حاج رمضانعلی نیاززاده، مسنترین کاسب بازارچه ثامن است 
داور ملی فوتسال از روزهایی میگوید که دنبال کوچه پهن میگشتند 
تظاهرات مردم مشهد بعد از فجایع خونین ۹ و ۱۰ دی ۵۷ همچنان ادامه داشت
روزهای شنبه و یکشنبه، نهم و دهم دیماه ۱۳۵۷، مشهد شاهد حوادث و وقایع بسیار تلخی است که یکشنبه آن در تاریخ به «یکشنبه خونین مشهد» معروف شده است. اسناد و روایتها مؤید آن است که این روز خونینترین روز حکومت محمدرضاشاه است؛ چرا که از میان ۲۸۵۸ شهید دوران پهلوی دوم، بر اساس گزارشهای ارتش حدود ۲۰۰ نفر فقط در این روز کشته شدهاند.
چنین کشتاری باعث میشود که نه تنها شرایط مشهد که شرایط کشور نیز به کلی تغییر کند و خفقان به بالاترین حد خود برسد. با این حال مردم دست از مبارزه نمیکشند؛ چرا که میدانند نشستن یعنی دوام حکومت شاه. همین است که مردم مشهد چند روز بعد از کشتار فجیع ۱۰ دی ۱۳۵۷ دوباره تجمعات و راهپیماییهای خود را از سر میگیرند.
در نوشتار زیر نگاهی داریم به برخی تظاهراتی که مردم تا اول بهمنماه برگزار کردهاند.
گوهرشاد؛ اولین میعادگاه
شرایط مشهد بعد از کشتار ۱۰ دی بسیار ملتهب و ویژه است. آنطور که در «خلاصه اطلاعاتی شماره ۱۱۶» ساواک در ۱۱ دی آمده است «روحانیون به زندانیان قول دادهاند که تا یک هفته دیگر همه زندانیان را آزاد خواهند کرد. ضمنا نماینده زندانیان به نام خسروی که سرپرستی اکیپها را به عهده دارد با بازرسان اعزامی به زندان صحبت نموده و بازرسان قول دادهاند که هرچه زودتر به پروندههای زندانیان رسیدگی و نسبت به آزادی آنان اقدام نمایند.» همچنین «دستجات نسبتا کوچکی در نقاط مختلف شهر مبادرت به تظاهرات» کردهاند، اما تجمع اصلی فردای این روز اتفاق میافتد.
بر اساس گزارش شیخان، رئیس ساواک مشهد، نخستین تجمع مردم مشهد ۱۲ دی در مسجد گوهرشاد و برای برگزاری مراسم سوم کشتهشدههای چند روز قبل برگزار میشود.
در این گزارش آمده است: «وضعیت شهر مشهد از صبح روز جاری به شرح زیر اعلام میگردد.۱. شب گذشته از بیمارستان شاهرضا و اطراف هتل امیر واقع در خیابان نادری به طرف مأمورین فرمانداری نظامی تیراندازی شد در این حادثه به کسی آسیب نرسید. ۲. اطلاع حاصل شد عدهای از اخلالگران در اتومبیلهای بدون شماره در پوشش مأمورین امنیتی در شهر مشهد تردد و به سوی مردم تیراندازی مینمایند.
مراتب با تعیین مشخصات یکی از اتوموبیلها به فرمانداری نظامی اعلام گردید. ۳. از ساعت ۸ روز ۱۲ دی ۵۷ به مناسبت سومین روز حادثه مشهد مجلس ترحیمی با شرکت آیات قمی و شیرازی در مسجد گوهرشاد تشکیل و حدود ۱۰ هزار نفر در این مجلس شرکت [کردند.]ابتدا یک نفر دانشجو به نام فرزانه و شیخ علی تهرانی و عبدالکریم هاشمینژاد پیرامون اتحاد، مبارزه، پیروزی صحبت کردند و از مردم خواستند بدون تظاهرات به منازل خود بروند.
این مجلس در ساعت ۱۲:۳۰ خاتمه پذیرفت.۴. از صبح روز جاری جمعیتی در جلو منزل شیرازی و مدرسه نواب و چهارراه نادری اجتماع و به دستور مأمورین فرمانداری نظامی متفرق گردیدند.۵. صاحبان افراد کشته شده در حادثه روزهای ۹ و ۱۰ دی به بیمارستانها مراجعه و اجساد کشته شدگان را تحویل و بدون تشریفات برای دفن به بهشت رضا میبرند. ۶. از صبح روز جاری تمام مغازهها و ادارات دولتی و بانکها در شهر مشهد تعطیل بود. شیخان.»
گزارش این تجمع در جایی دیگر نیز آمده است. بر اساس این گزارش که از شهربانی خراسان به فرمانداری نظامی مشهد و حومه ارسال شده، «دانشجویی به نام فرزانه مشغول سخنرانی میباشد و اظهار داشت کد ۶۶ در حال سقوط است، از این کشتهها نترسید، به کار خودتان ادامه دهید. قرار است پس از اتمام مجلس، شروع به راهپیمایی و تظاهرات بنمایند. سرهنگ نوروزی گیرنده. ساواک.»
تجمع در باشگاه دانشگاه فردوسی
روز بعد یعنی در ۱۳ دی تجمعات پراکندهای در جای جای شهر شکل میگیرد، اما هیچکدام به تظاهرات منجر نمیشود. بنا بر گزارش ساواک مشهد «عدهای از رهبران و گردانندگان عوامل مخالف اداره آموزش و پرورش با توجه به تعطیلی مدارس، دبیران و آموزگاران را وادار مینمایند که از ساعت ۹ الی ۱۱ در مدارس حاضر و دفاتر حضور و غیاب را امضا نمایند و آنها را تهدید میکنند در صورت سرپیچی، اسامی آنان به کمیته خلق ایران داده خواهد شد.
همچنین از نامبردگان خواسته شده است که در روزهای شنبه، یکشنبه و چهارشنبه هر هفته جهت انجام سخنرانی مسلکی و اخذ تصمیمات لازم در مسجد گوهرشاد اجتماع نمایند. تعدادی در نقاط مختلف شهر قصد تظاهرات داشتند ولی با اعزام گشتیهای فرمانداری نظامی متواری شدند.»
در مقابل نیروهای ساواک مشغول دستگیری افرادی هستند که در تظاهراتهای قبلی و تخریبها و سرقتهای ناشی از آن شرکت داشتهاند. یکی از دستگیرشدگان عکاسی به نام «مهدی خوشرو» است.
بر اساس گزارش ساواک در ۱۳ دی؛ «مهدی خوشرو صاحب عکاسی رومینا در شهرستان تایباد اظهار داشته نگاتیو فیلم عکسهایی که عدهای از کارمندان ساواک تایباد گرفتهاند، در آرشیو عکاسیش موجود و در نظر دارد عکس کارمندان سازمان مزبور را در مشهد در اختیار مخالفین و اخلالگران قرار دهد. ضمنا یاد شده در اکثر تظاهرات مشهد شرکت و برادرش نیز چندی قبل به اتهام اقدام ضد امنیتی زندانی بوده و اخیرا آزاد شده است و احتمال دارد شایعه کشتهشدن سرهنگ آشوری در شهر تایباد توسط وی صورت گرفته باشد.»
همچنین ۱۴ دی از فرمانداری نظامی مشهد و حومه، رکن ۲، به تیمسار فرماندهی ناحیه ژاندارمری خراسان دستور داده میشود «همانطوری که کلیه پرسنل اطلاع دارند تعدادی از عناصر اخلالگر و بیوطن به [با]تطمیع عناصری از خائنین، آنان را وادار به خرابکاری و تظاهرات و اغتشاشات مینمایند. آنچه که در این موقعیت میتواند مورد بهرهبرداری قرار گیرد شناخت و دستگیری رهبران و لیدر اغتشاشیون میباشد.
خواهشمند است دستور فرمائید به کلیه پرسنل آموزش لازم داده شود که در موقع تظاهرات و اغتشاش تلاش نمایند که رهبران و گردانندگان را شناسائی و نسبت به دستگیری آنان ضمن هماهنگی با فرمانداری نظامی با شدت عمل اقدام نمایند. ضمنا سعی شود که حتیالامکان از دستگیری اشخاص متظاهر و غیرمؤثر خودداری شود.»
در نتیجه نخستین تجمع بزرگ در این روزها مربوط است به پزشکان اداره بهداری و بهزیستی مشهد و اساتید دانشگاه. در گزارشی که سازمان اطلاعات و امنیت خراسان ۱۴ دی ۱۳۵۷ به فرمانداری نظامی مشهد و حومه ارسال کرده چنین آمده است: «قرار است روز شنبه ۱۶ دی ۵۷ پزشکان اداره بهداری و بهزیستی مشهد و اساتید دانشگاه و طبقات مختلف در باشگاه دانشگاه فردوسی اجتماع و عدهای سخنرانی نموده و تظاهرات ضد ملی به عمل آورند.
عدهای از پزشکان و افراد مختلف در بیمارستان ششم بهمن اجتماع و شبها ضمن گفتن الله اکبر شعارهای ضد ملی میدهند. مقداری از خواروبار فروشگاه ارتش و وسایل کارخانه پپسیکولا به بیمارستان ششم بهمن حمل و در اطاق یکی از پزشکان انبار گردیده است.»
تظاهرات زنان چادری
بر اساس «خلاصه اطلاعاتی شماره ۱۲۰» ۱۶ دی که خلاصه اتفاقات روز گذشته را در خود دارد «مخالفین، فیلمی در جهت تحریک مردم تهیه و در مسجد گوهرشاد برای مردم به نمایش گذاشته و اظهار نمودند کسانی که به مردم تیراندازی نموده و تانکها را به آتش کشیدهاند ایرانی نبودهاند.
پسر آیتالله شیرازی تلفنی به شهرستانهای استان اعلام داشته که چنانچه قادر نیستند در راهپیمائی روز یکشنبه به مشهد عزیمت نمایند، در همان شهرستانها راهپیمائی نمایند. شیخ علی تهرانی و عبدالکریم هاشمینژاد صبح روز ۱۵ دی در منزل آیتالله شیرازی سخنرانی ضد ملی انجام و بعضی از حوادث را به ساواکیها نسبت داده و حقایق را وارونه جلوه دادهاند.»
این گزارش همچنین از فعالیت دانشگاهیان و فرهنگیان خبر میدهد و میگوید: «تعدادی از مخالفین که تصور مینمودند قادر خواهند بود دست به راهپیمائی بزنند در بیمارستان شهناز اجتماع نمودند. در خیابان ضد و چهارراه نادری تعدادی اجتماع و قصد تظاهرات داشتند که به محض مانور نیروهای فرمانداری نظامی متفرق شدند. الف. تعدادی از افراد چوب به دست در بعضی از چهارراهها و خیابانهای فرعی دور از عوامل گشتی فرمانداری نظامی مزاحمتهائی برای مردم فراهم مینمودند. ب. عناصر اخلالگر و آشوبطلب در نقاط دورافتاده شهر از جمله کوی نهم آبان تحریکاتی را به منظور ارعاب خانوادههای پرسنل نظامی و مأمورین ساکن این محل انجام میدادند و کابل تلفنهای عمومی در این قسمت از شهر را قطع نمودند.
پ. برابر گزارش شرکت زمزم، عوامل آشوب طلب و اخلالگر با به آتشکشیدن تأسیسات و وسائل در روز ۹ دی خساراتی حدود ۲۰ میلیون تومان به این شرکت وارد و ۲۵۰ خانواده کارکنان آن را سرگردان و بیکار نمودهاند.» این گزارش در نهایت نتیجهگیری کرده است «چنانچه کلیه هواخواهان جبهه ملی دست از مخالفت در جهت همکاری با دولت جدید بردارند از پشتیبانیهای عوامل اخلالگر و آشوب طلب کاسته خواهد شد.»
اگرچه روز ۱۶ دی تظاهرات خاصی ندارد، اما بنا به گزارش شیخان، رئیس ساواک مشهد، آیتالله قمی در این روز دستور یک راهپیمایی را به زنان چادری میدهد که فردا [۱۷ دی]و همزمان با سالروز صدور فرمان کشف حجاب «با پوشیدن چادر و چاقچور، لباس قبل از حجاب برداری وسیله رضاشاه قلدر در شهر مشهد دست به تظاهرات و راهپیمائی بزنند.»
بنا به گفته این گزارش «این راهپیمائی از منزل قمی انجام خواهد شد.»
مخالفین، فیلمی به نمایش گذاشته و اظهار نمودند کسانی که به مردم تیراندازی نموده و تانکها را به آتش کشیدهاند ایرانی نبودهاند
زنهای مشهد سال گذشته در همین روز یک تجمع و راهپیمایی ترتیب دادهاند که نرسیده به چهارراه شهدا از هم پاشیده و چند نفرشان هم، چون مقدسی دختر ابوالحسن شیرازی بازداشت شدهاند، اما شرایط سال ۵۷ متفاوت است و آنها تظاهرات خود را به سرانجام میرسانند.
در گزارش این تظاهرات در متنی که روز ۱۹ دی ۱۳۵۷ به فرماندار نظامی مشهد و حومه (ضد اطلاعات) نوشته شده، آمده است: «در تظاهراتی که روز ۱۷ دی ۵۷ در مشهد انجام شده بود و از طرف شیرازی از کلیه زنان مشهد و کشور دعوت شده بود که در تظاهرات آرام شرکت نمایند. در تظاهرات مزبور که نماینده شیرازی سخنرانی داشته پیام خمینی مبنی بر این که کلیه زنان کارمند باید از کار خود دست بکشند و خانهداری نمایند، به زنان ابلاغ که جملگی آن را قبول نمودهاند.»
قطعنامه پیروزی
طبق گزارشی که ۱۷ دی ۱۳۵۷ به فرمانداری نظامی مشهد و حومه رسیده است: «روحالله خمینی اعلامیهای صادر و روز ۱۸ دی ۵۷ را به مناسبت حوادث مشهد، قزوین و یزد اعلام عزا نموده است و قرار است عدهای از اخلالگران در این روز ضمن راهپیمائی مبادرت به تظاهرات نمایند.»
گزارشی از این تظاهرات موجود نیست، اما آنچه مشخص است این است که ساواک مشهد و خراسان به شدت به دنبال افرادی است که در تظاهراتها شرکت کردهاند. در گزارشی که سازمان اطلاعات و امنیت خراسان ۲۰ دی ۱۳۵۷ به مدیریت کل اداره سوم نوشته است: «بدین وسیله برگ لیست اسامی روحانیون و وعاظ و طلاب، دانشگاهی، آموزش و پرورش، ادارات و کسبه که در ماههای اخیر در مشهد و سایر شهرستانهای خراسان در تظاهرات و اخلالگریها محرک یا شرکت داشتهاند به پیوست ایفاد میگردد.»
شهربانی استان خراسان (اطلاعات) همچنین به فرمانداری نظامی مشهد و حومه مینویسد: «اطلاع واصله حاکی است در شب ۵ دی ۵۷ تعدادی از روحانیون به اسامی مرعشی، تهرانی و خامنهای، در منزل آیتا... شیرازی جلسهای تشکیل و عنوان شده است از طرف خمینی (۴۸ ساعت به شاهنشاه جهت ترک ایران مهلت داده شده) در صورتی که به دستورات خمینی توجه نشود طرفداران خود را وادار به کودتای ملی و همگانی خواهد نمود.»
چنین گزارشهایی مؤید آن است که اوضاع در روزهای پایانی دی از دست شاه و مأموران امنیتیاش در آمده است. نتیجه نهایی چنین اوضاعی، خروج شاه است که در ۲۶ دی صورت میگیرد. خروج شاه پیروزی بزرگی است و نوید آن را میدهد که انقلاب به زودی به ثمر خواهد رسید در نتیجه آیات عظام قمی و شیرازی در ۲۸ دی ۱۳۵۷ پیامهای جداگانهای صادر میکنند که مردم را از تخریبهای بیشتر برحذر دارند.
آیتالله حسن طباطبائی قمی در بخشی از پیام خود میگوید: «همانطور که در اعلامیههای قبلی تذکر دادم به هیچ وجه مردم نباید به خانهها و مؤسسات مختلف اعم از دولتی و ملی حمله کنند و باعث تخریب و آتشسوزی و خسارت گردند و یا درصدد انتقامگیری از پلیس و مأمورین انتظامی و ارتشی و کسانی از این قبیل برآیند.»
آیتالله سیدعبدالله شیرازی نیز در پیام خود مینویسد: «دولت فرمایشی وقت از نظر همه رهبران روحانی غیرقانونی و غاصب است، زیرا رژیمی که با رفراندوم تاسوعا و عاشورای ملت غیرمقبول گشته بود قانونا نمیتوانست کسی را به عنوان رئیس دولت انتخاب کند و مجلسین غیرقانونی که مجمع وکلای فرمایشی است هیچ صلاحیتی برای دادن رأی اعتماد ندارد بنابراین هرگونه همکاری با دولت غیرقانونی جرم و نامشروع است... مادامی که یک دولت قانونی و ملی که مورد تأیید مراجع و علماء اعلام باشد بر سر کار نیامده است مردم باید از پرداخت مالیات و سایر وجوه دولتی و اجارهبهای زمینها و موقوفات آستانقدس خودداری نمایند...
در خاتمه برای تجلیل از شهداء این نهضت و بزرگداشت خاطره فداکاری آنان و عموم مسلمانان با الهام از اربعین حضرت سیدالشهدا علیهالسلام روز جمعه ۲۰ صفرالخیر ۱۳۹۹ قمری (۲۹ دی) را به عنوان روز یادبود شهیدان اعلام و به همه توصیه مینمائیم که در مراسم با شکوه آن روز شرکت نمایند.»
به دنبال این درخواست است که تظاهرات آرامی توسط عدهای از اصناف و روحانیون متحصن در مدرسه نواب صورت میگیرد. در گزارش ساواک آمده است: «عدهای حدود پانصد هزار نفر از جلوی منزل آیتالله شیرازی حرکت و از مسیر خیابانهای مشهد عبور و در خیابان تهران پس [از]ادا [ی]نماز ظهر و سخنرانی دو نفر از روحانیون به نام هاشمینژاد و خامنهای مردم به صورت پراکنده متفرق و اتفاق سوئی رخ نداد. ضمنا قطعنامهای ده مادهای توسط وعاظ [واعظ]طبسی قرائت و بیان داشت مفاد این قطعنامه در تمام ایران یکسان است.»
منبع:
مجموعه ۲۱ جلدی «انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان خراسان رضوی» و کتاب «آیتالله العظمی سید عبدالله شیرازی به روایت اسناد ساواک» از مرکز بررسی اسناد تاریخی
* این گزارش یکشنبه ۱۲ بهمنماه ۱۴۰۴ در روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
