برگی ناخوانده از ارتباط شاه‌ملک تیموری با مسجدشاه 
درخشش حسین اسکندری در سطح بین المللی 
برگی ناخوانده از ارتباط شاه‌ملک تیموری با مسجدشاه
بر آگاهان تاریخ مشهد پوشیده نیست که این شهر، در دوره تیموری، یکی از پررونق‌ترین و باشکوه‌ترین ادوار تاریخ توسعه و عمران خود را از سر گذراند؛ دورانی که اوج آن با اقدامات گوهرشادبیگم و ساخت مسجد جامع گوهرشاد، رقم خورد. توجه ویژه فرمانروایان تیموری، باعث شد که اُمرا و بزرگان دربار این دودمان نیز چنین نگاهی به مشهد و حرم مطهر رضوی داشته‌باشند.
به این ترتیب، برخی از آنها دست به احداث آرامگاه در فضای اطراف شهر مشهد زدند. البته سنت ساخت آرامگاه در مشهد دست‌کم از دوره غزنوی وجود داشت؛ ابوالحسن عراقی دبیر، بانی مسجد بالاسر، آن را آرامگاه خود قرار داد و شرف‌الدین ابوطاهر قمی، وزیر سلطان سنجر سلجوقی، بنایی معظم در شمال حرم رضوی ساخت و آن را به خانه ابدی خودش تبدیل کرد. در کنار ساخت آرامگاه، سنت انتقال اجساد برای تدفین در مشهد هم برقرار بود.
قدمت این اقدام نیز دست‌کم تا دوره غزنوی – حدود هزار سال پیش – قابل رهجویی است. حمل جسد ابوالحسن عراقی از غزنه به مشهد، حمل پیکر «خانزاده‌خانم» مادر گوهرشادبیگم از هرات به مشهد و تدفین در رواق دارالسیاده و حمل جسد «بابر» امیرتیموری از شمال خراسان به مشهد و دفن وی در مدرسه بالاسر، نمونه‌هایی است که می‌توان در این‌باره به آنها اشاره و تأکید کرد. با این حال، شاید هیچ‌کدام از این انتقال و تدفین‌ها، به اندازه انتقال و تشییع پیکرامیر غیاث‌الدین شاه‌ملک بهادر از خوارزم به مشهد، در ۱۱ ربیع‌الاول سال ۸۲۹ قمری، اعتبار تاریخی نداشته‌باشد.
گزارش مربوط به این انتقال در آثار مشهور و شناخته‌شده‌ای مانند «تاریخ حبیب السیر»، «مطلع سعدین» و «زبده التواریخ»، با شرح و توضیحات بسیار آمده‌است. در این نوشتار، ابتدا به بررسی شخصیت امیر شاه‌ملک در متون تاریخی و سپس روایت انتقال جسد و تدفین آن در مشهد می‌پردازیم و در ضمن، حاشیه‌های تاریخی مربوط به آن را نیز مرور می‌کنیم.
شاه‌ملک کیست؟
نام «امیر شاه‌ملک» معمولا با پژوهش‌هایی که در اطراف بنای تاریخی «مسجد شاه» (مسجد ۷۲ تن) در حاشیه بازار سرشور مشهد انجام می‌شود، پیوندی استوار دارد؛ پیوندی که البته اسباب بازشناسی دقیق شخصیت او نشده‌است و، چون در انتساب بنای مذکور به وی تردید‌هایی وجود دارد، در غبار مجادلات پژوهشی ناپیدا و مهجور مانده‌است.
امیر غیاث‌الدین شاه‌ملک، آن‌گونه که عبدالرزاق‌سمرقندی در «مطلع‌سعدین» می‌نویسد، از دست‌پروردگان و برکشیدگان شاهرخ تیموری بود. سمرقندی در کتاب خود آورده‌است که، چون شاهرخ پسر تیمورلنگ «در ناصیه او آثار دولت و نجاح و انوار سعادت و فلاح مشاهده فرموده میل تربیت او نمود» و به این ترتیب، در کنف حمایت امیر مقتدر تیموری قرار گرفت و به تدریج رشد کرد و به مقامات بالا رسید.
اما درباره رگ و ریشه شاه‌ملک، اطلاعات درخور توجهی نداریم. می‌توان تصور کرد که وی باید از خاندان‌های اشرافی و مورد توجه دربار تیموری بوده‌باشد. می‌دانیم که در سنت درباری تیموریان، چنین خاندان‌هایی بیش از دیگران موقعیت رشد پیدا می‌کردند؛ اینان کسانی بودند که در جریان استقرار حاکمیت تیمورلنگ در ابتدای کار، تلاش و وفاداری بسیاری از خود نشان داده‌بودند؛ مانند خاندان غیاث‌الدین ترخان که تیمور برای آنها احترام فراوان قائل بود و دختر ترخان، گوهرشادبیگم را برای پسرش، شاهرخ‌میرزا، به زنی گرفت. بنابراین، شاه‌ملک به احتمال باید از وابستگان چنین خاندان‌هایی بوده‌باشد.
گزارش عبدالرزاق سمرقندی نشان می‌دهد که شاهرخ تیموری به شاه‌ملک اعتماد فراوانی داشت و حتی در بازی‌های سیاسی و دیپلماتیک، نقش‌های متنوعی را به وی واگذار می‌کرد. نام شاه‌ملک در متن «زبده‌التواریخ» حافظ ابرو (درگذشته ۸۳۳ قمری) بار‌ها و بار‌ها آمده و از او با عنوان امیری توانمند، باهوش و وفادار یاد شده‌است.
شاهرخ تیموری هنگام مرگ شاه‌ملک در سرخس بود؛ آن‌گونه که حافظ ابرو روایت می‌کند، برای شکار و تفرج!
شاهرخ حکومت خوارزم را به شاه‌ملک واگذار کرده‌بود و او با درایتی که داشت، در اندک مدتی شورش‌ها را فرونشاند و مخالفان شاهرخ را سرکوب کرد. بدیهی است که چنین فردی، غنیمتی گران‌قدر برای شاهرخ در دربار پرتلاطم تیموری با آن شاهزادگان پرمدعا بود. او چنان‌که اشاره کردیم، روز ۱۱ ربیع‌الاول سال ۸۲۹ قمری (۱۰ بهمن ۸۰۴ خورشیدی) به احتمال بر اثر بیماری درگذشت.
شاه ملک و حکایت تدفین او در مشهد
مرگ شاه‌ملک در زمستان سخت سال ۸۰۴ خورشیدی اتفاق افتاد. حافظ ابرو در «زبده‌التواریخ» سرمای زمهریر آن سال را بی‌سابقه توصیف کرده‌است. شاهرخ تیموری هنگام مرگ شاه‌ملک در سرخس بود؛ آن‌گونه که حافظ ابرو روایت می‌کند، برای شکار و تفرج! هرچند که بعید است در آن سرمای سخت، موضوع تفرج و شکار در میان بوده‌باشد.
عبدالرزاق سمرقندی در «مطلع‌سعدین»، از حزن سنگین شاهرخ در ماتم مرگ شاه‌ملک سخن به میان آورده‌است و می‌نویسد: «حضرت خاقان سعید (شاهرخ) در ولایت سرخس شنید که امیر [شاه‌ملک]مرحوم شب دوشنبه یازدهم ربیع‌الاول به جوار رحمت حق پیوست. از جهت قدمت او نیک دلتنگ شد و ملول و محزون گشت. امّا چون عنان آجال (اجل‌ها، مرگ‌ها) در قبضه تقدیر ذوالجلال است و زمام اعمار (عُمرها) در دست تسخیر پروردگار، [صبر پیشه نمود.]»
هرچند که تاریخ از چنین حزن و اندوه‌هایی، خاطرات خوشی به یاد ندارد؛ بسیار بوده‌اند اُمرایی که به تیر غضب فرمانروایان گرفتار و معدوم شدند و بعد، قاتلان در مصیبت هجران آنها غم‌نامه سرودند! شاهرخ بعد از مرگ شاه‌ملک، ابراهیم‌سلطان (پسر شاه‌ملک) را جانشین وی در خوارزم کرد. پیکر شاه‌ملک با احترام به مشهد آورده و دفن شد. حافظ ابرو می‌نویسد: «[امیر شاه‌ملک]در مجموع ممالک محروسه عمارات عالى از بقاع خیر مدار از مدارس و خوانق و اربطه و حیاض ساخته و دیه‌ها و مستغلات مرغوب بر آن وقف فرموده، به تخصیص [در]مشهد مقدس سلطان خراسان که حالا مرقد و مدفنش آنجاست.»
سمرقندی هم آورده‌است: «نعش او را به مشهد آوردند و در جوار حضرت امام علیه‌الصلوه و السلام در مقبره‌اى که ساخته بود مدفون شد.»
قبر شاه‌ملک کجاست؟
با وجود آنکه تعدادی از پژوهشگران معاصر، مانند روانشاد عبدالحمید مولوی، بنای موسوم به «مسجد شاه» را به سبب کتیبه موجود بر روی آن (پایان ساخت در ماه رجب سال ۸۵۵ قمری)، آرامگاه «شاه‌ملک» پنداشته‌اند، اما در این‌باره اطمینان زیادی وجود ندارد.
نام ثبت شده بر روی کتیبه «ملکشاه» است و نه «شاه‌ملک»؛ هر چند که برخی معتقدند این تغییر نام حالت سهوی داشته و «شاه‌ملک» در واقع همان «ملکشاه» است، اما در این زمینه نمی‌توان مطمئن بود. «برنارد اوکین» در سال ۱۹۸۷ میلادی، در کتاب «معماری تیموری در خراسان (Timurid Architecture in Khurasan)» قبول اشتباه در ثبت‌نام کتیبه را درست و موجه نمی‌داند و آن را برخلاف قاعده «عدم تبدیل (نظم نام)» فرض می‌کند؛ قاعده‌ای که بر اساس آن، جابه‌جایی کلمات (سیلاب‌های اسم) در عنوان‌ها به دلیل تغییر بار معنایی و جایگاه طبقات اجتماعی و ... مجاز نیست.
او معتقد است نام‌های تاریخی قاعدتا برگشت‌پذیر نیستند و نمی‌توان به دلخواه جای اجزای آنها را عوض کرد؛ همان‌گونه که درباره «ملکشاه سلجوقی» هیچ‌گاه در متون عنوان معکوس «شاه‌ملک» به عنوان نام اصلی پذیرفته نشده‌است.
«اوکین» برای اثبات قاعده تبدیل‌ناپذیری، نمونه‌های دیگری از رجال تیموری را ذکر می‌کند (نظیر تمایز قاطع میان شخصیت «خواجه یوسف» و شخصیت «یوسف خواجه» در متون تاریخی عصر شاهرخ) و نتیجه می‌گیرد که این کتیبه به شخص دیگری به نام «امیرملکشاه» تعلق دارد، نه «امیر غیاث‌الدین شاه‌ملک» که در سال ۸۲۹ قمری درگذشته است.
از سوی دیگر، سال پایان ساخت بنای مذکور، ۸۵۵ قمری است؛ چیزی حدود ۲۶ سال بعد از مرگ امیر شاه‌ملک. در این‌باره فرضیه‌هایی درباره بازسازی بنا توسط بازماندگان وی ارائه شده‌است. می‌دانیم که تعداد قبر‌های سرداب آرامگاه، بیش از یکی است و این احتمال وجود دارد که سازه مذکور، به آرامگاهی خانوادگی تبدیل شده و فرزندان و وابستگان شاه‌ملک نیز در آن مدفون شده‌اند؛ مانند آنچه که در قبور اُمرای تیموری هرات می‌توان مشاهده کرد.
با این حال، معمای تغییر نام همچنان لاینحل باقی می‌ماند و امید پژوهشگران برای کشف حقیقت را به آینده‌ای نامعلوم حواله می‌کند و تردید‌ها را درباره محل دفن شاه‌ملک، همچنان باقی می‌گذارد.
منابع:
- زبدةالتواریخ، حافظ ابرو، تصحیح: کمال حاج‌سید جوادی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ۱۳۸۰
- مطلع سعدین و مجمع بحرین، عبدالرزاق سمرقندی، تصحیح محمد شفیعی، پژوهشگاه علوم انسانی، تهران، ۱۳۷۲، جلد ۲
- تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، خواندمیر، تصحیح: محمد دبیرسیاقی، خیام، تهران، ۱۳۸۰
- Timurid Architecture in Khurasan, O’Kane B, Mazda Publishers, Costa Mesa, California, ۱۹۸۷, Vol.۳
* این گزارش شنبه ۲۳آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۸ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
