قدیمی‌ترین دلاک ته‌پل‌محله 
غربت، همسایههای مجتمع سازمانی ارتش را به هم نزدیک کرد 
قدیمی‌ترین دلاک ته‌پل‌محله
در ته پل‌‌محله همه ابراهیم شریف را به عنوان قدیمی‌ترین دلاک می‌شناسند. او در ۱۵ حمام دلاک بود. می‌گوید: در کنار هر مسجد، یک حمام هم برای استفاده اهالی همان محله می‌ساختند.
صورت گل‌انداخته و بخار دهان مشتری‌هایی که سر سیاه زمستان از خزینه بیرون می‌زدند تا کمی آن‌طرف‌تر از گرمابه یک‌شاهی بیندازند کف دست لبوفروش‌ها و سوزِ عافیت‌بُر آن ساعت را با خوردن لبو و شلغم داغ علاج کنند، اولین خاطره‌ای است که می‌نشیند توی خیالش تا حرف حمام‌های قدیم مشهد را پیش بکشد.
در تپل المحله همه ابراهیم شریف را به عنوان قدیمی‌ترین دلاک این منطقه می‌شناسند. کسی که حالا ۹۰سالگی‌اش را تکیه داده به صندلی و در جواب سوال ما که می‌پرسیم چند حمام بود و چطور، با اطمینان کامل می‌گوید که در بیش از ۱۵ حمام این منطقه کار کرده و حالا بعد از گذر از همه این سال‌ها، شده یکی از بلد‌های تاریخ این محله که خاطرات زیادی درباره کسب‌وکار، آدم‌ها و حمام‌های ویران‌شده این منطقه می‌داند.
حمام‌هایی که روزی بخشی از فرهنگ، تاریخ و معماری منطقه ثامن و حتی شهر مشهد بوده و این روز‌ها به دلیل اجرای «طرح بهسازی بافت فرسوده اطراف حرم» فقط خاطره‌شان در ذهن پیرمرد‌ها و پیرز‌ن‌های قدیمی دوره می‌شود.
دوران کشف حجاب بود و آژان‌ها چادر از سر زن‌ها می‌گرفتند
تعریف از خودش را تا جنگ جهانی اول عقب می‌برد و قصه قحطی آن سال‌ها را بهانه‌ای برای شروع اولین جمله می‌کند تا در گذر آن روز‌ها به خوش‌دلی و سرزندگی مردی برسیم که ۹۰ زمستان را به سلامت پشت سر گذاشته است:
«نمی‌دانم شما درباره قحطی جنگ جهانی اول چیزی شنیده‌اید یا نه؟ بعد از آن قحطی، دیگر فراوانی نعمت نداشتیم و تا سال‌ها مردم در نداری و گرسنگی سر می‌کردند. من دنیاآمده آن دورانم. البته شناسنامه‌ام را با سال «۱۳۱۲» مهر کرده‌اند آن هم وقتی که ۱۰ ساله بودم. اصالتا بچه بیرجندم و بعد از فوت پدرم، از آنجا که قحطی امانمان را بریده بود، مادرم دست من و ۵ بچه دیگرش را گرفت و راهی مشهد شدیم.
۹ ساله بودم که پایم به این شهر باز شد. دوران کشف حجاب بود و آژان‌ها چادر از سر زن‌ها می‌گرفتند. هرجا که چشم می‌کشیدی، خون‌ریزی بود و دعوا. جنگ بود و مردم‌آزاری.»
مردم به پولی که دست شاگرد‌های خرده‌پایی مثل من می‌گذاشتند، «پول چای» می‌گفتند
خرده‌خرده رسیدم به کیسه‌کشی
آن‌طور که خودش می‌گوید، مجبور بوده برای خرج خانه و سیر کردن شکم خودش هم که شده کار کند. برای همین دوره می‌افتد و در اطراف حرم پیِ کار می‌گردد: «حاجی اعتضادنامی در چهارراه زرینه بود که برایم همان دوران شناسنامه گرفت و فرستادم به کار بنایی. مدتی آنجا بودم تا به واسطه مهندس آلاسی که دوستش در گرمابه حکیم کار می‌کرد، وارد کار دلاکی شدم.
اوایل کفش جفت می‌کردم و پیش پای مشتری‌ها می‌گذاشتم. آن‌ها هم بنا به وسع و کرمشان چیزی کف دستم می‌گذاشتند. مردم به پولی که دست شاگرد‌های خرده‌پایی مثل من می‌گذاشتند، «پول چای» می‌گفتند. البته عده‌ای هم پول چای را نمی‌دادند و می‌رفتند. خرده‌خرده رسیدم به کیسه‌کشی. روز‌ها کارم کیسه‌کشی بود و شب‌ها هم خسته از کار روزانه در اتاقک چوبی زیر شیروانی حمام می‌خوابیدم.»
در کنار هر مسجد یک حمام هم می‌ساختند
«آن سال‌ها رونق حمام‌های عمومی داغ بود و مردم هفته‌ای دومرتبه برای استحمام می‌آمدند.» این جمله را بگذارید در ادامه این حرف‌ها که هرمشتری، یک‌قران می‌داده و تن می‌شسته: «اصلا در کنار هر مسجد، یک حمام هم برای استفاده اهالی همان محله می‌ساختند. اطراف حرم یعنی جایی که ما بودیم، مرکز کسب‌وکار و برو‌وبیای زائران و مجاوران بود.
به همین دلیل بیشتر مساجد و گرمابه‌ها هم در همین نقطه پا می‌گرفت. من در ۱۵ تا از این حمام‌ها دلاک بودم. حمام‌هایی نظیر حمام کشمیری که نبش سر قبر میر قرار داشت، حمام پور‌رضایی در طبرسی، حمام چهارسو در نوغان، حمام گلچین اول گلکاری طبرسی، حمام گاودارها، حمام خوارزمی در کوچه‌باغ، حمام شاه قلی‌بیک، رضای زیبا، برق، کنسولگری، ضیا، حضرتی، صاحبکار و کلی حمام دیگر که توی ذهنم نیست تا اسم ببرم، اما فکر می‌کنم تعدادشان به ۲۵۰ تا می‌رسید و حالا یا خرابه‌هاشان باقی مانده یا خاطره‌هاشان.»
جامه‌دار، خشک بیار
اگر بخواهید بیشتر درباره کار گرمابه‌داری بدانید، باید بگویم که در هرحمام علاوه بر صاحب گرمابه که پشت دخل می‌نشسته و مشتری‌ها را «بفرمایید» می‌گفته، یک دلاک و جامه‌دار هم بوده که صبح تا ظهر کار می‌کرده.
سمت عصر تا شب هم یک دلاک و جامه‌دار دیگر، جایگزین آن‌ها می‌شده است: «دلاک کیسه می‌کشید و جامه‌دار، لنگی دست مشتری‌ها می‌داد. این‌طور که لنگی‌های خیس را روی در ورودی می‌انداخت تا خشک شود و هربار که تن شستن مشتری تمام می‌شد، سمت او داد می‌زد که: «جامه‌دار، خشک بیار». جامه‌دار هم لنگی‌های خشک را برمی‌داشت و دستش می‌داد.»
خزینه را با قُلِطِن تمیز می‌کردند
به گفته این پیرمرد قدیمی، بنای گرمابه‌ها با یک خزینه و حوض آب که در جلوی در ورودی قرار داشته، کامل می‌شده: «حوض جلوی در را برای پا شستن مشتری وقت خروج از حمام تعبیه می‌کردند.
خزینه هم که در انتهای حمام قرار داشت، به دو حوض آب گرم و سرد تقسیم می‌شد. آب گرمابه، آب کر بود و روزانه با وسیله‌ای به نام «دُل» عوض می‌شد. گاهی هم کثافات و لجن ته خزینه را با کوزه‌هایی که به آن قُلِطِن می‌گفتند، تمیز می‌کردند.»
آب گرمابه، آب کر بود و روزانه با وسیله‌ای به نام «دُل» عوض می‌شد
از قدیمی‌های تپل‌المحله،تنها سه نفر ماند‌ه‌اند
ابراهیم شریف لابه‌لای گذر از روز‌های زندگی‌اش به اینجا می‌رسد که بعد از چند سال کفش جفت کردن و پول چای گرفتن، جامه‌دار می‌شود و اولین حقوقی که می‌گیرد، ۳۰ شاهی بوده.
پولی که با آن و خرده‌پس‌اندازی که از قبل داشته، خانه‌ای در صحرایی می‌خرد و ماندگار می‌شود، اما اوایل انقلاب به قول خودش خانه و زندگی‌اش را جمع می‌کند و راهی تپل‌المحله می‌شود تا نشست‌وبرخاست کردن با مردم این گذر، او را پاگیر این محله کند: «از اول انقلاب تا به امروز که نزدیک ۹۰ سال را پشت سر گذاشته ام، توی همین خانه زندگی می‌کنم.
اینجا گذر آدم‌های بنام زیادی بوده. یادم هست حاجی‌طاهر را همه با نام بقال تپل‌المحله می‌شناختند. حاج‌عبدالحسین، قصاب بود و احمد کله‌جوزی هم قهوه‌خانه داشت. یک حاجی کیک هم بود که سردسته قلدر‌های محله محسوب می‌شد.
غیر این‌ها خانواده بختیاری‌ها، صلواتی‌ها و سروقدی‌ها هم از سرشناسان و معتمدان مردم گذر بودند. حالا بیشتر آن‌ها به رحمت خدا رفته‌اند و از قدیمی‌های تپل‌المحله من مانده‌ام و آقای شاه و حاج‌علی‌اصغر کبابی.»
زنم با مهریه‌ای معادل ۲۰۰ تومان به خانه‌ام آمد
زندگی حتی در اوج دل‌مشغولی‌های رنگ‌به‌رنگش جایی را برای دل‌بستگی‌ها خالی می‌گذارد. فرصت این دل‌بستگی اگرچه برای دلاک قدیمی منطقه ثامن دیر فراهم شده، ولی اتفاق می‌اُفتد: «۳۵ سالگی، برای ازدواج دیر بود، اما من در همین سن داماد شدم. خیلی ساده عروسی کردیم و مثل امروزی‌ها خرج بی‌خود نتراشیدیم.
یعنی اصلا آن زمان از این رسم‌ها نبود. یک دستمال از عروس به نشانه رضایت می‌گرفتند و دست داماد می‌دادند. یک دستمال هم از داماد به دست عروس می‌رسید. زنم با مهریه‌ای معادل ۲۰۰ تک‌تومانی به خانه‌ام آمد و برایم ۵ پسر آورد. کنار داروندار یکدیگر زندگی کردیم تا اینکه ۳۰ سال پیش بیمه شدم تا بتوانم در روز‌های پیری با حقوق بازنشستگی‌ام روزگار بگذرانم.»
اولین‌بار تلویزیون را در خانه حاجی‌قریشی دیدم
قدیم غیر از حاج‌آقا ملک معروف یک حاجی‌احمد قریشی‌نامی هم بود که ملّاک سرشناسی محسوب می‌شد و خانه‌اش در خیابان «ضد» بود. پسرش توی آمریکا زندگی می‌کرد و در یکی از سفرهایش به ایران با خودش یک دستگاه تلویزیون آورده بود.
یادم نمی‌آید چه سالی بود. فقط همین را مطمئنم که کمترکسی در آن روزگار تلویزیون داشت و آن‌ها جزو اولین خانواده‌های مشهدی بودند که این دستگاه به خانه‌شان راه پیدا کرده بود و من اولین‌بار این جعبه جادویی را در خانه آن‌ها دیدم.
اسب آهنی علف نمی‌خورد
سادگی مردم قدیم باعث شده بود تا هر چیز تازه‌ای که وارد شهر می‌شد، به ساعت نکشیده برایش داستانی بسازند. یادم هست یکی، یک‌دوچرخه داشت مردم اسم دوچرخه‌اش را گذاشته بودند «اسب آهنی».عده‌ای هم از سر سادگی جلویش علف می‌ریختند.
با یک مو سیبیل گرویی، طلا معامله می‌کردند
مردم قدیم خیلی سخت با چیز‌های تازه‌ای که هرروز مد می‌شد، کنار می‌آمدند؛ مثلا یادم هست، وقتی ماکارانی تازه وارد بازار شده بود، مردم تا مدت‌ها حتی به صرافت خریدنش هم نمی‌افتادند و همان برنج و آبگوشت را به این غذا‌های خارجی ترجیح می‌دادند.
قانون و دادگاه و چک و سفته هم نبود. دعوا می‌شد، مردم یک‌جوری با خودشان سازش می‌کردند و آن‌قدر به هم اعتماد داشتند که با یک مو سیبیل گرویی، طلا معامله می‌کردند. آن روز‌ها مردم خیلی به مردانگی و جوانمردی بها می‌دادند.
مردم از گرسنگی، علف را با کمی آرد دسداس می‌کردند و می‌خوردند
وقتی جنگ شد، دوست داشتم که به جبهه بروم، اما نشد، برای همین پشت جبهه مشغول شدم و شروع به خدمت کردم. کمک‌های مردمی را جمع‌آوری می‌کردیم و بسته‌بندی‌شده، می‌فرستادیم خط مقدم.
مردم قدیم خیلی با هم همکاری می‌کردند و دستگیر یکدیگر بودند. اگر جایی گرسنه‌ای را می‌دیدند، تا شکمش را سیر نمی‌کردند، آرام نمی‌گرفتند. زمان قحطی هم همین‌طور بود. مردم از گرسنگی علف را با کمی آرد دسداس می‌کردند و می‌خوردند، اما هوای همدیگر را داشتند. مثل حالا نبود که همسایه از همسایه خبر نداشته باشد.
این گزارش پنجشنبه ۱۲ تیـر ۱۳۹۴ در شماره ۱۰۳ شهرآرا محله منطقه ثامن چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
