«خانمآقا» بانوی قدیمی کوچه کاهیِ محله شهیدرجایی است 
قصه كاركنان يك توليدي كه مستاجر مسجدند 
روایتی از خیابان شاهرضا که به سرانجام نرسید
«پنجمین خیابان شهر» در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۰، مسیری طولانی بود که قرار بود شهر را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کند.این گذر از بیرون شهر آغاز میشد، خیابان نادری را قطع میکرد و با قوسی در میانه، به خیابان ارگ میرسید اما در نهایت ناتمام ماند!
خیابان شاهرضا برای ما راستهای کوتاه از چهارراه شهدا تا خسروی است که پس از انقلاب، «خیابان رضاییها» و پس از ماجرای هفتم تیر، «شهید رجایی» نام گرفت و اکنون نام «آیتالله خزعلی» بر آن نشسته است. برای یافتن شاکله اصلی این گذرگاه حدود صدساله، باید به سالهای نخست شکلگیری آن بازگردیم و نقشههایی نزدیک به این تاریخ را نگاهی بیندازیم.
در زمان ساخت این گذر، خیابانهای ارگ (امام خمینی)، طبرسی و تهران (امامرضا (ع)) نیز در حال احداث بودند و ساختار کنونی شهر کمکم شکل میگرفت. بر پایه اسنادی که از آن سالها باقیمانده است، میتوان دریافت که مقصود از «پنجمین خیابان شهر» در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۰ خورشیدی، راهی طولانی است که قرار بوده شهر را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کند.
این گذر از بیرون شهر آغاز میشد، خیابان نادری را قطع میکرد و با قوسی در میانه، به خیابان ارگ میرسید و در ظاهر پایانی نمییافت. در این نوشته، نگاهی داریم به تاریخچه ساخت این خیابان ناتمام.
درخواست بودجه ۳۰ هزار تومانی!
نخستین خبر درباره اجرای خیابان شاهرضا در ۲۳ مهرماه سال ۱۳۰۷ خورشیدی در روزنامه آزادی منتشر شد. این خبر از اختصاص بودجهای برای ساخت خیابانهای مشهد و تشکیل کمیسیونی با حضور والی ایالت، بهمنظور بررسی خیابان تازهتأسیسی خبر میدهد؛ مسیری که بالاخیابان را به خیابان ارگ متصل میکرده است.
اسناد نشان میدهند که اسدی به این وعده عمل میکند و بخش نخست خیابان خیلی زود ساخته میشود؛ اما، همانطور که در ادامه خواهید خواند، کار این خیابان به آن سادگی سامان نمییابد. در ۲۷ آذرماه ۱۳۰۷ خورشیدی، تیمورتاش ـ که در آن زمان در وزارت کشور مشغول به کار بودـ از ریاست وزرا درخواست اختصاص بودجه برای این خیابان میکند و در مکاتباتش مینویسد: «متمنی است مقرر فرمایید از محل ۷۵ هزار تومان که مطابق قانون القا باج راه سنه آتیه ۱۳۰۸ اختصاص به تاسیس و افتتاح خیابانهای شهر داده میشود، مبلغ سی هزار تومان برای آن مقصود به بلدیه شهر مشهد تخصیص داده شود.»
روزنامهها و خیابان کج!
در مطلب قبل درباره خیابان شاهرضا، بیان شد دو یا حتی سه طرح برای اجرای این خیابان مطرح و در نهایت طرح آستان قدس پذیرفته و اجرا میشود. از میان روزنامهها میتوان پی به وجود طرح سوم برد. در این نقشه ظاهرا خیابان شاهرضا تا بیرون از شهر به صورت مستقیم ادامه پیدا میکند. روزنامه آزادی در تیرماه سال ۱۳۰۸ در بخشی از مطلبش چنین مینویسد: «.. {خیابان شاهرضا} که اخیرا مذاکره بود مستقیما تا خارج شهر ادامه دهند از دو سه روز قبل تغییر داده شده...».
با توجه به اینکه نامههای آستان قدس، بلدیه و وزارت درباره ساخت خیابان شاهرضا در سال ۱۳۰۷ خورشیدی نوشته شده و مطبوعات سال ۱۳۰۸ خورشیدی به این موضوع پرداختهاند، میتوان چنین برداشت کرد که مکاتبات برای تصویب این خیابان یک سال ادامه پیدا کرده و امتداد این خیابان تا این تاریخ، محل اختلاف میان ارگانهای مختلف بوده و بلاتکلیف مانده است.
در تاریخ ۱۲ آذرماه سال ۱۳۰۸ خورشیدی جراید به صورت رسمی برای نخستین بار از کج شدن مسیر خیابان شاهرضا و خرید منازل این مسیر خبر میدهند. روزنامه آزادی در تمسخر این طرح مینویسد: «ما با کشیدن خیابان در هر صورت موافقیم لیکن معنی این اعوجاج عجیب را نفهمیدیم... خوب است آقایانی که رأی به این دادهاند یک بار دیگر صلاح خود و شهر را در نظر آورده، دقت نمایند و بعد شروع به عمل نمایند.»
شاید همین نوع اعتراضات، مسئولان امر را به بازنگری طرحهای موجود وا میدارد.۱۶ دیماه کمیسیونی با حضور والی خراسان، امیرلشکر و نایب التولیه آستان و چند نفر دیگر تشکیل میشود تا تصمیم گیری نهایی در این باره انجام شود.
۲۲ دیماه روزنامه آزادی خبر از جلسه این کمیسیون میدهد و مینویسد: «چند شب قبل در منزل آقای جم والی خراسان، کمیسیونی مرکب از آقای تولیت آستانه و بعضی آقایان رؤسای دوائر راجع به ادامه خیابان شاهرضا و اتصال آن به خیابان پهلوی تشکیل گردیده و پس از مذاکرات چنین تصمیم گرفته شده است که خیابان شاهرضا را از کوچه حمام حاج هاشم خان به قبرستان سراب پیچ داده وارد خیابان پهلوی نمایند.»
به موجب اطلاع واصله خیابان شاهرضا ... مقرر گردیده که از کوچه حوض مونس امتداد داده تا نزدیک ارگ به خیابان پهلوی متصل نمایند
این مذاکرات ظاهرا تا سال ۱۳۰۹ هم ادامه مییابد، زیرا همین جریده درتیرماه همین سال مینویسد: «به موجب اطلاع واصله خیابان شاهرضا ... مقرر گردیده که از کوچه حوض مونس امتداد داده تا نزدیک ارگ به خیابان پهلوی متصل نمایند.»
با همه بالا و پایینهایی که در گفتوگوها برای ادامه مسیر خیابان شاهرضا وجود دارد ظاهرا قدرت آستان قدس و دلایلش به همه مخالفان میچربد و طرح این نهاد در نهایت پذیرفته میشود.
موافقت مرکز با بودجه هنگفت!
در کوتاهترین زمان با این بودجه دهی موافقت میشود، زیرا حدود بیست روز بعد وزیر مالیه در نامهای مینویسد: «مراتب لازمه یادداشت شد که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی از محل هفتادوپنج هزار تومان اعتبار قانونی احداث و ساختمان خیابانهای مهم شهرها معادل سی هزار تومان ضمن تقسیمات سنه آتیه برای خیابانهای جدید شهر مشهد منظور و تخصیص داده شود.»
البته محمدولی اسدی به همین مقدار راضی نمیشود و از درج عبارت کلی «خیابانهای جدید مشهد» در اختصاص بودجه گلایه دارد و درخواست میکند تا در بودجه صراحتا قید شود: «برای امتداد خیابان شاهرضا».
نایب التولیه حتی پا را فراتر میگذارد و درخواست میکند بودجه سال ۱۳۰۸ خورشیدی را در همان سال به آنها بدهند تا کار خیابان نخوابد. البته وزیر مالیه به این تقاضا چنین پاسخ میدهد: «مخارج هر سال بایستی از اعتبارات همان سال مصرف شود؛ بنابراین بودجه در نظر گرفته شده، در سال آتیه از محل اولین عایدات وصولی مالیات راه ترتیب پرداخت آن داده شود.»
۱۴ اردیبهشت سال ۱۳۰۸ خبر موافقت پرداخت بودجه برای خیابان تازه در روزنامه آزادی درج میشود: «نقشههای خیابانهای مشهد که از طرف بلدیه به مرکز فرستاده شده تصویب و سیهزار تومان برای کشیدن خیابان شاهرضا تعیین گردیده است.»
مهلتخواهی چند ماهه اهالی
۱۵ آذرماه سال ۱۳۰۷ رئیس دارالانشاء آستان قدس در مکاتباتش با نایب التولیه ضمن گلایه از نبود مصالح و کند پیش رفتن کار بنایی مینویسد: «طاقهای زیرزمینهای قسمت شرقی خیابان شاهرضا به اتمام رسیده و دکان اخیر خیابان را هم که به علت خبازی دستور داده شده بود بسازند شروع نمودهاند.»
و در نامه دیگری نیز از خرید آجر از موتمن، حاج اسعد، حاج محمد تقی مستوفی و مهدی خان سوزنی که احتمالا از فخاران آن زمان بودهاند، برای ساختمانسازی اطراف خیابان خبر میدهد. این جملات با احتمال زیاد، از انگیزه پنهان آستان قدس برای خیابان کشی با هدف تجاری سازی این راسته و ساخت دکانهای متعدد در وسط باغ آن نهاد خبر میدهد.
۱۶ خرداد سال ۱۳۰۸ خورشیدی، جراید خبر از شروع خرید منازل مسیر خیابان شاهرضا میدهند. البته ظاهرا درگیریهای پشت پرده برای تغییر مسیر خیابان همچنان ادامه دارد و کار تقویم منازل را با تأخیر چند ماهه مواجه میکند.
روزنامه آزادی در ۱ مرداد ماه مینویسد: «امتداد خیابان شاهرضا به ارگ موقوف باشد و در نقطهای که اکنون ساختمان خیابان تمام شده درب منزل آقا دکتر طبیب اعظم میدان وسیعی ساخته از یک طرف خیابان را به زیر بازارچه سراب امتداد داده و به خیابان پهلوی که از ارگ به بالا خیابان کشیده میشود متصل کنند و از طرف دیگر مستقیما به حمام شاه و دروازه عیدگاه امتداد دهند.»
همان طور که در مطلب پیشتر گفته شد این طرح در مقابل طرح آستان قدس ناکام میماند و کار خرابی خانههای مسکونی را به پاییز و زمستان میکشاند که هوا سرد و منزل کمیاب است. در بهمن ماه مهلت خواهی اهالی آن منطقه در روزنامههای اطلاعات و آزادی و دیگر جراید با این مضمون چاپ میشود: «به قرار اطلاعات حاصله صاحبان منزلی که در امتداد خیابان شاهرضا واقع شدهاند از ایالت تمنا نمودهاند که تا اول عید سلطانی به آنها ملهت داده شود که برای خود تهیه منزل نمایند و، چون تقاضای آنها مشروع بود از طرف آقای والی پذیرفته شده است.»
خیابانی که ناکام ماند!
در آخرین ماه سال نیز اخطار به اهالی داده میشود تا ۲۵ اسفند وضعیت خود را مشخص کنند، زیرا تعلل آنها باعث تعویق عملیات ساخت نمیشود. البته این کُری خوانی بلدیه نیز راه به جایی نمیبرد و بخش نخست خیابان شاهرضا که در باغ نایب التولیه واقع است، خیلی زود به بهره برداری میرسد و باغ را به دو بخش میکند و ساخت امتداد آن تا ارگ که در واقعیت هیچ گاه نام شاهرضا بر آن نمینشیند و پس از ساخت و در سال ۱۳۱۵ نام خیابان خسروی را به خود میگیرد، حکایت طولانی تری دارد و به سالهای بعد موکول میشود.
خیابان شاهرضا (از بالاخیابان تا بازارچه سراب) از میان باغ نایب التولیه کشیده میشود و سالها به همین وضع میماند تا با تجاری سازی دو طرف آن به درآمدزایی آستان قدس کمک کند. ۲۶ بهمن سال ۱۳۱۶ شهرداری این خیابان را تسطیح میکند و ۳۱ تیرماه سال ۱۳۱۷ خورشیدی، روشن، شهردار مشهد، به روزنامه آزادی چنین میگوید: «آسفالت و نهرسازی خیابان شاهرضا که یکی از خیابانهای زیبای مشهد است خاتمه یافته و آسفالتریزی پیاده روهای آن نیز با سرعت در دست اقدام است و صنف کلاهدوزها در مغازههای این خیابان متمرکز میشوند.»
در ادامه این خبر شهرداری به صنف دوزندهها و کفاشها نیز توصیه میکند که قبل از پر شدن همه مغازهها در انتقال به آنجا عجله کنند، چون وضعیت این خیابان و مغازههای آن از هر حیث متناسب با سکونت و تمرکز پیشه وری و انواع دوزنده هاست.
* این گزارش سهشنبه ۵ اسفندماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۷۰۶ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
