روزگار قحطی سال ۱۳۲۸، فقرا نان هم نداشتند 
۱۷ سال بلاتکلیفی خانه ظریف که روزگاری پاسگاه محله سراب بود 
روزگار قحطی سال ۱۳۲۸، فقرا نان هم نداشتند
در قحطی سال ۱۳۲۸ خورشیدی در مشهد، فقرا به جای نان، خون احشام ذبح شده را گدایی می‌کردند! در چنین اوضاعی، نانوایی‌ها تعطیل و گرسنگان به امید یافتن یک لقمه نان از اطراف و اکناف به مشهد کوچ می‌کنند.
وقتی نخستین‌بار در مطبوعات سال ۱۲۹۶خورشیدی و در زمان قحطی مشهد با تصویر «خون‌خواری» عده‌ای روبه‌رو می‌شویم، برایمان غیرقابل‌باور و دهشتناک است اماهم‌زمان با جنگ جهانی اول، مشهد به دیار ارواح و اجساد تبدیل می‌شود؛ نیرو‌های روس و انگلیس، به اعلام بی طرفی ایران توجه نمی‌کند و خراسان معبر و اردوگاه نظامی می‌شود.
انگلیس محصول روستا‌های خراسان را با قیمت بالا می‌خرد تا غله ارتشش را تأمین کند و روس مسیر انتقال کالا را مسدود می‌کند تا باری به خراسان وارد نشود. خشکسالی و آفت‌زدگی هم مزید بر علت می‌شود تا مزارع گندم و جو در ولایات خراسان بخشکد. اربابان و خوانین هم یک گوشه کار را می‌گیرند و با احتکار گندم در انبارها، قحطی را به اوج می‌رسانند. در چنین شرایطی، گندم به خرواری حدود صد تومان می‌رسد؛ یک قیمت افسانه‌ای برای مردم آن دوران.
در چنین اوضاعی، نانوایی‌ها تعطیل و گرسنگان به امید یافتن یک لقمه نان از اطراف و اکناف به مشهد کوچ می‌کنند و اجساد زنان و کودکانِ جان‌داده از گرسنگی در گوشه هر کوی و برزن و پای دیوار‌های گلی، تصویری عجیب و وحشتناک می‌سازد. در همین روزها، روزنامه «شرق ایران» در ۴ آذرماه سال ۱۲۹۶ خورشیدی از خوردن خون کشتار در مسلخ شهر خبر می‌دهد. با دانستن آنچه در سطور بالا تصویر می‌شود، این خون‌خوردن چیز عجیبی نیست و آخرین امید به زنده ماندن برای عده‌ای است که هیچ‌چیز ندارند.
این روزنامه می‌نویسد: «از شدت فقر و گرسنگی جمعی مرد و زن همه‌روزه در مسلخ خارج شهر حاضر شده و ظرف‌های خود را از خون گوسفندان ذبح‌شده پر کرده، برای سد جوع می‌برند.»
این تجربه تلخ، اما فقط در این دوران رخ نمی‌دهد؛ نسلی که در کودکی یا جوانی، قحطی ۱۲۹۶ و خوردن مردار و استخوان و خون ذبح را دیده‌اند، سی سال بعد دوباره به تماشای این صحنه تلخ می‌نشینند.
تاریخ دوباره تکرار می‌شود
سال۱۳۲۸ خورشیدی است و بی‌نانی بیخ گلوی نادار‌های شهر را چنان می‌فشارد که با کاسه‌های خالی پشت در مسلخ صف می‌کشند و برای یک کاسه خون التماس می‌کنند. در چنین اوضاعی در تهران حاکمان سرگرم بازی‌های سیاسی و قدرت طلبی در پایتخت هستند و صدای خرد شدن استخوان‌های مردم گرسنه را در حاشیه مشهد نمی‌شنوند.
مشروطیت روی کاغذ زنده است و شاه به دنبال یافتن اختیار برای انحلال مجلس سنا و شورای ملی است. این روایت از بازخوانی روز‌های اضطراری است که ما را با غمی غریب و چهره‌ای غیرقابل‌باور از شهر روبه‌رو می‌کند.
انبار محتکران و خشکیدن هیرمند
قصه بی‌نانی خراسان با بی‌آبی سیستان پیوندی عمیق دارد. داوود حشمتی در مقاله‌ای که آفتاب شرق در ۲۸ آذرماه سال ۱۳۲۷ خورشیدی منتشر کرده، می‌نویسد: «سیستان خمیرخانه خراسان بوده؛ هر وقت خشکسالی فرا می‌رسید و مردم سایر شهرستان‌ها با کمی غله مواجه می‌شدند، دست نیاز به طرف زابل و غله فراوان آن سامان دراز کرده، عده‌ای از فقیرمردم برای گذراندن سال به زابل مسافرت می‌نمودند و از فراوانی و ارزانی نان استفاده می‌کردند.».
اما این بار همراه با خشکسالی خراسان مسئله کم‌آبی سیستان نیز شدت می‌گیرد؛ زیرا حاکمیت افغانستان پس از جدایی هرات از ایران در سال ۱۲۳۵ خورشیدی در «عهدنامه‌پاریس» از جاری ساختن رود هیرمند در ایران خودداری می‌کند و این موضوع یک مناقشه همیشگی و لاینحل می‌شود. از شهریورماه ۱۳۲۰ به بعد، مسئله حقابه هیرمند هم بغرنج‌تر و عمومی‌تر می‌شود.
از شدت گرسنگی جمعی در مسلخ خارج شهر حاضر شده و ظرف‌های خود را از خون گوسفندان ذبح‌شده پر می‌کردند
سال ۱۳۲۴خورشیدی، معتصم‌السلطنه فرخ، نماینده سیستان در مجلس، درباره عواقب فاجعه‌بار این مسئله زنگ خطر را به صدا درمی‌آورد. هم‌زمان، محمدعلی منصف، نماینده بیرجند و قائنات، از آغاز عملیات گسترده برای حفر نهری در ۱۵کیلومتری جنوب گرشک در ولایت قندهار پرده برمی‌دارد؛ کانالی عظیم به عمق ۵ تا ۹ متر، عرضی تا حدود ۶۰ متر و طول۲۰۰ کیلومتر که ده‌ها هزار کارگر همراه با مهندسان و شرکت‌های خارجی در احداث آن دخیل‌اند. او به صراحت در مجلس هشدار می‌دهد تداوم این روند، سیستان را نابود می‌کند.
با همه پیگیری‌ها، افغانستان دست از سد ساختن برنمی‌دارد و با احداث بند‌های متعدد ورودی آب هیرمند به ایران به صفر می‌رسد و تنها در سال ۱۳۲۶ بالغ بر دو هزار رأس گاو تلف می‌شود و موج مهاجرت اجباری کشاورزان به خراسان -که از سال‌ها پیش آغاز شده -بیشتر می‌شود.
حشمتی در ادامه مقاله‌اش می‌نویسد: «همه می‌دانید حال دو سال است بر اثر بی‌آبی و تجاوزات برادران افغانی، مردم (سیستان) نان سالیانه خود را ندارند، در بهار از علف صحرا و ریشه نباتات، و در فصول دیگر با تغذیه خون گاو و گوسفند ذبح‌شده در مسلخ یا با چند دانه خرما و مواد غیرمأکول سد جوع می‌نمایند.»
مشهد، به‌عنوان کانون مرکزی شرق کشور، پذیرای این خیل عظیم از مردم بی‌خانمان می‌شود، زارعان درمانده و بی‌چیز به شهری می‌رسند که خود درگیر خشکسالی است تا بحران به اوج خود برسد! احتکار آرد در مشهد نیز به این اوضاع آشفته دامن می‌زند.
مشاهدات تکان‌دهنده یک دام‌پزشک
۲۹ مرداد ۱۳۲۵، در روزنامه «راستی» نویسنده‌ای به نام فکور، مشاهدات هولناک دوست دام‌پزشک خود را که در مسلخ شهر رفت‌وآمد دارد، ثبت می‌کند. او می‌نویسد کشاورزان آواره سیستان و قائنات در مشهد به فقر مطلق دچار شده و معابر را در طلب تکه‌ای نان می‌پیمایند.
تصویر ارائه‌شده از مسلخ در این گزارش، عمیقا تکان‌دهنده است: «یک خانواده متشکل از یک مرد و یک زن و چند طفل آمده بودند که خون گوسفندان سلاخ‌خانه را به مصرف خوراک و غذا برسانند. اینها با کاسه‌هایی که در دست داشتند خون گوسفند را در آن می‌ریختند تا پس از جوشاندن و غلیظ شدن تغذیه نمایند. عده‌ای از زارعین از اعضای دورریخته و غیرقابل استفاده گاو و گوسفند که بایستی لاشخور‌ها و سگ‌های محیط مسلخ به آن دندان بزنند، استفاده می‌کردند و زن و بچه‌های آنها در حیاط سلاخ‌خانه و کشتارگاه در تکاپو بودند تا شاید روده‌ای به‌دردبخور یا سپرز (طحال) و چیز دیگری به دست آورند.»
حقیقت عریان در مسلخ محمدآباد
این اخبار به گوش صدرالاشراف استاندار می‌رسد و برنامه‌ای برای بازدید از این مکان می‌گذارد. سپس خبرنگار روزنامه «آفتاب شرق» هم به‌سوی جاده محمدآباد راه می‌افتد تا وقایع را از نزدیک مشاهده کند. او می‌نویسد: «جمعیتی بالغ بر ۲۵۰ نفر از مرد و زن، و اطفال کوچک و شیرخواری که غیر از پوست و استخوان و چشم‌های کم‌نور، آثار حیاتی در آنها دیده نمی‌شود، در فضای مجاور کشتارگاه جمع بودند.»
البته آن روز از روز‌های خوب کشتارگاه است، زیرا مردی به نام عباس عراقی به هرکدام از فقرا به جای خون نصف قرص نان می‌دهد. مقالات متعددی در جراید، صدای خون‌جو‌ها می‌شود. ابن احمد یکی از معترضانی است که می‌نویسد: «به حساب مالیاتی محتکرین خراسان برسید. دستور بدهید انبار این محتکرین را که در موقع دادن مازاد غله مفلس می‌شوند وارسی کنند و ببینند غله‌ای که امروز به نام نان آزاد در شهر مصرف می‌شود و هر روز ۹۰ تن گندم به قیمت خون مردم می‌فروشند از کجا می‌آید؟»
ماشین‌های آخرین‌سیستم و دست‌های خالی
استاندار خراسان، ۱۸ اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۲۸ فراخوانی عمومی برای تشکیل کمیسیون کمک به بینوایان صادر می‌کند و محل را ایوان مقصوره قرار می‌دهد. کمک‌های رسیده، اما چنان قلیل و ناچیز است که صدای همه را درمی‌آورد. مقالات و نامه‌ها به جراید سرریز می‌شوند تا هرکس با توان قلمش به متمولین شهر التماس کند، تا تصویری ملایم‌تر و انسانی‌تر از این دیار در تاریخ بر جای بماند.
۲۰ اردیبهشت‌ماه نیز عبدالحسین معاون در روزنامه «آفتاب شرق»، نوک قلمش را به‌سوی افرادی می‌گیرد که مکنت دارند، اما سخاوت بخشش ندارند. او ظاهرا روز فراخوان از فلکه جنوبی عبور می‌کند و می‌بیند اتومبیل‌های متعدد آخرین‌سیستم جلوی در مسجد گوهرشاد ایستاده‌اند، اما با شنیدن میزان اندک کمک‌ها دست به قلم می‌شود و متمولان شهر را تهدید به افشاگری می‌کند. او نجاری با سرمایه اندک را مثال می‌زند که بدون دعوت، هزار ریال-حاصل بیست روز دسترنجش-را به کمیسیون جمع‌آوری اعانه برای فقرای شهر بخشیده است.
او پیشینه این صندوق را چنین بیان می‌کند: «قبل از دعوت آقای صدرالاشراف، جمعی دیگر از اهل خیر-آنهایی که سنگ‌دل نیستند، آنهایی که مسلمانند و مسلمان واقعی-آمدند و دور هم نشستند و فکر کردند که وضع نان شهر بد است، جلو دکاکین نانوایی ازدحام شده و مردم نان گیرشان نمی‌آید. پولی میان خود جمع کردند و چند دیگ دم‌پخت آماده ساخته، کیلویی شش ریال خریدند و به سه ریال فروختند و در دسترس فقرا گذاشتند.»
دستور بدهید انبار این محتکرین را که در موقع دادن مازاد غله مفلس می‌شوند وارسی کنند
در همین مقاله، او نیز به خون‌خواری عده‌ای اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از چوبدار‌ها در مسلخ به هر فقیری که می‌رفته تا خون برای تغذیه ببرد، دو تومان می‌داده که برو نان بخر و از بردن خون منصرف شو.»
مرزی که باریک است!
دست یاریگر امثال چوبدار‌ها و نجار‌ها به شهر کمک می‌کند تا از این بحران هم جان سالم به در ببرد، ولی این قصه به آینه‌ای تلخ و صیقل نخورده تبدیل می‌شود از شکاف میان اغنیا و فقرا. شهر گندمش در دست سودجو‌ها در انبارها پنهان است و اشرافش سوار بر اتومبیل‌های تشریفاتی گرد مسجد گوهرشاد صف می‌کشند تا به کمک تظاهر کنند، در حالی که چند فرسنگ آن‌سوتر انسان‌هایی مستأصل، خود را به شش کیلومتری شهر رسانده‌اند تا از خونابه‌های کشتارگاه بنوشند تا فقط زنده بمانند.
* این گزارش پنج‌شنبه ۲۱ آبان ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۹۰۷ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
