فرامرز نهاوندی؛ یاور همیشگی فوتبال مشهد بود 
همسایههای کوچه حجاب ۷۱ صمیمی و همدل هستند 
درباره عکسهای قاجاری مشهد که در کاخ موزه گلستان نگهداری میشوند
مهدی حسامی| خراسان و شهر مشهد، بنا به موقعیت مذهبی و سیاسی خود، از جایگاه ویژهای در طول تاریخ ایران برخوردار بودهاند، بهطوریکه اتفاقات صورتگرفته در این خطه از جغرافیا بر همه جغرافیای تاریخی و سیاسی ایران تأثیرگذار بوده است. در دوره قاجار بهمحض ورود دوربین عکاسی به ایران و پیبردن دربار و هیئت حاکمه به اهمیت و جایگاه اسناد تصویری در نشان دادن وقایع و اتفاقات صورتگرفته، عکاسان متعددی از طرف حکومت وقت برای پوشش دادن اخبار و اتفاقات و ارائه گزارش راهی این دیار شدند.
این عکاسان بنا به موقعیتهای پیشآمده عکسهای ارزشمندی از آن ایام به یادگار گذاشتهاند. هدف از این گزارش معرفی همین عکاسان است که در دوره قاجار از خراسان عکسبرداری کردهاند و مجموعه آنها در کاخ موزه گلستان نگهداری میشود.
فن عکاسی اگر چه در اواخر حکومت محمدشاه قاجار به ایران رسید، پس از به قدرت رسیدن ناصرالدینشاه که علاقهای بسیار به هنر داشت، فراگیر و از نظر فنی و تکنیکهای ظهور چاپ به پیشرفتی درخورتوجه رسید. شیوه عکاسی در آن دوره عمدتا به روش استفاده از صفحه نقرهاندود و نگاتیو کاغذی (برگرفته از شیوه عکاسی داگروتیپ) انجام میشد که در این بین، فرانسیس کارلهیانفرانسوی نقشی بسزا در آموزش تکنیکهای عکاسی به عکاسان ایران ایفا کرد.
یکی از مهمترین چهرههای عکاسی ایران، آقارضا عکاسباشی است که پس از گذراندن دوره عکاسی، به دستور ناصرالدینشاه مأمور شد عکاسخانه همایونی را در دربار این شاه قاجار تأسیس کند. با آغازبهکار عکاسخانه همایونی و تربیت عکاسان، فن و شیوههای روزآمد عکاسی در ایران نیز آهنگی پرشتاب به خود گرفت.
جایگاه عکاسی در خراسان دوره قاجار
هنر و صنعت عکاسی در خراسان براساس اسناد و مدارک باقیمانده و در مقایسه با شهرها و نواحی مختلف ایران از رشد متناسبی برخوردار بوده است. اگرچه هنر و صنعت عکاسی تا سالها در خراسان و شهر مشهد بهصورت رسمی فعالیت خود را آغاز نکرده بود، اسناد تصویری برجایمانده از عکاسان مختلف در این دوره نشاندهنده این است که با وجود هزینه بسیار بالایی که عکاسی داشته، تعدادی از عکاسان ایرانی و غیرایرانی به تهیه عکس از اوضاعواحوال مردم خراسان و شهر مشهد در آن دوره پرداختهاند.
برای نمونه و براساس یاداشتهای تاریخچه عکاسی ایرج افشار، آنجا که از مالیات عکاسی در خراسان یاد میکند، به این نکته پی میبریم که عکاسی در خراسان سالها پیش از آن رواج داشته است. «مالیات عکاسی در خراسان در سال۱۳۲۹ قمری در سال بیست تومان بوده است و کتابفروشی پنج تومان. مطبعه سنگی ۱۰ تومان و مطبعه سربی شصت تومان.»
عکاسی خبری در خراسان
ناصرالدینشاه در نخستین رویارویی با عکاسی، به زیرکی دریافته بود که این فن جدید میتواند همچون رسانهای خبری-گزارشی، به او در کار اداره کشور و آگهی از اوضاع عمومی آن یاری رساند. این مطلب را میتوان از مأموریتی دریافت که در سال۱۲۶۶ قمری (۱۲۲۸ خورشیدی) برای عکسبرداری از سنگنگارهها و بناهای تختجمشید به «ژول ریشار» داده بود. ژول ریشار یا میرزارضاخان، زاده ۱۲۳۱خورشیدی در پاریس و درگذشته ۱۲۶۹ خورشیدی در تهران، نخستین معلم زبان فرانسه مدرسه دارالفنون بود.
به هر روی، فرستادن عکاس به نقاط مختلف ایران، از جمله خراسان، در دوره قاجار ادامه پیدا کرد و عکاسان مختلفی با هدف تهیه خبر و گزارش تصویری راهی خراسان و شهر مشهد شدند. تعدادی از این عکاسان بنا به موقعیتهای بهوجود آمده به تهیه عکس و ثبت خاطرات و سفرنامه در طول دوران مأموریت خود پرداختند که هرکدام از ارزش بسیار بالایی در تاریخ خراسان و نواحی شرق ایران در دوره قاجار برخوردارند و عکس هایشان در کاخموزه گلستان موجود است.
نمایی از نهر خیابان و بست پایین خیابان مشهد در دوره قاجار که از دروازه پایین خیابان مشهد گرفته شده است. (عکاس آنتونیو جیانوزی، تاریخ عکس ۱۸۶۰ میلادی برابر با ۱۲۳۹ شمسی)
آنتونیو جیانوزی
اولین عکاسی که بنا به شرایط پیشآمده از شهر مشهد و اماکن تاریخی و مذهبی آن عکس انداخته، یک افسر ایتالیایی به نام آنتونیو جیانوزی (۱۸۱۸میلادی در ماترا-۱۸۷۶میلادی در تهران) است. از همینرو قدیمیترین عکسهای مشهد در موزه کاخ گلستان بین سالهای ۱۲۷۰ یا ۱۲۷۵ قمری توسط او که در خدمت دولت ایران بوده عکسبرداری و به شاه تقدیم شده است. عکسهای او تصاویری از ضریح، رواق مطهر، گنبد و مقداری عکس دیگر از جمله مقبره خواجهربیع، مسجد شاه و مقبرههای قدیمی هستند.
اگرچه بیشتر این عکسها از فراز بامها و دیوارها و از یک حد مشخص یا در ساعات خلوتی صحنوسرا گرفته شده است، اطلاعات بینظیری از معماری حرممطهر و حتی وضعیت مشهد آن روزگار به مخاطب میدهد.
از عکسهای برجسته این عکاس میتوان به عکس دورنمای حرممطهر امامرضا (ع)، نهر خیابان و بست پایینخیابان اشاره کرد که از بالای دروازه پایینخیابان گرفته شده و بهتنهایی بیانگر همه ابعاد زندگی مردم شهر مشهد در دوران قدیم است؛ زیرا با وجود تغییرات صورتگرفته در جوامع بشری و حتی در شهرهای ایران، بهخصوص در تهران، در بافت قدیم شهر مشهد هیچ تغییر و دگرگونی رخ نداده است و تصویری بسیار نمایان از شهر مشهد را نشان میدهد که بهصورت یک خیابان (از غرب به شرق) از دوره صفویه بهیادگار مانده است و درواقع از تحرک و جنبوجوش شهرهای نوین صنعتی و سیاسی در آن خبری نیست.
یکی ازمهمترین چهرههای عکاسی ایران، آقارضا عکاسباشی است که عکاسخانه همایونی را در دربار ناصرالدینشاه قاجار تأسیس کرد
البته ازآنجاکه برخی از عکسهای مذکور اسم «پِشه» را در زیر خود دارند، برخی پژوهشگران آنها را مربوط به «لوئیجی پشه» میدانند که در سال۱۲۶۸قمری (۱۲۲۹ خورشیدی) همراه جیانوزی بهعنوان آموزگار نظامی در دارالفنون تهران به خدمت مشغول میشود. گویا همزمان با شکلگیری نخستین دانشکده افسری ایران، آنتونیو جیانوزی و لوئیجی پشه که هر دو از افسران جبهه آزادیبخش ایتالیا بودهاند، برای فرار از دست اتریشیها به عثمانی پناهنده میشوند.
این دو در ادامه، چون تسلط کاملی بر فرهنگ شرق و همچنین زبانهای شرقی داشتهاند، به ایران میآیند و موسیو داوودخان استخدامشان میکند تا مدتی را بهعنوان آموزگار دارالفنون، مشق نظامی کنند و فن عکاسی به دانشآموزان آن بیاموزند.
آقارضا عکاسباشی
عکاس مخصوص ناصرالدینشاه که در مسافرت اول او به خراسان ۱۲۸۴-۱۲۸۳ قمری (۱۲۴۵-۱۲۴۶ خورشیدی) جزو ملتزمان و همراهان اردوی همایونی بود و عکسهای ارزشمندی از شهرهای سرحدی خراسان و همچنین شهر مشهد گرفت.
آقارضاخان اقبالالسلطنه (۱۲۵۹-۱۳۰۷قمری) ملقب به آجودان مخصوص و عکاسباشی، نخستین عکاس حرفهای ایرانی بود و در سال۱۲۸۰قمری (۱۲۴۲ خورشیدی) توسط ناصرالدینشاه به عکاسباشی ملقب شد. در کاخ گلستان عمارتی تحتنظر او به امور فنی و هنری عکاسی اختصاص یافته بود.
آقارضا عکاسباشی در طول این سفر از جایگاه و احترام ویژهای برخوردار بوده و شخص شاه نیز نگاه ویژهای به او داشته و در طول سفر هدایای ویژهای به او داده است. تعداد عکسهای گرفتهشده توسط آقارضا در این سفر ۱۴۳ قطعه است که به ناصرالدینشاه تقدیم شده است.
آقارضا از رجال (بعد از اعطای القاب و بخشیدن خلعت)، حرم مطهر، حکام، کسبه، تجار، اماکن شهر مشهد و شهرهای بین راه عکسهای گرانبهایی به یادگار گذاشته است.
آلبوم ۲۲۴ کاخموزه گلستان شامل ۱۴۳عکس از همین عکاس است که در صفحه پایانی آن چنین نوشته شده است: «.. آلبوم فیگرافی سفر و سیاحت اعلیحضرت قدرقدرت شاهنشاه ولینعمت کل ممالک محروسهای ایران روحنا از دارالخلافه الی مشهد مقدس و از مشهد الی ورود به دارالخلافه که جامع است از بناهای قدیم و اماکن مشرفه و اردوی همایونی و عشرت به سعید رضا کمترین غلام خانه مبارکزاد و عشرت با رضا کمترین غلام خانه مبارک زاده شد. ۱۵ شهر ذیالحجهالحرام سنه۱۲۸۳ قمری الی ۲۲ شهر جمادیالاولی سنه۱۲۸۴ هجری قمری طهران در عکاسخانه همایونی»
نمایی از ساختمان ارگ قدیم شهر مشهد در دوره قاجار (عکاس منوچهرخان عکاسباشی، تاریخ عکس ۱۳۰۰ قمری)
منوچهرخان عکاس
منوچهرخان عکاسباشی در طول سفر دوم ناصرالدینشاه به خراسان در سال۱۳۰۰ قمری (۱۳۶۱ خوشیدی) همراه اردوی همایونی بود و موفق شد در طول این سفر ۲۵۵ قطعه عکس از رجال و شهرها و اماکن تاریخی بگیرد.
منوچهرخان پسر میرزا احمدخان کردستانی از طایفه وکلای کردستان بود. عکسهایی از او در آلبومهای کاخ گلستان موجود است که بر اغلب آنها عبارت «عمل خانهزاد منوچهر» یا «عکاسخانه مبارکه حضرت اقدس والا روحنا فداه، ولیعهد، خانهزاد منوچهر» با تاریخهای گوناگون حدودا از سال ۱۳۰۰ قمری به بعد نوشته شده است. اعتمادالسلطنه نیز در کتاب خاطرات روزانه خود به این عکاس اشاره کرده است.
منوچهرخان عکاسباشی برخلاف آقارضا عکاسباشی از جایگاه و احترام زیادی برخوردار نبود و خود شاه (ناصرالدینشاه) جایگاه خاصی برای عکاس قائل نبود. چهار عکسدان سبز رنگ به شمارههای ۲۰۰، ۲۱۹، ۲۸۲ و ۲۹۶ به ابعاد ۳۵*۵/۴۳ سانتیمتر در کاخ موزه گلستان وجود دارد که مجموعا شامل ۲۵۵ عکس میشود و حاصل تلاش منوچهرخان عکاسباشی است.
منوچهرخان برخلاف آقارضا خیلی در قیدوبند مشخص کردن تاریخ عکاسی و مکانها نیست و در آلبوم، یادداشتی از او به چشم نمیخورد. اکثر تصاویر زیرنویس دیگری به خط ناصرالدینشاه دارد که در سال۱۳۰۸ قمری (۱۲۶۹ خورشیدی) نوشته شده و نام افراد را ذکر کرده است. عکسهای این چند آلبوم نسبت به تصاویر سفر اول از کادربندی بهتری برخوردارند؛ بااینحال از نمونه عکسهای او پیداست که عکاسی را بهصورت علمی آموخته بوده است.
میرزاحسینعلی عکاسباشی
میرزاحسینعلی (۱۲۳۲-۱۳۳۶ خورشیدی) فرزند خواجهعلی (از بزرگان کازرون) از شاگردان دارالفنون بود. او در این مدرسه فن عکاسی را یاد گرفته و برای تکمیل آن به اروپا فرستاده شد. پس از بازگشت از سفر اروپا، عکاس مخصوص ناصرالدینشاه شد و مدتی نیز مدیریت عکاسخانه همایونی با او بود.
او نیز همچون منوچهرخان در سفر دوم ناصرالدینشاه به خراسان از شعبان تا ذیقعده۱۳۰۰ قمری در رکاب شاه بود ولی جای شگفتی است که در سفرنامه شاه -که همه همراهان به نام یاد شدهاند- هرگز از میرزا حسینعلی بهعنوان عکاس رکاب یاد نشده است.
بههرروی او توانست در راه مشهد ۷۶قطعه (اکنون هفتاد قطعه بازمانده است)، در توقف در مشهد ۹۵قطعه (اکنون ۵۶ قطعه بازمانده است) و در بازگشت به تهران ۸۱قطعه (اکنون ۶۷قطعه بازمانده است) بگیرد که همه آنها اینک در سه جعبه در آلبومخانه نگهداری میشوند و نام عکاس به این شکل در کنار برخی از آنها دیده میشود: «خانهزاد میرزا حسینعلی، عکاس مخصوص حضور همایون.»
عکس ۵ از آلبوم شماره ۴۳۸، عکاس امیرخان جلیل الدوله، ۱۳۱۸ ه. ق. محبوسین خراسان که در حکومت جناب آصف الدوله زمان گرفتاری نصرت الملک این خانزاد گرفته و در حبس حکومت بودند.
خراسان در چند قاب قاجاری
تهیه عکس از زندگی اجتماعی، ابنیه تاریخی و وقایع تاریخی خراسان و بهخصوص شهر مشهد در دوره قاجار بنا به دستور و حکم ناصرالدینشاه در دوره قاجار شروع شد و بعدها در مسافرتهای خود ناصرالدینشاه به خراسان در فاصله سالهای ۱۲۸۳تا۱۳۰۰ قمری (۱۲۴۵ تا ۱۲۶۱ خورشیدی) ادامه پیدا کرد و در نهایت با اعزام عکاس برجسته این دوره، یعنی عبدالله قاجار، به نواحی خراسان به اوج خود رسید.
او و عکاسانِ پیش از او بنا به پشتوانه حکم رسمی خود از طرف ناصرالدینشاه و بنا به نبوغ ذاتی و فکری، عکسهای بسیار ارزشمندی از ابعاد مختلف زندگی اجتماعی مردم، موقعیت جغرافیایی نواحی مختلف خراسان، آدابورسوم، بهداشت و نوع معیشت مردم، موقعیت سیاسی افراد و مسائل مذهبی و بر جای گذاشتهاند که جزو نفیسترین اسناد تصویری خراسان و شهر مشهد بهشمار میرود. در ادامه گزارش، به معرفی دیگرعکاسان دوره قاجار میپردازیم که عکسهایشان در این موزه نگهداری میشود.
عکس ۴ گروه صد نفره سوار قزاق خراسان در دوره قاجار (تاریخ عکس ۱۳۰۹ قمری، عکاس عبدالله قاجار)
عبدالله قاجار
دومین عکاس مشهور و پرکار ایرانی (بعد از آقارضا عکاسباشی) که نمونه عکسهای برداشتهشده توسط او به فراوانی در آلبومهای کاخ موزه گلستان و در دست خانوادهها و اشخاص دیده میشود، عبدالله میرزاجهانگیر (۱۲۲۸-۱۲۸۶ خورشیدی) فرزند جهانگیرمیرزای قاجار است.
گویا نخستین عکسبرداری عبدالله میرزا بهعنوان عکاس دربار، پس از بازگشت از اروپا، در سال۱۳۰۰ قمری (۱۲۶۱ خورشیدی) انجام گرفته است. او نخستینبار در سال۱۳۰۸ قمری (۱۲۶۹ خورشیدی) مأموریتی برای عکسبرداری از نواحی خراسان گرفته و بنا به دستور و حکم رسمی ناصرالدینشاه راهی خراسان شده و عکسهای ارزشمندی از موقعیت و احوال خراسان به یادگار گذاشته است که حاصل آن در آلبوم شماره۲۴۰ کاخموزه آمده و مرتب شده است.
عبدالله قاجار در سال۱۳۰۹ قمری (۱۲۷۰ خورشیدی) در ادامه همان مأموریت دوباره به خراسان آمده و از کارمندان شرکت رژی، شهر مشهد، مناظر توس و بجنورد و میل رادکان و کاخ خورشید (در کلات نادری) و عشقآباد عکسبرداری کرده است (آلبوم شماره ۲۴۰).
دوعکس زیبا و منحصربهفرد «دورنمای پل ارغوانشاه کلات» در همین مأموریت تهیه شده که هر دو ذیل خود تاریخ ۱۳۱۱ قمری را دارند.
عبدالله قاجار که در ایران بهعنوان عکاس حرفهای شناخته میشود، بنا به حکم رسمی ناصرالدینشاه و علاقه و پشتکار خود توانست مجموعهای بسیار نفیس و گرانبها از عکسهای مرتبط با اوضاع و احوال خراسان و شهر مشهد بر جای بگذارد که اکنون نفیسترین مجموعه اسناد تصویری خراسان مربوط به دوره قاجار است.
او برخلاف عکاسان قبلی و بنا بر نبوغ و استعداد ذاتی عکاسی توضیحات بسیار کاملی از موقعیت و جغرافیای تاریخی نقاط مختلف خراسان، اماکن تاریخی، آداب و رسوم اجتماعی، اعتقادات محلی، طبقات مختلف اجتماعی، امراض و انواع بیماریها بر جای گذاشته است؛ بهعنوانمثال، در یکی از این تصاویر بهنوعی بیماری پوستی که در آن زمان شایع بوده، اشاره کرده است.
امیرخان جلیلالدوله
امیرخان جلیلالدوله قاجار (۱۲۳۳-۱۳۰۶ خورشیدی) فرزند سلطان محمدمیرزا سیفالدوله، مشهور به آقای داماد، برادر سلطان عبدالمجیدمیرزا عینالدوله، پسر سلطان احمدمیرزا عضدالدوله، فرزند فتحعلی شاه است. این شاهزاده عکاس بنا به نوشته خودش از دوازدهسالگی وارد سلک نظام شده و سیسال تمام مشغول خدمتگزاری و مرجع خدمات دولتی بوده و آخرین خدمتش در زمان ناصرالدینشاه به سال۱۳۱۳ قمری (۱۲۷۴ خورشیدی) مأموریت با فوج حشمت در خراسان بوده است.
امیرخان در سال۱۳۱۴ قمری (۱۲۷۵ خورشیدی) که در خراسان بوده، از آن حدود مقداری عکس گرفته و تقدیم کرده است که در آلبوم شماره۴۳۸ آلبومخانه کاخ موزه گلستان محفوظ است. مرحوم شهریار، کارشناس تاریخ هنر و معماری ایرانی، معتقد است که امیرخان در ثبت لحظههای زودگذر از زندگی، در عکاسیاش مهارت به خرج داده و بعد از عبدا میرزا، در این شیوه مبتکر بوده است. عکسهای وی برخلاف اکثر عکسهای دوره مظفری که از لحاظ کیفیت پایین بودهاند، از کیفیتی خوبی برخوردار هستند.
تصویر جمعی از اهالی مشهد در باغات حاشیه شهر که عکاسی آن به ویکتور سمینوف، افسر گارد روس منتسب است. تاریخ دقیق عکاسی مشخص نیست
کلنل ویکتور سیمونف
این عکاس که از افسران گارد امپراتوری روسیه در فاصله سالهای ۱۳۱۶-۱۳۱۵ قمری (۱۲۷۶-۱۲۷۷ خورشیدی) بوده در خراسان عکسبرداری میکرده است. از مجموع چهل عکسی که از وی در دست است، حدود بیست عکس به مشهد و اطراف آن مربوط میشود.
این عکسها در آلبومخانه کاخ گلستان نگهداری میشوند. در این عکسها زیرنویسیهای مختصر با حروف چاپی طلایی به زبان فرانسه و در قسمت پایین مشاهده میشود. یک لایه خاکستری روی کل تصاویر وجود دارد. عکسها قطعی حدود ۱۸*۱۳ سانتیمتر دارند. در این تصاویر، حضور اشخاص عادی مشاهده میشود. تصاویر وضوح چندانی ندارند.
از حرم مطهر تنها یک عکس از فاصله دور برداشته شده است که احتمالا بهدلیل غیرمسلمان بودن عکاس، ورود به محل حرم برای وی امکانپذیر نبوده است. از بیرون و داخل خواجهربیع عکسهایی از این عکاس موجود است. نگاه سیمونف از پشت دوربینش به سوژهها نگاه یک سیاح خارجی است و این نگاه چندان دقیق نیست؛ ضمن اینکه ابزار مورداستفاده او نیز کیفیت بالایی ندارد.
آلبومهای خراسان کاخ موزه گلستان
نفیسترین مجموعه اسناد تصویری خراسان و شهر مشهد مجموعه انتقالی از کاخموزه گلستان محسوب میشود که در سال ۱۳۷۸خورشیدی بهصورت فایل دیجیتالی به مرکز اسناد تصویری آستانقدسرضوی انتقال داده شد.
موضوعات عکسهای مربوط به خراسان در مجموعه عکسهای کاخموزه گلستان بنا به رشد و بلوغ فکری عکاسان اعزامی به خراسان -که بهعنوان اولین عکاسان حرفهای ایران محسوب میشوند- از تنوع، زیبایی و ظرافت بالایی برخوردار است، بهطوریکه عکاسان همراه با ناصرالدینشاه، اعم از آقارضا عکاسباشی، منوچهرخان عکاسباشی و در سالهای ۱۲۸۳و۱۳۰۰ قمری به خراسان آمدند یا بعدها همچون عبدالله قاجار در سال۱۳۰۸ قمری (۱۲۶۹ خورشیدی) بنا به حکم رسمی ناصرالدینشاه برای تهیه عکس از ولایت خراسان عازم این دیار شدند.
این افراد با علاقه و پشتکار خود و با وجود همه سختیها و مشقات مربوط به فن و فنون عکاسی در آن دوره، اعم از حمل و جابهجایی شیشههای مربوط به عکاسی، تصویربرداری، نوردهی، چاپ و ظهور توانستهاند عکسهای بسیار ارزشمندی از اوضاع و احوال دورترین و سختترین نقاط جغرافیایی خراسان اعم از شهر کلات، سرخس و درگز تا شهر مشهد برجای بگذارند که هرکدام بهعنوان سندی بسیار ارزشمند و نفیس در رابطه با تاریخ و فرهنگ خراسان و شهر مشهد در دوره قاجار محسوب میشوند.
این عکسها را میتوان در دستهبندی زیر معرفی کرد:
عکس رجال
عکسهای موجود در این زمینه هم بهصورت فردی و هم بهصورت دستهجمعی و شامل رجالی هستند که در خراسان سمت سیاسی و اجرایی داشتهاند، یا جایگاه مذهبی بالایی مخصوصا در آستانقدس داشتهاند یا از طبقات متوسط یا پایین جامعه بودهاند. تعداد این عکسها دویست قطعه است.
گفتنی است که عکاسان عکسهای فوق به همه موقعیتهای سیاسی و فرهنگی رجال در این عکس در ذیل یا پشت آن اشاره کردهاند. از جمله این عکسها میتوان به عکسهای ابوالفتحمیرزا، مؤیدالدوله حکمران خراسان و متولیباشی آستانقدس و یارمحمدخان سهامالدوله، امیرتومان حاکم بجنورد، امیرحسینخان شجاعالدوله، حکمران قوچان، امیرتومان، حاکم قوچان و عمادالملک، حاکم طبس، اشاره کرد.
عکس اماکن
عکسهای اماکن نسبت به عکسهای رجال از تنوع بیشتری برخوردارند، بهطوریکه در این عکسها به نکات بسیار ارزشمندی اشاره شده است. بهعنوان مثال عبدا قاجار در عکسهای مربوط به شهر مشهد بهطور کامل به موقعیت و جایگاه بنای ارگ مشهد یا در رابطه با نیشابور به همه خصوصیات جغرافیایی و طبیعی معدن فیروزه نیشابور یا در رابطه با چشمه آبگرم قلعه مزدوران سرخس علاوه بر موقعیت دقیق جغرافیایی به ذکر خصوصیات پزشکی و دارویی آبگرم آن اشاره کرده است.
عکس تشریفات
در دوره قاجاریه مجالس رسمی سلام به مناسبتهای مختلف از جمله شروعبهکار والیان خراسان، متولیان آستانقدسرضوی یا سایر موارد در فضای داخلی صحن عتیق و ایوان طلای حرم امامرضا (ع) برگزار میشد. از جمله عکسهای مرتبط با این مجالس میتوان به عکسهای مراسم سلام فتحعلیخان صاحبدیوان (متولی آستانقدس) در ایوان طلای صحن عتیق حرم امامرضا (ع) و مؤیدالدوله در آستانه مبارکه در روز ورودش به مشهد مقدس اشاره کرد.
عکس تعزیهخوانی
یکی از موضوعاتی که عکاسان دوره قاجار باتوجهبه فضای حاکم بر جامعه از آن عکاسی کردهاند و عکسهای ارزشمندی به یادگار گذاشتهاند، عکسهای مربوط به مراسم خوانی و شبیه خوانی در آستانقدسرضوی است. ازجمله عکسهای ارزشمند
عبدالله قاجار میتوان به تصویر برگزاری مراسم عاشورا در حرممطهر اشاره کرد.
* این گزارش یکشنبه ۲۵ آبانماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۶۲۸ (بخش اول) و سهشنبه ۲۶ آبانماه ۱۴۰۴ در شماره ۴۶۲۹ (بخش دوم) روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
