌دهد که پیش از دوره صفوی، ضریحی به شکل شبکه‌ای بر مرقد امام رضا (ع) نصب نبوده است. از این رو، ضریح دوره شاه‌تهماسب صفوی در شمار نخستین سازه‌های شبکه‌ای قرار می‌گیرد که برای حفاظت و مشخص‌کردن محدوده مرقد مطهر ساخته و نصب شده‌اند.
در منابع تاریخی دوره شاه‌تهماسب نیز به وجود ضریح در حرم رضوی اشاره شده است. با این حال، درباره جنس و چگونگی ساخت آن، گزارش‌ها یکسان نیستند. برخی نویسندگان از سازه‌ای چوبی با تسمه‌های فلزی و پوششی از صفحات طلا و نقره سخن گفته‌اند؛ در بعضی روایت‌ها نیز از چوب شمشاد یا صندل یاد شده و گروهی جنس آن را فولادی دانسته‌اند. همین تفاوت گزارش‌ها، اهمیت اسناد تصویری و آثار باقی‌مانده از آن دوره را دوچندان می‌کند.
نگاره‌ای که شکل ضریح را نشان می‌دهد
در میان اسناد تصویری به‌جامانده از دوره صفوی، نگاره «حرم امام رضا (ع)» در فالنامه تهماسبی جایگاهی ویژه دارد. این نسخه در سال ۹۵۷ قمری، در روزگار شاه‌تهماسب صفوی و در قزوین مصور شده است. نگاره مورد بحث که اکنون در موزه «دیوید» در کپنهاگ نگهداری می‌شود، صحنه‌ای از زیارت حرم امام رضا (ع) را به تصویر می‌کشد.
در بخشی از این تصویر، سازه‌ای شبکه‌ای بر فراز مرقد دیده می‌شود. حضور زائری که انگشتان خود را از میان شبکه‌های آن عبور داده، نکته‌ای تعیین‌کننده در خوانش تصویر است؛ زیرا نشان می‌دهد نقاش صرفا به ترسیم صندوقی تزیینی بسنده نکرده، بلکه سازه‌ای مشبک را به تصویر کشیده که زائر می‌توانسته از میان شبکه‌های آن با مرقد ارتباط برقرار کند.
نویسندگان مقاله با عنوان «نگاره حرم امام رضا (ع) در فالنامه تهماسبی سند مصور برای ضریح شبکه‌ای و گنبد مطلای حرم رضوی در سال ۹۵۷ قمری» به بررسی نشانه‌های این نگاره پرداخته‌اند. پژوهش با بررسی این نگاره و مقایسه آن با شواهد تاریخی، تصویر را بازتابی از ضریح حرم رضوی در عهد شاه تهماسب می‌دانند. به باور آنان، این اثر تصویری از معدود اسنادی است که شکل ضریح شبکه‌ای حرم را در سال ۹۵۷ قمری نشان می‌دهد.
ضریح شاه‌تهماسب؛ چوب، فلز و کتیبه‌های قرآنی
در کنار نگاره فالنامه، کتیبه‌های باقی‌مانده از ضریح شاه‌تهماسب نیز از مهم‌ترین شواهد برای شناخت این سازه به شمار می‌روند. بر اساس اطلاعات نقل‌شده در مقاله، ساختار ضریح از قوائم چوبی تشکیل می‌شد که با تسمه‌های فلزی تقویت شده بودند و شبکه‌های آن را میله‌های آهنی می‌ساختند. بخشی از این اجزا نیز با ورقه‌های نقره پوشانده شده بود.
شواهد تاریخی موجود نشان می‌دهد که پیش از دوره صفوی، ضریحی به شکل شبکه‌ای بر مرقد امام رضا (ع) نصب نبوده است
از کتیبه‌های این ضریح، دو مجموعه قابل شناسایی است. کتیبه قدیمی‌تر و مفصل‌تر، شامل سوره انسان است که آیات آن در میان ترنج‌هایی بزرگ و کوچک جای گرفته‌اند و امروزه در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.
کتیبه دیگر، عبارتی درباره ساخت و نصب این محجر به فرمان شاه‌تهماسب دارد و تاریخ ۹۵۷ قمری را ثبت کرده است: «به توفیق الهی و تأییدات حضرت رسالت‌پناهی و ائمه معصومین صلوات‌الله علیهم اجمعین، طهماسب بن اسماعیل الحسینی الصفوی به وضع این محجر طلا در موضع عرش اعتلا موفق و مؤید گردید. سنه ۹۵۷.»
در پیرامون ضریح نیز آیه «هل أتی» به خط ثلث نوشته شده بود. ورقه‌های کتیبه‌های این بخش نیز در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند. این آثار، در کنار نگاره فالنامه، تصویری روشن‌تر از ضریح دوره شاه‌تهماسب و جایگاه کتیبه‌آرایی در آن به دست می‌دهند.
مقایسه دو حرم در یک نسخه
یکی از استدلال‌های پژوهشگران برای اهمیت نگاره حرم رضوی، مقایسه آن با نگاره دیگری از همان فالنامه است؛ تصویری با عنوان «معجزه دو انگشت امام علی (ع)» که صحنه‌ای از حرم آن حضرت (ع) را نشان می‌دهد. در این نگاره، به جای ضریح شبکه‌ای، صندوقی چوبی بر فراز مرقد دیده می‌شود که سطح آن با صفحات طلایی نقش‌دار پوشانده شده است.
نویسندگان مقاله برای بررسی این تفاوت، به گزارش ابن‌بطوطه از حرم امام علی (ع) نیز استناد می‌کنند. ابن‌بطوطه در شرح مشاهدات خود از صندوقی چوبی بر سکویی چهارگوش سخن گفته که با صفحات طلایی آراسته شده و ارتفاع آن از قامت انسان کمتر بوده است.
به نظر پژوهشگران، توصیف او با آنچه در نگاره حرم امام علی (ع) دیده می‌شود، هم‌خوانی دارد. قرار گرفتن دو تصویر در یک نسخه و در یک سال، امکان مقایسه‌ای جالب توجه را فراهم می‌کند: در حالی که در نگاره حرم امام علی (ع) صندوقی مزین بر فراز مرقد دیده می‌شود، نگاره حرم امام رضا (ع) سازه‌ای شبکه‌ای را نشان می‌دهد. نویسندگان پژوهش از این مقایسه نتیجه می‌گیرند که حرم رضوی در آن زمان از ضریح شبکه‌ای برخوردار بوده است؛ نتیجه‌ای که در کنار شواهد کتیبه‌ای و تاریخی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
از ضریح شاه‌تهماسب تا ضریح‌های بعدی
ضریح شاه‌تهماسب برای همیشه بر فراز مرقد باقی نماند. گزارش‌های تاریخی از آسیب‌دیدن و فرسودگی آن در گذر زمان حکایت دارند. در یکی از روایت‌ها آمده است که در جریان حمله عبدالمؤمن‌خان ازبک به خراسان در سال ۹۹۸ قمری، بخشی از اموال آستان قدس، از جمله قندیل‌های طلا، قرآن‌ها و کتاب‌های نفیس و نیز میل طلایی نصب‌شده بر فراز ضریح، به تاراج رفت.
در دوره‌های بعد، ضریح‌های دیگری نیز برای مرقد مطهر ساخته یا وقف شد. بر اساس ترتیبی که نویسندگان مقاله با بررسی منابع مختلف پیشنهاد می‌کنند، پس از ضریح شاه‌تهماسب، ضریح فولادی مرصع معروف به «نگین‌نشان» در دوره افشاریه، ضریح فولادی دوره فتحعلی‌شاه قاجار، ضریح طلا و نقره معروف به «شیر و شکر» در دوره پهلوی و سرانجام ضریح کنونی با طراحی استاد محمود فرشچیان بر فراز مرقد قرار گرفتند.
ضریح شاه‌تهماسب، اگرچه امروز دیگر در جایگاه اصلی خود قرار ندارد، از راه کتیبه‌های باقی‌مانده و نگاره‌ای که حدود پنج قرن پیش ترسیم شده، همچنان قابل مطالعه است. این دو دسته سند، در کنار گزارش‌های تاریخی، نه‌تنها بخشی از تاریخ ضریح حرم رضوی را روشن می‌کنند، بلکه نشان می‌دهند چگونه می‌توان از یک اثر هنری برای بازشناسی جزئیات معماری و آیین زیارت در روزگاری دور بهره گرفت.
منبع:
مقاله «نگاره حرم امام رضا (ع) در فالنامه تهماسبی سند مصور برای ضریح شبکه‌ای و گنبد مطلای حرم رضوی در سال ۹۵۷ قمری» نوشته: زهرا شاقلانی‌پور، خشایار قاضی‌زاده و مرضیه علی‌پور
* این گزارش چهارشنبه ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۶ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
