حاشیه‌های فرهنگی محلات حاشیه‌ای منطقه ۳ 
کرشمههای آسمانی خطاط ممتاز مشهدی 
حاشیه‌های فرهنگی محلات حاشیه‌ای منطقه ۳
منطقۀ ۳ یکی از پرجمعیت‌ترین مناطق شهر مشهد است و به گفتۀ شهرداری منطقه ازقضا بیش از ۵۰ درصدش جزو حاشیۀ شهر شمرده می‌شود که مشکلات خاص خودش را دارد.
رسالت، دروی، مهرگان و حتی قرقی جزو محلاتی هستند که در مقایسه با دیگر محلات، تقریباً تراکم جمعیتی بیشتری دارند. ولی متأسفانه این محله‌ها با وجود برخورداری از فاکتور جمعیت که بیشترشان جوان و نوجوان هستند.
از نظر برخی امکانات فرهنگی و حتی خدمات شهری آن‌چنان به کاستی دچارند که باورکردنی نیست. به همین دلیل هم هست که چهرۀ محلۀ خواجه‌ربیع و رسالت، با وجود اینکه فاصلۀ چندانی از هم ندارند، کاملا متفاوت است.
گزارش پیش‌رو حاصل گفتگوی چندساعتۀ شهرآرامحله با برخی فعالان فرهنگیِ بخشی از محدودۀ کمتر برخوردار خیابان رسالت، یعنی از میدان‌بار نوغان تا ابتدای سیس‌آباد است که مشکلات فرهنگی و شهری متعدد خسته‌شان کرده است.
رفع مشکلات فرهنگی و رفع دیگر مشکلات
مهم‌ترین دغدغه‌ای که در این روز‌ها ذهن فعالان محدودۀ یادشده از خیابان رسالت را به خودش مشغول کرده، مشکلات و کاستی‌های فرهنگی است.
چندین سال می‌شود که این محدوده و ساکنانش با چنین مسائلی درگیر هستند و از سوی سازمان‌هایی که وظیفه‌شان رسیدگی به آن‌هاست، نه‌تنها هیچ نسخه‌ای برای آن‌ها پیچیده نشده، بلکه گاهی صورت‌مسئله را هم پاک کرده‌اند. ترجیع‌بند همۀ صحبت‌های فعالان این محدوده، این است که اگر مسائل فرهنگی‌مان حل شود، دیگر معضلات دومینووار از بین خواهد رفت.
نبود کتابخانۀ مناسب
خیلی قرار نیست راه دور برویم. محلۀ خواجه‌ربیع که جمعیت به‌مراتب کمتری از محلۀ دروی در بخش کمتر برخوردار رسالت دارد، میزبان دو کتابخانۀ بزرگ آستان قدس است.
یکی در مجتمع فرهنگی امام خمینی (ره)، دیگری کتابخانۀ شیخ‌عباس تربتی در ابتدای خیابان شهیدیوسف‌زاده. اهالی محلۀ بلال هم برای دسترسی به کتابخانه چندان دچار مشکل نمی‌شوند، چون در بوستان فجر حاشیۀ بزرگراه شهیدمیرزایی فضایی مناسب برایشان تدارک دیده شده است.
کتابخانۀ آیت‌ا... قزوینی هم که اتفاقاً جزو مراکز زیرنظر آستان قدس رضوی است، فاصله‌اش با محدودۀ یادشده این‌قدر زیاد است که وقتی با خیلی از کتاب‌خوان‌های اینجا صحبت می‌کردیم، ترجیح می‌دادند که به‌خاطر بُعد مسافت از آن استفاده نکنند.
امروز بسیاری از کارشناسان فرهنگی و جامعه‌شناسان به این نتیجه رسیده‌اند که کتابخانه‌های فعال و برنامه‌هایی که در آن اجرا می‌شود، درصورتی‌که با نیاز جامعه مخاطبانش همراه باشد، بی‌شک در تغییر نگرش نسل جوان و نوجوان و درنهایت کاهش معضلات اجتماعی مؤثر خواهد بود.
اما یک پهنۀ وسیع از میدان‌بار نوغان گرفته تا قرقی که بار‌ها دربارۀ معضلاتی که با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند گزارش نوشته‌ایم، از داشتن کتابخانۀ مناسب ولو در سطح مسجد هم محروم است.
سؤال این است که با وجوداین‌همه زمین رهاشده که بعضاً قیمت زیادی ندارند، چرا سازمان‌های مربوط هیچ اقدامی انجام نمی‌دهند؟ الان که داستان ساخت آبراهۀ تاریخی و دیگر نقشه‌های عجیب و غریب بوستان بهار تقریباً منتفی شده است.
نمی‌شود که در همان زمین‌های افتادۀ بوستان بهار با مشارکت دیگر نهاد‌ها یک کتابخانه بنا کرد؟ آیا بهتر نبود که به‌جای تجهیز و هزینه برای برخی مساجد که کاربری چندانی ندارند و ساخت کتابخانه‌های کوچک در دل آن‌ها که گاهی مکان آن‌ها به اجاره داده می‌شود، با تجمیع همان اعتبارات کار درخوری، چون احداث کتابخانه صورت می‌گرفت؟
فرهنگ‌سرایی دور از دسترس
اصولا یکی از سیاست‌های کاری معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری در این دوره، ساخت و ایجاد فرهنگ‌سرا‌ها با برنامه‌ها و کلاس‌های متنوع و ارزان‌قیمت در مناطق کمتر برخوردار شهر است.
مرکز فرهنگی رسالت، فرهنگ‌سرا‌های سلامت و انقلاب و بهرمان همه در مناطقی هستند که هم به‌نوعی حاشیۀ شهر شمرده می‌شوند و هم‌اینکه تقریباً در مناطق پرتراکم جمعیتی جانمایی شده‌اند.
اما در این میان فرهنگسرای قرآن و عترت که می‌توانست بخش زیادی از مشکلات فرهنگی محله‌های بلال و بهمن و حتی دروی را پوشش بدهد، در جایی بنا شده است که تا شعاع چندکیلومتری‌اش از چندطرف هیچ خانۀ مسکونی‌ای وجود ندارد.
خیلی از کسانی که یکی‌دوسال اخیر فرزندانشان را در کلاس‌های همین فرهنگ‌سرا نام‌نویسی کرده‌اند، در گفتگو با ما عنوان کردند که امسال به‌خاطر مسافت زیاد و گاه و بی‌گاه ناامنی‌هایی که در مسیر وجود دارد، ترجیح داده‌اند یا هزینه بیشتری صرف و فرزندشان را در جای دیگری ثبت‌نام کنند یا اینکه کل تابستان را در خانه بنشینند.
الان اگر به کوچه‌پس‌کوچه‌های خیابان رسالت، حدفاصل میدان‌بار نوغان تا میدان شهید طلوع برکاتی (میدان رسالت)، سری بزنید، تعداد زیادی کودک و نوجوان می‌بینید که از صبح تا ظهر فقط در کوچه نشسته‌اند یا مشغول بازی‌هایی هستند که مناسب نیست یا اینکه بی‌هدف فقط کوچه‌گردی می‌کنند.
بی‌شک اگر برنامه‌ریزان فرهنگی پیش از ساخت این فرهنگ‌سرا گشت‌وگذار کوتاهی در این محدوده انجام می‌دادند، بیشتر به ضرورت احداث یک مرکز فرهنگی در اینجا پی می‌بردند.
اگر قرار است تغییری پایدار در بافت محله رخ بدهد و در آینده شاهد آسیب‌ها و معضلات اجتماعی کمتری باشیم، اول از همه باید روی فکر و ذهن این نسل کار شود. البته ناگفته نماند که تابستان امسال برخی اهالی و فعالان فرهنگی محدودۀ خیابان رسالت خودشان دست به کار شده‌اند تا کم‌کاری سازمان‌های فرهنگی را جبران کنند.
امروز در دل این محدوده کانون فرهنگی‌ای کاملا مردمی در داخل پارکینگ خانۀ یکی از اهالی تشکیل شده است که کلاس‌های متنوعی برای دختر‌ها و پسر‌ها دارد.
حجم جمعیتی که در این کلاس‌ها حضور پیدا می‌کنند، نیاز به وجود مرکز فرهنگی یا فرهنگ‌سرا را به‌خوبی نشان می‌دهد. فرصتی که به‌راحتی از دست رفته است.
البته گویا مسئولان چندان به نیاز‌های یک محله اعتقادی ندارند، زیرا اخیراً در جایی نزدیک به فرهنگسرای قرآن و عترت اقدام به ساخت مسجد کرده‌اند. مسجدی که با توجه به بافت غیرمسکونی پیرامونش بعید است که مخاطبی داشته باشد.
فرهنگسرای قرآن و عترت در جایی بنا شده است که تا شعاع چندکیلومتری‌اش هیچ خانۀ مسکونی‌ای وجود ندارد
مشاغل خانگی نیاز به حمایت دارند
به جرئت می‌توان گفت که هیچ جای دیگری در مشهد به اندازۀ منطقۀ ۳، بانوان صاحب مشاغل خانگی ندارد و حتی به گفتۀ شهرداری این منطقه هیچ منطقۀ دیگری به این اندازه به آن‌ها بها نمی‌دهد.
این مشاغل در محدودۀ رسالت از تنوع بسیار زیادی برخوردار است و تقریباً از هر پنج‌خانه یک یا دوتایشان صاحب هنر یا شغل هستند و فعالیت می‌کنند، اما نه به‌طور گسترده.
فعالان فرهنگی سامان‌دهی شدن صاحبان این مشاغل را در قالب پویش (کمپین) یا هرچیز دیگر از دلایل اصلی انزوا و دیده‌نشدن آن‌ها می‌دانند. البته این نکته را هم باید گفت که اگر فضای مناسب چه برای عرضۀ دستاورد‌های این مشاغل و چه برای کارکردن در اختیار این بانوان هنرمند قرار می‌گرفت، بیش از پیش می‌توانستند هنرشان را نشان دهند و درآمد کسب کنند.
سالن ورزشی ناایمن و بدون مربی
حکایت استفاده از سالن‌های ورزشی شهروندان این محدوده به قول فردوسی «یکی داستان است پر آب چشم». نخستین نکته‌ای که درمورد هر دو سالن نزدیک به محدودۀ میدان‌بار نوغان تا میدان شهید طلوع برکاتی (میدان رسالت)، به نظر می‌رسد، مسیر دسترسی به آن‌هاست.
مجموعۀ ورزشی شهید ناصری که در حاشیۀ بولوار شهیدناصری قرارگرفته، تقریباً از این بخش خیلی دور است. مهم‌تر اینکه یکی از دلایل نبود استقبال و استفاده‌نکردن اهالی به‌ویژه بانوان از این سالن، مسیر ناایمن بولوار شهیدناصری است.
تقریباً هیچ خودرو و حتی موتورسیکلتی را پیدا نمی‌کنید که در این بولوار با سرعت زیر ۹۰-۸۰ کیلومتر حرکت کند. اضافه‌شدن عبورومرور بیش‌ازحد کامیون‌ها نیز ایمنی عابران را در عبور از عرض بولوار برای رسیدن به سالن ورزشی کاملا پایین می‌آورد و درخواست‌های زیاد شهروندان این محدوده برای نصب پل عابرپیاده از یکی‌دو سال پیش همچنان نادیده گرفته شده است.
با این تفاصیل کمتر کسی است که ترجیح بدهد از سالن ورزشی شهید ناصری استفاده کند. داستان سالن ورزشی رسالت هم درست شبیه قضیۀ فرهنگسرای قرآن و عترت است.
جانمایی این سالن به‌قدری بد است که حتی بسیاری از اهالی محله‌های دروی و سیس‌آباد و بخش‌های نزدیک از وجود چنین سالنی بی‌خبر هستند. ناگفته نماند ناامنی مسیر دسترسی به سالن رسالت هم از دلایل مهم بهره‌نبردن و استقبال‌نکردن مردم از آن است.
جدای از این مسائل متأسفانه تاجایی که ما مطلع شدیم، این سالن‌های ورزشی امسال فعالیت زیادی نداشته‌اند و خبری از کلاس‌های گوناگون سال‌های گذشته نبوده است.
اینجا هم که شهروندان به‌طورخودجوش مشغول فعالیت هستند و شهرداری همکاری نمی‌کند. بانوان بخش یادشده از خیابان رسالت از اول تابستان از ظرفیت بوستان بهار برای پیاده‌روی استفاده می‌کنند و باوجوداینکه پس از پیگیری‌های زیاد سالن ورزشی شهید ناصری، در اختیارشان گذاشته شده است، خبری از یک مربی حرفه‌ای برای صحیح ورزش‌کردن نیست.
حال که کلاس‌های ورزشی به بهانۀ استقبال‌نکردن مردم تعطیل شده است، چندان جالب نیست که به این فعالیت فرهنگی و ورزشی خودجوش مردمی این‌طور بی‌توجهی صورت بگیرد.
مسجد فقط برای نمازخواندن!
در بیشتر مناطق شهر در فصل تابستان، مسجد‌ها تبدیل به پایگاهی برای پرکردن اوقات فرغت کودکان و نوجوانان می‌شود. ولی متأسفانه در آن محدودۀ خیابان رسالت همین تعداد مسجد کم هم تقریباً هیچ برنامه‌ای برای بچه‌ها ندارند.
با تعدادی از اهالی که صحبت کردیم، متوجه شدیم که این مسجد‌ها تنها برای نمازخواندن ساخته شده‌اند و انگار اگر فعالیت فرهنگی در آن‌ها صورت بگیرد یا یک کانون فرهنگی و ورزشی در آن پا بگیرد و تعدادی کودک و نوجوان از سطح کوچه و خیابان و آسیب‌هایی که در کمینشان است، جمع شوند، گناهی نابخشودنی رخ داده است.
شاید اگر یکی از این سه‌چهار مسجد بخشی از فضایشان را در اختیار کانون تازه‌تأسیس و مردمی ثارا... قرار می‌دادند، امروز کانون مدنظر ناچار نبود که کلاس‌های پرتعدادش را در فضایی کوچک برگزار کند.
مدرسه‌ای با کلاس‌های ۵۰-۴۰ نفره
هرچه به روز‌های پایانی تابستان نزدیک‌تر می‌شویم، دغدغۀ اهالی محدودۀ موردنظر ما به‌ویژه آن‌هایی که بچه‌های دبستانی دارند، بیشتر می‌شود. پیش از اینکه کلنگ بوستان بهار به زمین بخورد، دبستان امام‌رضا (ع) درست در قسمت ورودی فعلی قرار داشت و با توجه به وجود سه دبستان دیگر در این محدوده، دانش‌آموزان به تناسب در آن‌ها تقسیم شده بودند و خبری از کلاس‌های شلوغ نبود.
اما طی فعل‌وانفعالات و مذاکراتی که با آستان قدس رضوی صورت گرفت، ساختمان مدرسه تخریب و به نقطه‌ای دیگر از شهر منتقل شد. درحالی‌که در همه‌جا رسم بر این است که اگر مدرسه‌ای به هر علتی خراب شود، در همان نزدیکی ساختمان مدرسه‌ای جایگزین احداث می‌شود.
نتیجۀ بی‌تدبیری مسئولان آموزش و پرورش و آستان قدس، وضعیت کنونی مدارس این محدوده است تا جایی که دوسه سالی می‌شود که یک دبستان و دبیرستان دورۀ اول به‌طور دوشیفته باهم ادغام شده‌اند.
یک دبستان دیگر درهمین محدوده درحالی‌که دیگر نسل مدارس دوشیفت منقرض شده است، درهر نوبت چیزی نزدیک به ۸۰۰ دانش‌آموز دارد. به غیر از این‌ها در هریک از کلاس‌های این مدرسه‌ها بالای ۴۰ نفر دانش‌آموز حضور دارند که این به‌معنای کیفیت پایین آموزش نسلی است که اگر قرار به تغییر چهرۀ محله هم باشد، باید به دست آن‌ها صورت بگیرد. چنین مسائلی نتیجۀ بی‌تدبیری و اقدام نسنجیده است.
* این گزارش در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۹۶ این گزارش در شماره ۲۵۵ شهرآرامحله منطقه ۳ به چاپ رسیده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
