امانت کتاب، راهکار کتاب‌فروش مشهدی برای گسترش کتاب‌خوانی 
مصطفی مهدی زاده؛ کتیبهنویس حرمرضوی بود 
امانت کتاب، راهکار کتاب‌فروش مشهدی برای گسترش کتاب‌خوانی
در میان ما افرادی هستند که دنیایشان از کتاب و مطالعه رنگ گرفته و جالب‌تر اینکه برخی از این نوادر، عشقشان به مطالعه را با دیگران تقسیم و آن‌ها را نیز در این لذت معنوی شریک می‌کنند.
چندی پیش، اتفاقی با چنین پدیده‌ای در همین حوالی برخورد کردم؛ به توصیه یک دوست نویسنده، به دفتری که بیشتر به یک مغازه جمع‌و‌جور شباهت داشت، مراجعه کردم و همان ابتدا انبوه کتاب‌هایی که به‌شکلی مرتب در قفسه‌ای فلزی چیده شده بود، نظرم را به خود جلب کرد.
تصمیم گرفتم بروم و از نزدیک جویای راز کتاب‌ها شوم. منتظر شدم تا صاحب این کتابخانه کوچک، از چیدن یک دانه سیب گلاب از شاخه درخت مقابل دفترش فارغ شود. خودم را معرفی کردم. با خوش‌رویی مرا پذیرفت و درباره خود و کتاب‌هایش ساعتی به گفتگو نشستیم.
لطفا خودتان را معرفی کنید.
مصطفی صدقی، متولد سال۱۳۲۰ و فوق‌لیسانس مهندسی‌مکانیک از دانشگاه پلی‌تکنیک تهران هستم. چند‌سال در وزارت کار و سپس یک شرکت تولید دارو کارمند بودم و بعد هم به پیمانکاری روی آوردم و درنهایت از آنجا که فکر می‌کردم ۶۰سال بیشتر عمر نخواهم کرد، خودم را در پنجاه‌و‌هشت‌سالگی بازنشسته کردم تا دو سال باقی‌مانده را هرطور که دوست دارم، زندگی کنم! ثمره زندگی‌ام نیز دو فرزند پسر است که یکی از آن‌ها استادیار دانشگاه در رشته هنر و دیگری در‌زمینه نقشه‌کشی فعال است.
در این مکان دقیقا چه می‌کنید؟
[با لبخند]اینجا در‌حقیقت دفتر کار‌نکردن من است؛ جایی برای مطالعه و نوشتن یادداشت‌هایم. سال‌ها پیش در همین مغازه کتاب می‌فروختم که مدتی بعد تنها به امانت‌دادن کتاب روی آوردم.
چه شد که به فکر امانت‌دادن کتاب‌هایتان افتادید؟
فرهنگ ما خطا‌هایی دارد، ازجمله اینکه هرکسی خودش را عالم به همه امور می‌داند و می‌خواهد جامعه را درست کند، درحالی‌که اگر هرکس اصلاح را از خودش شروع کند و سعی خویش را بر اصلاح جامعه نگذارد، شانس بیشتری برای حل مشکلات جمعی وجود دارد.
در این راستا فکر کردم آنچه از من ساخته است، دادن یک کتاب به یک جوان است، شاید بتواند راهی درست پیش پای او بگذارد. همچنین از‌آنجا‌که برای تولید این کتاب‌ها درختان زیادی به زمین افتاده‌اند، فکر کردم اگر به‌جز خودم حداقل ۱۵بار دیگر خوانده شوند، به سهم خود به طبیعت یاری رسانده‌ام؛ بنابراین به فکر امانت‌دادن آن‌ها به مردم افتادم.
آنچه از من ساخته است، دادن یک کتاب به یک جوان است، شاید بتواند راهی درست پیش پای او بگذارد
اینجا چه تعداد کتاب است و آماری دارید که تاکنون چند نفر از شما کتاب به امانت برده‌اند؟
الان بیش‌از هزار جلد کتاب در اینجا دارم. در دفتری هم فهرست کسانی را که تابهحال کتاب برده‌اند، دارم و برمبنای آن، طی ۱۲سالی که کتاب به مردم امانت می‌دهم، تاکنون بیش‌از ۱۰ هزار نفر از من کتاب به امانت گرفته‌اند.
کتاب‌هایتان بیشتر در چه زمینه‌ای هستند؟
چون علاقه خودم به مباحث حوزه اجتماعی است و اینکه جامعه ایرانی چگونه به اینجا رسیده و به قولی «چگونه ما، ما شدیم؟» و در‌حقیقت دغدغه خودشناسی و جامعه‌شناسی ایران را دارم، بیشتر کتاب‌هایم تاریخی و اجتماعی هستند.
تابهحال نیز بر تمام مطالعاتم یادداشت‌ها و نقد‌هایی نوشته‌ام که ۱۷دفتر مربوط‌به دریافت‌هایم از مسائل و گزارشات روز و نظریات، یک دفتر ادبیات و پنج دفتر مآخذ را که به مسائل اجتماعی برمی‌گردد، شامل می‌شوند. از‌آنجا‌که همه دوست دارند حرف‌هایشان شنیده شود، درصدد هستم که بخشی از یادداشت‌هایم را هم به چاپ برسانم.
به چه کسانی کتاب امانت می‌دهید؟
اوایل به هر آدم محترمی که متقاضی بود کتاب امانت می‌دادم، ولی چون برخی افراد، تعدادی از کتاب‌های نایاب و دیگر کتاب‌هایم را بردند و بازنگرداندند، حالا فقط به کسانی کتاب می‌دهم که در فاصله پیاده‌روی‌ام مستقر هستند که اگر پس‌نیاوردند، بتوانم با دوچرخه‌ام بروم و کتاب را از آن‌ها بگیرم. البته همسایه‌هایمان نیز کم‌و‌بیش آزمایشی آمده و گاهی کتاب‌هایی را به امانت برده‌اند.
فرایند امانت‌دادن کتاب‌هایتان به چه شکلی است؟
نحوه امانت‌دادن کتاب به این شکل است که اسم و نشانی و مشخصات افراد را در دفترم می‌نویسم، مبلغی را برای هر کتاب به‌عنوان سپرده تعیین می‌کنم و وقتی بعد‌از یک یا حداکثر دو هفته، کتاب را سالم برگردانند، عین مبلغ مسترد می‌شود.
تابهحال به اینکه مردم چه کتاب‌هایی را دوست دارند و مطالعه چقدر روی آن‌ها تاثیرگذار است، توجه کرده‌اید؟
اتفاقا در این مورد که می‌گویید کنجکاوم؛ بیشتر کسانی که از من کتاب به امانت می‌برند، خانم‌ها هستند که البته بیشتر هم به نویسنده‌های ایرانی علاقه‌مند هستند. برایم عجیب است که مردم ما بعضی از کتاب‌ها مانند کتاب «جنگ و صلح» لئو تولستوی را که یکی از شاهکار‌های ادبیات جهان است نمی‌خوانند.
فکر می‌کنم در ۱۲سال گذشته ۱۲بار هم این کتاب را از من امانت نگرفته‌اند و باتوجه‌به ظرافت‌های غیرقابل‌انکار این نوشتار، به‌جز خودم کسی از امانت‌گیرندگان، آن را تا آخر نخوانده است. این نشان می‌دهد که ما مردم کم‌حوصله‌ای داریم و هنوز ۴۰-۵۰صفحه اول کتاب را نخوانده، پس می‌زنیم و تلاشی برای رسیدن به آخر خط نمی‌کنیم.
نظرتان درباره فرهنگ مطالعه در کشور ما چیست؟
کتاب‌خوان در جامعه ما خیلی کم است؛ قدیم هم همینطور بود و این مسئله مربوط به امروز نیست. یادم است۵۰سال پیش براساس نتیجه یک تحقیق، در یکی از نشریات عنوان کرده بودند که ایرانی‌ها یک‌ششم مردم هندوستان مطالعه دارند. ایرانی‌ها از قدیم کتاب و روزنامه کم می‌خواندند و حالا هم ورود تکنولوژی‌های جدید به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی این موضوع را تشدید کرده است.
ایرانی‌ها از قدیم کتاب و روزنامه کم می‌خواندند و حالا هم با ورود تکنولوژی‌های این موضوع تشدید شده است
چرا مطالعه در ایران وضعیت ناامیدکننده‌ای دارد؟
اصولا ما ایرانی‌ها با اطلاعات کتبی میانه‌ای نداریم و در اصطلاحاتمان از گذشته تا‌به حال عبارت‌هایی مانند «شنیدستی»، «گفته‌اند»، «می‌گویند» یا «شنیده‌اند» زیاد به‌کار رفته و می‌رود که نشان می‌دهد اطلاعات ما بیشتر برپایه شنیده‌هایمان است تا خوانده‌هایمان.
از اینکه به یک سخنرانی گوش کنیم، بیشتر لذت می‌بریم تا اینکه یک مطلب را بخوانیم؛ حالا چقدر از آن سخنرانی را می‌شنویم و از آن گزیده چه برداشتی را به دیگران منتقل می‌کنیم، مبحثی جداست که موضوع شایعات و دامن‌زدن به آن را مطرح می‌کند.
در اصل، در پی برآوردن نیازی و یافتن پاسخ برای پرسشی است که مطالعه و خواندن، ذهن را به خود مشغول می‌کند، اما مردم ما درد علم ندارند. علم مانند پول است، برخی با ماهی ۸۰۰ هزار تومان اموراتشان می‌گذرد و قانع هستند، بعضی هم ماهی چندین‌میلیون تومان درمی‌آورند، اما راضی نمی‌شوند؛ بنابراین آدم پول‌آشنا از پول خوشش می‌آید و دنبال کسب آن است.
ما هم، چون دانش‌آشنا نیستیم، همین اندک دانشی که داریم، برایمان کافی است و دنبال بیشترش نیستیم و با همان حداقل علم احساس رضایت می‌کنیم. البته مهم‌ترین علت اینکه چرا ما تشنه علم نیستیم، این است که درون ما از پرسش و سوال خالی است.
و دلیل این بی‌نیازی در چیست؟
خودشیفتگی فرهنگی و قومی سبب شده است نوعی احساس سیری و اشباع‌شدگی کاذب درون ما را فرابگیرد. براساس ضرب‌المثل معروفمان که «هنر نزد ایرانیان است و بس»، وقتی علم و هنر نزد ماست دیگر چه جای خواندن مکتوبات دیگران و توجه‌کردن به آثار و هنر‌های سایر ملل است!
دانستن و خواندن از آنِ کسانی است که هنوز خود را محتاج می‌دانند. تصور می‌کنیم ما که ابن‌سینا و فارابی و رازی و ملاصدرا و... داریم دیگر نیازی به پژوهش و مطالعه و تحقیق و تامل علمی نداریم! به تعبیری دیگر «آنچه خوبان همه دارند ما یک‌جا داریم»!
از سوی دیگر، کتاب نمی‌خوانیم، چون دچار تنبلی و بی‌حالی شده‌ایم. تنبلی تاریخی، ما را به «امتناع در اندیشه» کشانده است. ما دچار کرختی شده‌ایم. بی‌حالی و تن‌آسایی در همه منافذ زندگی ما جریان یافته است و تنبلی و راحت‌طلبی باعث شده که اقتصاد و سامان اجتماعی‌مان با آسیب‌های گوناگون روبه‌رو شود.
من به‌واسطه امانت‌دادن کتاب با جوانان بسیاری د‌رارتباطم؛ همه جوان‌های ما آرزوی پول، تفریح و شغل دارند و آرزو‌های زیاد دیگری در سر می‌پرورانند. اما همه این‌ها را آماده و بدون زحمت می‌خواهند. من با دادن یک کتاب سعی می‌کنم به آن‌ها یادآوری کنم که آرزو‌های ما وقتی دسترس‌پذیر می‌شوند که تبدیل به هدف شوند. برخلاف آنچه بسیاری از آن‌ها فکر می‌کنند، در همین مملکت خودمان می‌توان به همه آرزو‌ها رسید، به شرط آنکه آرزوی ما، هدف ما باشد.
این مشکل فرهنگی ماست که می‌خواهیم همه‌چیز آماده در‌اختیارمان باشد و یک‌شبه ره صد‌ساله را برویم. با همین فرهنگ هم توقع داریم از پدر و مادر گرفته تا حاکمیت، همگی بدون زحمت، نیاز‌های ما را برآورده کنند که این مدل نگاه در هیچ جای دنیا وجود ندارد.
البته این ایراد چندان به جوانان وارد نیست. روی سخن من در جامعه به پدر و مادرهاست؛ بزرگ‌ترین ایراد ما این است که از واقعیت‌ها گریزان هستیم و آنچه را نمی‌پسندیم، رویش خط می‌کشیم. با همین نگاه، فرزندانمان را هم با واقعیت آشنا نمی‌کنیم؛ مثلا به بچه‌هایمان نمی‌فهمانیم که آنچه برایشان هزینه می‌کنیم چقدر ارزش دارد.
می‌خواهیم خودمان را نزد آن‌ها یک ابَرقهرمان نشان دهیم و در هر شرایطی با سیلی صورتمان را سرخ نگه‌داریم. مثلا یک وعده فرزندمان را به رستوران می‌بریم و غذایی گران‌قیمت نوش‌جان می‌کنیم، اما او هرگز متوجه نمی‌شود که قیمت این غذا برابر یک‌روز مزد ما یا چندروز مزد یک کارگر بوده که به مشقت و سختی به‌دست آمده است.
بچه‌ها باید بدانند هیچ‌چیز در زندگی فقط با آرزوکردن و آسان به‌دست نمی‌آید و برای رسیدن به خواسته‌هایشان باید تلاش کنند. ما واقعیت‌ها را بد تعریف می‌کنیم، درحالی‌که واقعیت، نه بد است و نه خوب؛ بلکه لازمه یک زندگی، بودن بد و خوب در‌کنار یکدیگر است که شاید رسیدن به بخشی از این واقعیت‌ها حداقل از راه مطالعه برایشان محقق شود.
این گزارش پنج شنبه، ۲۳ تیر ۹۵ در شماره ۲۰۳ شهرآرامحله منطقه ۹ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
