شهید غفوریان داوطلب شد کیسه مهمات را بیاورد 
طرح پرنیان عباسی برای منجمدسازی بدن جانوران منتخب خوارزمی شد 
میرزامحمدباقر، نخستین نقاشباشی آستانقدس بود
استفاده از هنر نقاشی در تزیین مکانها، سابقهای به عمر حیات بشر بر روی کره خاکی دارد. افزون بر نشانههای باستانناشی که این موضوع را تأیید میکند، برخی روایتهای دینی ما نیز به استفاده از این هنر در دوران حکومت پیامبرانی مانند حضرت سلیمان (ع) اشاره میکند.
این هنر اصیل که برپایه طراحی و استفاده مؤثر از رنگ بنا شده، بهنوعی، جلوه احساسات هنرمند در مورد موضوعات گوناگون و ازجمله امور معنوی و الهی است. طبعا در حرم مطهر رضوی هم، استفاده از این هنر برای زیباسازی فضا، افزودنبر جلوه معنوی آن، از دیرباز رواج داشته است؛ هرچند که نشانههای تاریخی و شواهد موجود از بهکارگیری نقاشی برای تزیین ابنیه حرم رضوی، از اواخر دوره ایلخانی به اینسو اشاره میکند، اما به احتمال زیاد بهرهمندی از این هنر، پیش از این تاریخ نیز، در توسعه عمرانی اماکن متبرکه، مدنظر و مورد استفاده بوده است.
در دوره صفویه، بهدلیل وجود اسناد و منابع قابل مطالعه، به نام هنرمندان معتبری برمیخوریم که نقشی محوری در تزیین دیوارها و سقفهای حرم رضوی با استفاده از هنر نقاشی دارند؛ «آقاحسن نقاش» یکی از این افراد است که طبق گزارش میرمنشی قمی در کتاب «گلستان هنر»، در دوره شاه تهماسب یکم صفوی، زیر گنبد اصلی حرم مطهر رضوی را نقاشی کرد.
او قدیمیترین نقاشی است که به فعالیتش در حرم رضوی اشاره شده است. پس از آقاحسن و در دوره صفویه به نامهایی مانند استاد اسماعیل نقاش، استاد یادگار نقاش، استاد محمدزمان نقاش، استاد نجفبیگ نقاش، استاد مقیم نقاش، اسماعیلخان اصفهانی و استاد رمضانعلی نقاش برمیخوریم که هنر دستشان در حرم امام هشتم (ع)، چشمها را خیره میکرد و نام آنها در اسناد موجود خودنمایی میکند.
در دوره افشاریه و سپس در دوره قاجاریه نیز، نامهای بزرگی به چشم میخورند، اما شاید از نظر کثرت کار و گزارشهای موجود، کسی نتواند با میرزامحمدباقر نقاشباشی، ملقب به «کمالالتولیه»، رقابت کند؛ او نخستین «نقاشباشی» رسمی آستانقدس و دستمایه نگارش این گزارش تاریخی است.
نخستین مدیر هنری اماکن متبرکه
قدیمیترین نشانه و گزارش درباره میرزامحمدباقر در متن «نفوس ارضاقدس»، اولین سرشماری شهر مشهد در دوره ناصرالدینشاه قاجار (۱۲۵۷ خورشیدی)، به چشم میخورد. او را در آن سال با عنوان «حاجیمحمدباقر» و در زمره دربانان حرم رضوی و حرفهاش را «نقاش زرگر» ذکر کردهاند.
زینالعابدینمیرزای قاجار نام کمالالتولیه را در زمره ساکنان محله سراب و در ردیف اغنیا ذکر میکند. این گزارش درکنار حاجی بودن میرزامحمدباقر، نشان میدهد که او خاندانی متمول داشته و در یکی از بهترین نقاط شهر ساکن بوده است. با توجه به موروثی بودن خدمت در حرم مطهر رضوی، به احتمال زیاد خاندان کمالالتولیه برای چند نسل، از خادمان آستانقدس بودهاند. به هر ترتیب، او از ابتدا به شغل نقاشی در حرم رضوی اشتغال نداشته و گمان میرود که در میانسالی به این کار گمارده شده است.
این فعالیتها، مطابق آنچه در اسناد دیده میشود و به نظر میرسد، از حدود سال ۱۳۰۱ هجریقمری (۱۲۶۲ خورشیدی) آغاز شده و بهتدریج، توسعه پیدا کرده است. فعالیتهای حاجیمیرزامحمدباقر که باعث جلب نظر اولیای امر شده بود، نهایتا به اعطای لقب «کمالالتولیه» به او میانجامید.
این اتفاق در دوره متولیگری میرزامحمودخان مدیرالدوله رقم میخورد. در حکمی که به تاریخ ماه صفر سال ۱۳۱۵ هجریقمری (تیرماه ۱۲۷۶ خورشیدی) نوشته شده، چنین آمده است: «از آنجایی که حاجی میرزامحمدباقر نقاشباشی به لقب کمالالتولیه آستانقدس مفتخر و سزاوار شده است، حسبالامر مبارک سی تومان نقد و پنج خروار جنس و یک مجموعه شام و یک مجموعه نهار را از بابت هزار و پانصد تومان اضافه به خرج آورده و پنج خروار جنس را محل مشخص شود فرمان مبارک صادر نمایند که بعد از تشرف ماهانه متبرکه مقدسه به مشارالیه داده شود.» (سند ۴۱۲۶۸ مرکز اسناد آستان قدس رضوی).
اعطای لقب کمالالتولیه، به احتمال باعث ارتقای جایگاه مدیریتی میرزامحمدباقر نقاشباشی هم شده است. طبق نظر نویسندگان کتاب «اسنادی از نقاشان ابنیه آستانقدسرضوی»، به احتمال در این زمان، یعنی حدود چهارده سال بعد از ورود میرزامحمدباقر، وی به چنان سطح و جایگاهی در هنر رسیده بود که بتواند مدیریت نقاشان حرم مطهر را هم برعهده داشته باشد.
طبق سندی مربوطبه همان سال ۱۳۱۵ هجریقمری، برای کمالالتولیه در صحن عتیق، حجرهای درنظر گرفته بودند. (سند ۱۲۰۲۷ مرکز اسناد آستانقدسرضوی) و این نشان از اهمیت فعالیت نقاشان در حرم رضوی در این دوره دارد که باعث میشد مکانی برای تمرکز مدیریتی آنها درنظر گرفته شود. سند دیگری در دست است که نشان میدهد میرزامحمدباقر سلیقه فراوان به خرج داده و حجره نقاشان را در صحن عتیق به دست خودش و با هنر نقاشی، تزیین کرده است.
فعالیتهای هنری در حرم امامرضا (ع)
اسناد موجود بهخوبی حوزه فعالیتهای هنری کمالالتولیه را در حرم رضوی نشان میدهند. او در سال ۱۳۰۱ هجریقمری کتیبههای رواق دارالسیاده را تزیین کرده و در سال ۱۳۰۶ هجریقمری به تعمیر، لکهگیری و نقاشی سقف رواق دارالضیافه پرداخته که بهنظر، کاری سنگین و وقتگیر بوده است. (سند ۲۲۶۷۹ مرکز اسناد آستانقدسرضوی).
وی در ربیعالاول سال ۱۳۰۷ هجریقمری (آبان ۱۲۶۸ خورشیدی)، یکی از مهمترین فعالیتهای هنری خود را در حرم رضوی به انجام میرساند و آن، پروژه تزیین کشیکخانه جدید درکنار کتابخانه مبارکه (جایی در جوار ایوان طلای صحن عتیق) بوده است. میرزامحمدباقر این کار را با همکاری استاد علیاکبر معمارباشی (ناظر تعمیرات حرم)، استاد حاجیمعمار و حاجیمهدی نجارباشی به پایان میرساند.
در این پروژه، میرزامحمدباقر تمام قسمتهای اتاق، از بدنه تا سقف را با نقاشی تزیین میکند و طبق سند شماره ۱۵۹۶۲ در مجموعه مرکز اسناد آستانقدسرضوی، با نظر نقاشباشی، «ازاره زرد لیمویی سایر اوطاق (اتاق) به رنگ [آبی]آسمانی و تمام خطکشیهای اوطاق ساده طلا [یی رنگ]شده» است. پیداست که این ترکیب، چشمنوازی بسیاری در آن دوران داشته است. کمالالتولیه حتی به نقاشی درهای دو صحن عتیق و نو نیز مشغول میشود و از عهده آنها هم، با استادی تمام برمیآید.
فعالیتهای هنری او به نقاشی ابنیه محدود نمیشده و در تذهیب و نگارگری مربوط به اشیا، کتابها و اسناد هم ید طولایی داشته است
سرآمد تذهیبکاران
نکته جالب توجهی که باید درباره حاجیمیرزامحمدباقر نقاشباشی بدانیم، این است که فعالیتهای هنری او به نقاشی ابنیه محدود نمیشده و در تذهیب و نگارگری مربوط به اشیا، کتابها و اسناد هم ید طولایی داشته است. به همین دلیل در برخی اسناد از او با نام «مذهبباشی» هم یاد شده که نشاندهنده شغل اصلی وی یعنی «نقاش زرگر» است.
در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵ خورشیدی) قابآینهای که با استادی تمام کمالالتولیه تزیین شده بود، در حراجی «ساتبی» لندن به فروش رسید؛ قابآینهای که در بالای آن حک شده بود: «کمترین اقل الحاج میرزامحمدباقر مذهبباشی نقاشباشی آستانقدس ۱۳۱۴». بنابراین، میرزامحمدباقر کمالالتولیه، نهفقط مدیر و رئیس نقاشان حرم رضوی، بلکه سرآمد تذهیبکاران آن دوران شهر مشهد و آبروی تاریخ هنر این شهر در عصر قاجار بوده است.
پایان کار
کمالالتولیه به احتمال در سال ۱۳۱۸ هجریقمری (۱۲۷۹ خورشیدی)، در میانه دوره مظفرالدینشاه قاجار دار فانی را وداع میگوید و چنانکه مرسوم بوده، در حرم رضوی به خاک سپرده میشود؛ هرچند که از مکان دفن او اکنون اطلاعی در دست نیست. او دختری به نام «بیبیآغا» داشته که تا چند سال بعد از درگذشت پدرش، از مستمری و مواجب آستانقدس بهرهمند بوده است. برابر اسناد برجایمانده، این پرداختیها تا دوره پهلوی هم ادامه داشته است.
در سند شماره ۴۵۲۰۶ موجود در مرکز اسناد آستانقدسرضوی به نام «بیبیآغای جهانبخش مهتدی، صبیه مرحوم کمالالتولیه» اشاره شده که در آن سال، ۳۶ تومان مستمری دریافت کرده است.
به نظر میرسد فرزند کمالالتولیه بعد از اجباری شدن استفاده از نام خانوادگی، از فامیل «جهانبخش مهتدی» بهعنوان نام فامیل استفاده میکرده است. این سند مربوطبه سال ۱۳۱۱ خورشیدی است و پس از آن، نشانی از دریافت مستمری توسط دختر کمالالتولیه وجود ندارد. میتوان احتمال داد که او در همین سال درگذشته باشد.
* این گزارش یکشنبه هفت تیر ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۹۳ صفحه تاریخ و هویت روزنامه شهرآرا منتشر شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
