مصطفی مهدی زاده؛ کتیبه‌نویس حرم‌رضوی بود

مریم شیعه| از شروع نمایشگاه چند روزی می‌گذرد. سال ۱۳۵۱ است و اینجا کتابخانه فردوسی مشهد که پذیرای آثار چند خوش نویس جوان شده است. هرکدام از آثار حاصل ساعت‌ها تمرین و رفت وآمد قلم بر کاغذ است. از آن دست آثاری که برای تماشای درستشان باید کمی نزدیک‌تر رفت. باید فرصت داد تا چشم، پیچ وتاب حروف را دنبال کند و میان کشیدگی‌ها و گردش کلمات، نظم پنهانشان را ببیند. در میان آن همه اثر، او هم خط نوشته است. جوان است و راه درازی تا شهرت داد.

نایب التولیه وقت آستان قدس رضوی به نمایشگاه می‌آید. از مقابل آثار می‌گذرد و آن‌ها را تماشا می‌کند. به چند قطعه از نوشته‌های یک اثر می‌رسد و ناگهان می‌ایستد. جلو می‌رود و چشم هایش را ریز می‌کند. سراغ هنرمندش را می‌گیرد. می‌خواهد بداند چه کسی این حروف را با چنین ظرافتی کنار هم نشانده است. جوان را پیدا می‌کنند. نایب التولیه از او دعوت می‌کند به مجموعه آستان قدس رضوی بپیوندد و همان جا به رئیس کارگزینی اعلام می‌کند که این جوان از فردا سر کار خواهد آمد. همه چیز به همین سرعت اتفاق می‌افتد.

جوانی که تا دیروز برای پیدا کردن سفارش و آموختن ظرافت‌های خوش نویسی تلاش می‌کرد، حالا قرار است در مجموعه‌ای مشغول شود که قرن‌ها محل کار برجسته‌ترین هنرمندان ایرانی بوده است. جایی که معماری، کاشی کاری، تذهیب و خوش نویسی، در کنار یکدیگر تاریخ هنر اسلامی را روایت می‌کنند.

روزگاری کارش نوشتن کارت‌های عروسی و عزا بود. روی کاغذ‌های کوچک نام آدم‌ها و مناسبت‌های زندگی شان را می‌نوشت و گاهی هم سفارش پشت جلد کتاب می‌گرفت، اکنون، اما قرار است نوشته هایش از محدوده کاغذ‌های کوچک فراتر بروند. از فردای آن روز، فصل تازه‌ای در زندگی جوان آغاز می‌شود.

مطلب مرتبط میرزا‌مهدی ولایی؛ احیاگر نسخ خطی در حرم امام‌رضا(ع)

پسر کوچه علی خادم

مصطفی مهدی زاده در سال ۱۳۲۸ خورشیدی در مشهد به دنیا آمد. خانه پدری اش در کوچه علی خادم، حوالی محله عشرت آباد بود. پدرش غلامحسین مهدی زاده صدای خوشی داشت. خانواده هفت نفره آن‌ها با هنر بیگانه نبود، اما در میان فرزندان، این مصطفی بود که علاقه به خوش نویسی را جدی‌تر دنبال کرد. مادرش در مسیر تحصیلش نقش مهمی داشت. مادرش برای ثبت نام او در دبیرستان شریعتی، یکی از مدارس معتبر آن روزگار مشهد، تلاش بسیاری کرد. در همین سال‌های دبیرستان بود که علاقه قدیمی اش به خط، شکل جدی تری گرفت. در مدرسه، استادانی مانند اژدری و شهرستانی خوش نویسی تدریس می‌کردند.

مصطفی مهدی زاده در مسابقات خوش نویسی خودش را نشان داد و رتبه‌های برتر کشوری به دست آورد. همین موفقیت‌ها به او انگیزه داد تا آموزش را بیرون از مدرسه نیز دنبال کند. پس از پایان تحصیلات متوسطه، به کلاس‌های غلامرضا موسوی رفت و در سال ۱۳۴۸ زیر نظر حسین میرخانی، از استادان نامدار خوش نویسی ایران، آموزش دید. مدارک عالی و ممتاز و فوق ممتاز خوش نویسی را هم در مدت کوتاهی به دست آورد.

تمرین هایش چنان جدی بود که گاهی در گرمای تابستان مسیر طولانی کلاس را پیاده می‌رفت. معمولا آخرین نفری بود که کلاس را ترک می‌کرد و حتی مسیر بازگشت تا خانه استاد را، فرصتی برای گفت‌و‌گو و یادگیری می‌دانست.

خادمی امام رضا (ع) با نوشتن

نخستین سرمشقی که در ذهنش باقی مانده بود، جمله‌ای درباره ادب و ارزش آن در برابر ثروت و قدرت بود. سال ۱۳۵۰ تدریس در انجمن خوش نویسان مشهد را آغاز کرد و یک سال بعد به استخدام آستان قدس رضوی درآمد. از آن پس، حرم امام رضا (ع) به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت هنری اش تبدیل شد.

کتیبه نویسی با نوشتن یک قطعه خوش نویسی تفاوت داشت. نوشته باید از فاصله مناسب خوانده می‌شد، با معماری بنا تناسب پیدا می‌کرد

تجربه‌ای که از نوشتن روی کاغذ آغاز شده بود، حالا باید خود را با ابعاد بزرگ تر، مصالح متفاوت و معماری حرم هماهنگ می‌کرد. این تغییر، تنها بزرگ‌تر شدن اندازه حروف نبود. کتیبه نویسی با نوشتن یک قطعه خوش نویسی تفاوت داشت. نوشته باید از فاصله مناسب خوانده می‌شد، با معماری بنا تناسب پیدا می‌کرد و در عین زیبایی، معنای خود را حفظ می‌کرد.

در حریم حرم

در سال‌های فعالیتش در آستان قدس رضوی، کتیبه‌های متعددی نوشت. از میان آن ها، به نوشته‌های سردر کتابخانه مرکزی آستان قدس، سنگ نوشته‌های دانشگاه علوم اسلامی رضوی، کتیبه‌های مقبره شهید مدرس و نوشته‌های در‌های چوبی حرم علاقه ویژه‌ای داشت. برخلاف برخی ترکیب‌های خوش نویسی که حروف برای ایجاد جلوه بصری جابه جا می‌شوند، او تلاش می‌کرد ترتیب و جایگاه حروف به گونه‌ای باشد که خواننده برای فهم واژه‌ها دچار سردرگمی نشود. این نگاه با جایگاه کتاب و کتابت در فرهنگ ایرانی پیوند داشت. خوش نویسی در تاریخ ایران، پیش از آنکه به اثری مستقل برای نمایشگاه‌ها تبدیل شود، یکی از مهم‌ترین ابزار‌های ثبت و انتقال دانش بود.

کتاب‌های ادبی، متون دینی و اسناد تاریخی، قرن‌ها به دست کاتبان نوشته می‌شدند. مهدی زاده در کنار فعالیت‌های هنری، به همین وجه کاربردی و فرهنگی خط توجه داشت. در کنار کار هنری، تدریس را نیز ادامه داد. بیش از ۱۵۰شاگرد ممتاز خوش نویسی تربیت کرد و از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۰در مدیریت شورایی انجمن خوش نویسان مشهد نقش داشت. سپس در سال ۱۳۷۳ به تهران رفت و مسئولیت موزه ملک را بر عهده گرفت.

در همان دوران، به عضویت شورای عالی انجمن خوش نویسان ایران درآمد و همچنان تدریس را ادامه داد. سرانجام ۲۴آبان ۱۳۸۸، مصطفی مهدی زاده در شصت سالگی، بر اثر عارضه تنفسی و ایست قلبی در بیمارستان جم تهران درگذشت و در صحن جمهوری حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شد. همان جا که امروز و پس از گذشت دهه ها، همچنان آثارش بر در‌ها و دیوار‌های آن بارگاه مطهر پیداست.

* این گزارش یکشنبه ۲۴ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۹ روزنامه شهرآرا صفحه آخر چاپ شده است.