روایت ساخت تقاطع غیرهمسطح خیام 
فاطمه کریمی با مداد رنگی حماسه را روایت میکند 
روایت ساخت تقاطع غیرهمسطح خیام
دهه ۷۰ قرن ۱۴ خورشیدی، سال‌های آغاز توسعه در بخش شمال‌غربی مشهد و محدوده بازار سپاد است و از سویی پروژه ساخت کمربندی صدمتری مشهد از سال۱۳۶۳ آغاز شده و در این مقطع زمانی، تقاطعهای غیر‌هم‌سطحی، چون فجر، غدیر و... روی آن در حال اجرا بوده است.
این ابر‌پروژه در دهه۸۰ در مراحل پایانی خود به شمال‌غرب نزدیک شده بود و کمربندی در این محدوده «بزرگراه قائم (عج)» نام داشت، لذا ساخت تقاطع غیرهمسطح «خیام» در تقاطع این بولوار با کمربندی، تقاطع غیرهمسطح شهید‌فهمیده و اجرای شش کیلومتر همین بزرگراه از میدان امام‌حسین (ع) تا تقاطع شهید‌حسین‌فهمیده در قالب یک پروژه اجرا شد که اجرای بزرگراه قائم (عج) و تقاطع غیرهمسطح خیام بر عهده شرکت سپاد بود.
برای دانستن تاریخ این بخش از شهرمان باید بیشتر از پروژه‌های کمربندی مشهد گفت و ما هم به بهانه افتتاح سطح سوم این تقاطع غیرهمسطح که دو سوی بولوار خیام‌شمالی را به هم متصل میکند با کمک اسناد مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری مشهد، روند توسعه مشهد در بخش شمال غرب را مرور کرده‌ایم.
ناگفته نماند اطلاعات و مستندات به دست آمده از روابط عمومی شرکت سپاد نیز یاریگر ما در تهیه این گزارش بوده است.
سپاد و ساخت شهرکی تجاری-گردشگری
برای بهتر دانستن تاریخ بولوار خیام، خوب است کمی هم از شرکت سپاد خراسان بگوییم. در تاریخچه این شرکت آمده که در سال۱۳۶۶خورشیدی، با پشتوانه مادی و معنوی۱۰هزار سهام‌دار رزمنده و ایثارگر تأسیس شده است. سپاد، پس از آن نیز با خرید حدود ششصد هکتار زمین در حاشیه شمالی و غربی شهر مقدس مشهد، توسعه شهر را در این بخش آغاز کرده است؛ دویست هکتار از این اراضی با نام منطقه «تجاری گردشگری سپاد» شناخته می‌شود.
این شرکت طرح جامع و تفصیلی منطقه سپاد را در سال۱۳۷۵به تصویب کمیسیون ماده۵ شورای عالی معماری و شهرسازی شهر مشهد مقدس رساند که پیرو آن با رویکرد «طرح گردشگری و تجاری منطقه سپاد» موافقت شد. ناگفته نماند پروژه میدان خیام و هفت‌کیلومتر از کمربندی شهر با هزینه‌ای بالغ بر ۳۲۰میلیارد‌ریال توسط سپاد احداث شد.
وقتی بولوار خیام شمالی از کمربندی گذشت
با گذر زمان و گسترش شهرها، در طول تاریخ، هربار راه‌ها و معبر‌های مختلفی روی نقشه شهری ایجاد می‌شود که خود به نوعی اسباب تغییر و تحول‌های فراوانی می‌شوند. این سطر را بگذارید کنار این توضیح که، نقشه سال۱۳۷۷ مشهد، نشانی از میدان خیام ندارد و بولوار خیام‌شمالی نیز تنها از بولوار توس تا کمربندی (آن زمان بزرگراه فجر نامیده میشد) امتداد داشته است.
جراید محلی مشهد ۲۱مهرماه۱۳۸۰ از بهرهبرداری بولوار‌های خیام‌شمالی، قائم (عج) و پل تقاطع این دو بولوار خبر می‌دهند و در توضیح، به‌نقل از احمد نوروزی، شهردار وقت مشهد، می‌نویسند: «بولوار‌های قائم (عج) و خیام‌شمالی دو‌بانده و به‌طول چهارکیلومتر و دو دستگاه پل با دهانه دوازده و هشت متر به طول نود متر میباشد که ۱۰ میلیارد‌ریال هزینه دربر‌داشته است.»
نقشه مشهد در سال۱۳۸۱ خورشیدی هم امتداد بولوار خیام‌شمالی به سمت «مرکز تجارت جهانی خیام» و میدان مرکزی میوه، ترهبار و خشکبار مشهد را نشان میدهد.
اولین‌قدم برای توسعه شمال‌غرب شهر
چنانکه گفته شد ساخت کمربندی مشهد و تقاطعهای غیرهمسطح بر روی آن در دهههای ۶۰و۷۰ توسط مدیریت‌شهری مشهد پا گرفت. در‌همین‌راستا ت‍ی‍رم‍‍اه سال ۱۳۸۳ عملیات اجرایی پنج‌و‌نیم‌ک‍ی‍ل‍وم‍ت‍ر از کمربندی شمالی مشهد (بزرگراه شهید‌چراغچی که در آن زمان بزرگراه قائم (عج) نامیده شده بود) ط‍ی ت‍ف‍‍ا‌ه‍م‍‍ی با شهرداری توسط شرکت سپاد آغاز شد.
این کمربندی صد متر عرض دارد و شامل دو باند ت‍ن‍درو رفت و ب‍رگ‍ش‍ت -هر یک به عرض حدود پانزده متر- است. ه‍ر‌کدام از ب‍‍ان‍د‌ه‍‍ا‌ی کمربندی صدمتری شمالی مشهد هم دارای چ‍‍ه‍‍ار لای‍ن ح‍رک‍ت است که حداقل ۶ هزار دستگاه وس‍ی‍ل‍ه ن‍ق‍ل‍ی‍ه در هر س‍‍ا‌ع‍ت با سرعت ۱۱۰کیلومتر به ر‌اح‍ت‍‍ی ق‍‍ادر به تردد در آن‌ه‍‍ا هس‍تند.
برای رفع مشکل ترافیکی این محدوده، اجرای یک پل شمالی-جنوبی در دستور‌کار قرار گرفت تا تردد با آزادی عمل بیشتری انجام شود
این بزرگراه دوازده متر ف‍ض‍‍ا‌ی س‍ب‍ز میانی درت‍ن‍در‌اه هم داشته است؛ همچنین ک‍‍ان‍‍ال‌ه‍‍ا‌ی ج‍م‍‍ع‌آور‌ی آب‌ه‍‍ا‌ی س‍طح‍‍ی و پ‍ی‍‍اده رو اض‍طر‌ار‌ی به طول ۷/۲متر و دی‍و‌اره های بتنی نیز در آن ساخته شدند تا رینگ دور شهر به کامل‌شدن نزدیکتر شود. از نکات جالب‌توجه در پروژه، این بود که، چون طرح اول‍ی‍ه‌ای‍ج‍‍اد‌ای‍ن کمربندی چند‌دهه قبل تهیه شده و در عمل هنگام ساخت، داخل شهر مشهد قرار گ‍رف‍ت‍ه بود، م‍ج‍ری‍‍ان طرح به م‍ن‍ظور ک‍‍ا‌ه‍ش آل‍ودگ‍‍ی های ص‍وت‍‍ی برای س‍‍اک‍ن‍‍ان اطر‌اف، آن را سه متر پ‍‍ای‍ی‍ن تر از سطح زمین اجرا ک‍ردن‍د.
وقتی میدان خیام تقاطع غیرهمسطح شد
ساخت تقاطع غیرهمسطح خیام نیز در چارچوب همین پروژه توسط شرکت سپاد صورت گرفت. درباره این پروژه که در دوم آذرماه۱۳۸۷ و هم‌زمان با پروژه تقاطع غیرهمسطح شهید‌فهمیده افتتاح شد، علیاکبر صابریفر، مدیرعامل وقت شرکت سپاد خراسان آن دوران، این‌طور توضیح داده است: «تقاطع غیرهمسطح و میدان خیام به وسعت ۱۵هزار مترمربع احدث شده و شامل دو دستگاه پل با تیر‌های پیش‌ساخته بتنی و باند سواره‌رو به عرض ۶۰/۱۵متر و پیاده‌رو به عرض سه متر است.»
سیدمحمد‌پژمان، شهردار وقت مشهد، نیز با اشاره به این سه پروژه، یعنی بزرگراه قائم (عج) و تقاطعهای غیرهمسطح شهید‌فهمیده و خیام، می‌گوید: «این پروژه‌های ترافیکی ظرف مدت ۳۶ماه با صرف ۳۲۵ میلیارد‌ریال اعتبار از محل درآمد‌های شهرداری به اجرا در آمده است.»
سطح سوم تقاطع خیام در دوره ششم مدیریت‌شهری
در ادامه برای تکمیل این پروژه، لایحه دوفوریتی پروژه احداث پل سوم تقاطع غیرهمسطح شهید‌فهمیده و احداث پل سوم تقاطع غیرهمسطح خیام، در ۲۵اردیبهشت ماه ۱۴۰۲ در هفتادونهمین جلسه علنی شورای‌اسلامی‌شهر مشهد به تصویب می‌رسد. به‌این‌ترتیب شهرداری مشهد مکلف می‌شود برای اجرای پروژه‌های احداث پل سوم این دو تقاطع به روش طرح و ساخت (ETC) با برآورد تقریبی مبلغ ٨هزارو۵٠٠میلیارد ریال به‌صورت ۵۰درصد نقد و ۵٠درصد غیر‌نقد با قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا (ص) اقدام کند.
در پی این مصوبه، خرداد‌ماه سال بعد (۱۴۰۳) عملیات اجرایی سطح سوم تقاطع خیام هم آغاز می‌شود. محمدرضا قلندرشریف، شهردار مشهد، بهمن این سال درباره اجرای پلهای خیام به خبرنگاران می‌گوید: «پروژه تقاطع خیام شامل دو دستگاه پل به‌طول هر دستگاه ۷۲۴متر و شامل چهارده پایه فونداسیون و تعداد ۷۶شمع به عمق بین ۱۰تا۳۰متر است.»
۱۲ شهریورماه ۱۴۰۵ باند غربی پل تقاطع غیرهمسطح خیام به بهرهبرداری می‌رسد. درباره جزئیات این پروژه پوریا محمدیان یزدی، معاون عمران حمل‌و‌نقل و ترافیک شهرداری مشهد، در مراسم افتتاحیه می‌گوید: «برای رفع مشکل ترافیکی این محدوده، اجرای یک پل شمالی-جنوبی در دستور‌کار قرار گرفت تا تردد در مسیر شمال به جنوب و جنوب به شمال با آزادی عمل بیشتری انجام شود و جریان ترافیک شرقی-غربی در مسیر زیر پل نیز روان‌تر ادامه پیدا کند. پل خیام و پروژه سطح سوم میدان شهید فهمیده با استفاده از روش سگمنتال اجرا شده‌اند؛ در این روش، قطعات پل در کارگاه تولید، به محل پروژه منتقل و نصب می‌شوند و به‌دلیل اجرای بخش عمده عملیات خارج از مسیر اصلی تردد، انسداد ترافیکی در معابر اصلی و بزرگراهی به حداقل می‌رسد.
عرشه پل غربی سطح سوم تقاطع خیام سیصدمتر طول دارد و از ۱۵۰سگمنت با عرض دو متر تشکیل شده است. این پل دارای هفت دهانه است که دو دهانه میانی آن هر کدام ۵۶متر طول دارند و بدون پایه در عرض بزرگراه اجرا شده‌اند. طول کلی این پل حدود هفتصدمتر است که علاوه بر سیصدمتر عرشه اصلی، بخش‌هایی از مسیر‌های دسترسی و رمپ‌های دو طرف پل را نیز شامل می‌شود. برای اجرای پل غربی نزدیک به ۴۰۰میلیارد‌تومان هزینه شده است و پل شرقی نیز که حدود ۴۰۰میلیارد تومان هزینه خواهد داشت در آبان‌ماه افتتاح خواهد شد.»
پس از افتتاح باندغربی اجرای باند شرقی نیز با سرعت پیش رفت، چنانکه اکنون آماده بهرهبرداری شده است تا با زیربار‌ترافیک‌رفتن آن تقاطع غیرهمسطح خیام نیز به میدان‌های سه‌طبقه مشهد بپیوندد.
پروژه بولوار خیام در یک نگاه
۱۳۶۳ خورشیدی
شروع ساخت کمربندی
۱۳۸۰ خورشیدی
رسیدن بولوار شمالی به کمربندی خیام
۱۳۸۷ خورشیدی
ساخت زیرگذر خیام
۱۴۰۵ خورشیدی
ساخت سطح سوم تقاطع غیرهمسطح خیام
* این گزارش یکشنبه ۲۴ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۹ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
