برگی ناخوانده از ارتباط شاهملک تیموری با مسجدشاه 
درخشش حسین اسکندری در سطح بین المللی 
درخشش حسین اسکندری در سطح بین المللی
طنین همتی| در دنیای امروز، اثری ماندگار و جهانی می‌شود که هویت و ریشه‌های خالقش را در خود حل کند و با زبان خودش، با مخاطبان ارتباط بگیرد. به طوری که حتی تایپوگرافی و نوشته‌ای با ریشه‌ای بومی، برای مخاطبان آن سوی دنیا آشنا و تأثیرگذار باشد.
موفقیت اخیر اثر حسین اسکندری، مدرس دانشگاه، طراح گرافیک و مجموعه دار تاریخ گرافیک که سال هاست با مدرک کارشناسی ارشد ارتباط تصویری در زمینه خلق آثار و حفظ آرشیوی پربار از پوستر‌های تاریخی سینما و هنر ایران فعالیت می‌کند، در دوسالانه بین المللی «زنبور طلایی مسکو»، بهانه‌ای شد تا به سراغ این هنرمند زاده مشهد برویم و درباره ویژگی‌های این اثر و ظرفیت‌های هنری شهر و استان با او گفت‌و‌گو کنیم.
افتخارآفرینی در المپیک طراحان گرافیک
اسکندری درباره موفقیت اثر تایپوگرافی خود در رویداد هنری کشور روسیه، می‌گوید: دوسالانه‌های جهانی معمولا زیر نظر سازمان بین المللی طراحی گرافیک ایکوگرادا (که بعد‌ها به ICO-D / ایکو-دی تغییر نام داد) برگزار می‌شوند و اعتبار ویژه‌ای در دنیا دارند. در این میان، بینال گلدن بی روسیه یا همان دوسالانه جهانی زنبور طلایی مسکو، یکی از معتبرترین رقابت‌های بین المللی است که در میان اهالی گرافیک، به المپیک طراحان گرافیک جهان مشهور است.
به گفته اسکندری، این رقابت در کشور روسیه و در بخش‌های مختلف حرفه‌ای، موضوعی، دانشجویی و... برگزار می‌شود و من در هفدهمین دوره آن در سال۲۰۲۶، بعد از تجربه حضور در بخش حرفه‌ای دوره‌های ۲۰۱۴، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸، دوباره به عنوان فینالیست بخش حرفه‌ای بینال انتخاب و موفق شدم جایزه (تقدیر هیئت داوران) برای یک اثر از چهار اثری را که به این رویداد معرفی کرده‌ام به دست بیاورم.
او درباره مضمون این اثر می‌گوید: این پوستر برای انتهای سال۱۴۰۰ و آغاز سال۱۴۰۱ شمسی به سفارش یک گالری هنری شکل گرفت. اثری که عنوان آن «تبریک نوروز ۱۴۰۱» است، عبارت «حوّل حالنا اِلی اَحسنِ الحال...» در پیشانی آن خودنمایی می‌کند و عدد ۱۴۰۱ به تناسب ترکیب بندی اثر، میان دو کله شیر جای گرفته است و جمله بار معنایی پارادوکسی هم دارد.
توفیق جهانی اثری با خط و تایپوگرافی فارسی
اسکندری همچنین درباره بازخورد‌های این اثر برگزیده، اشاره می‌کند: پوستری که در جشنواره زنبور طلایی مسکو تقدیر شد، پیش از این مدال برنز و مقام سوم بینال پوستر استلارز ایالات متحده آمریکا را از آن خود کرده بود و در بینال فرانسه برگزیده شده و در دوسالانه‌های معتبر لوبلین لهستان، پوستر فِستِ مجارستان و پوستر آرتِ امارات عنوان فینالیست و جوایز متعدد کسب کرده است. ویژگی بنیادی این پوستر، اتکا بر خطوط کهن ایرانی و اسلامی با رسم الخط فارسی است.
شاید برای برخی مخاطبان یا دانشجویان این پرسش ایجاد شود که چطور اثری با زبان و خط فارسی که یک خط فراگیر بین المللی نیست، می‌تواند در آمریکا، فرانسه، لهستان، مجارستان، امارات و روسیه مورد تحسین بالاترین رده داوران بین المللی قرار گیرد؟
اثر هنری باید پلی عمیق میان «چشم»، «مغز» و «قلب» انسان برقرار کند
او در پاسخ به این پرسش می‌گوید: رمز موفقیت یک اثر هنری زمانی رقم می‌خورد که طراح از کیفیات بصری و مقررات ظاهری، یک گام فراتر بگذارد. اثر هنری باید پلی عمیق میان «چشم»، «مغز» و «قلب» انسان برقرار کند. زمانی که اثری به این مرحله برسد، نیازی به درک معنایی سریع، مستقیم یا ترجمه تحت لفظی حروف ندارد. مستقیما بر ناخودآگاه مخاطب نشسته و اثرگذاری خود را جاری می‌کند. امروزه که ابزار‌های هوش مصنوعی تمام قواعد بصری، فرمی و اجرایی را شبیه سازی می‌کنند، تنها عنصری که دست نیافتنی می‌ماند و اثر را اصیل می‌سازد، زیست شخصی و زیست فکری خود هنرمند است.
اثر حرفه‌ای، برآمده از پیوند میان هنرمند و جامعه است
اسکندری درباره ویژگی‌های یک اثر برجسته و راهیابی به مسابقات جهانی معتقد است: رقابت‌های بین المللی عمدتا در دسته‌های فرهنگی و هنری، تجاری و موضوعات اجتماعی مثل بحران‌های محیط زیستی یا حقوق انسان و حیوانات دسته بندی می‌شوند که همواره معتبرترین آن‌ها شاخه فرهنگی و هنری بوده است.
با این حال، در دوران معاصر نمی‌توان صرفا با عینک کلاسیک به تعاریف نگاه کرد. با ظهور فناوری‌های نوظهور در عرصه هنر، اثر حرفه‌ای اثری است که برآمده از دل یک صورت مسئله واقعی، سفارش دهنده مشخص، تعهد قراردادی و پیوند میان هنرمند و جامعه باشد. «پوستر، ابزاری است که حامل پیام بوده و هرچه سریع‌تر و گویاتر پیام را منتقل کند، شانس بیشتری برای اثرگذاری دارد.»
این مدرس دانشگاه با بیان این نکته، اما معتقد است: در سطحی بالاتر ما با آثاری روبه رو می‌شویم که زبان ساده، مستقیم و زودهضمی ندارند. در این نقطه، استایل، تألیف بصری (مؤلف بودن)، زبان متمایز و به اصطلاح امضای شخصی هنرمند است که او را از هم عصرانش متمایز می‌کند.
مشهد؛ کهن الگوی هنر آیینی
این مجموعه دار و مدیر هنری با تأکید بر هویت بومی و فرهنگی مشهد، بیان می‌کند: متأسفانه امروزه میان برخی اهالی هنر، متولیان فرهنگی، مدیران شهری و حتی شهروندان این گزاره رواج یافته که فضای هنر در مشهد محدود، مسدود و فاقد بستر‌های حمایتی است. تصوری که من کاملا با آن مخالفم.
او که بیش از هجده سال از عمر حرفه‌ای خود را صرف مطالعه، ثبت و عکاسی از الگو‌های فرهنگی، نماد‌های آیینی و ریخت شناسی معماری مشهد قدیم، کالبد کتیبه ها، تایپ‌های شهری و درب منازل مسکونی این کهن شهر کرده است، درباره برایند این فعالیت‌های مستمر بیان می‌کند این پژوهش‌ها اکنون به یک منبع معتبر در پایگاه‌های مطالعاتی و پژوهشی کشور تبدیل شده است. «اگر در نقوش فلزی یا چوبی درب‌های منازل مسکونی مشهد، نقش طاووس یا آهو را می‌بینیم، این نشانه‌ها تصادفی نیستند. طاووس نمادی آیینی از دل کهن الگو‌های معنوی است و آهو پیوند ناگسستنی با پیشگاه مقدس حضرت علی بن موسی الرضا (ع) دارد.»
اسکندری با بیان این نکته، بر جایگاه هنر گرافیک و معماری در گذشته شهر مشهد تأکید می‌کند: معماری و طرح‌های گرافیکی بر روی درب‌های خانه‌های مشهد قدیم با مرزبندی اندرونی و بیرونی حریم قدسی انسان و کرامت اهل منزل را پاس می‌داشت. از منظر خوش نویسی و کتابت، قله‌های کم نظیری، چون سلطان علی مشهدی ملقب به «قبله الکتّاب»، خطوط شاهکار ایوان مقصوره و کتیبه‌های بی نظیر مسجد گوهرشاد، کتیبه‌های مزار شیخ احمد جام در تربت جام یا شاهکار معماری غیاثیه با آن کاشی‌های لاجوردش در خرگرد خواف را داریم. آثاری، چون آرامگاه فردوسی، خیام و عطار نیشابوری اثر هوشنگ سیحون در کنار بنای کاخ خورشید در کلات نادر و... گنجینه‌ای مثال زدنی از تلفیق تاریخ، فرهنگ، اندیشه و هویت است.
هنرمند نباید در کف روزمرگی متوقف بماند
«هنرمندی که در خراسان زیست می‌کند، نباید اسیر ناهمواری‌ها و محدودیت‌های مقطعی زمان حال شود.» اسکندری با بیان این نکته اظهار می‌کند: هنر پدیده‌ای نیست که در لحظه جاری متوقف بماند، بلکه هنرمند باید از حافظه تاریخی گذشته الهام بگیرد و آن را با روح جمعی امروز پیوند بزند. گره زدن تمام ابعاد توسعه و رشد هنر به حمایت‌های دولتی، تصوری ناقص و ناتمام است. خراسان با پیشینه کم نظیرش در خوش نویسی، نقاشی، کتابت، شعر، معماری و... یک کانون همیشه جوشان است.
او همچنین مقایسه‌ای میان اصالت‌های این خطه انجام می‌دهد و می‌گوید: همان طور که فیروزه نیشابور و زعفران قائنات فراتر از دغدغه‌های اقتصادی همواره به واسطه پیوند با ناخودآگاه و اصالت منطقه خریدار دارند، حرم مطهر رضوی تجلی گاه پیوند قلبی و آرامش معنوی مردم است. وقتی اصالت و ریشه‌های هویتی را بشناسیم، این هویت ناب در هنر، گرافیک، معماری و تصویر ما متجلی می‌شود و می‌تواند در معتبرترین صحنه‌های بین المللی بدرخشد و تفکرآفرین باشد.
به باور این هنرمند، شناخت عمیق ریشه‌های هویتی و بستر فرهنگی شهر، راهی است که هنرمندان مشهدی را از چرخه دور باطل و بی حاصل خارج می‌کند و به سمت خلق آثاری ماندگار، خاطره ساز و پربار سوق می‌دهد.
* این گزارش شنبه ۲۳ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۸ روزنامه شهرآرا صفحه هنر چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
