کوچه آیتالله بهجت1 که از 25سال پیش هتل بزرگ الغدیر در آن ساخته شده، سالهاست به نام همین هتل در بین مردم شناخته میشود؛ کوچهای عریض که بین زائران بهعنوان میانبر پیاده از چهارراه شهدا تا خیابان شهیدکاشانی معروف است. این کوچه محل خانههای پانصدمتری و ششصدمتری مشهد در گذشته بود که امروز اندکی از آنها ماندهاست. درست پشت ساختمان همین هتل آبانبار قدیمی و خانه تاریخی سبزواریها قرار دارد. متأسفانه خانه که سال1383 ثبت ملی شدهبود، با شکایت مالک به دیوان عدالتاداری از ثبت خارج و در سال1398 تخریب شد، اما همچنان آبانبار که ورودیاش دیوار شده، موجود است.
کوچه ولایت4 در یک قدمی پل شهید عباسپور و کوچه سرخس قرار گرفته است. در این کوچه باریک، نه خبری از برجهای تجاری امروزی و نه دکانهای قدیمی و سنتی است اما بافت مسکونی نونوارشده تقریبا یکنواختی در کنار دو مدرسه تر و تمیز و بزرگ در آن، فضای آرام و یکدستی را تداعی میکند. تعداد زیاد درختان تنومند و قدمتدار در کنار پیادهروهای باریک آن، با پلاکهایی که بر تنهشان حک شده است، اصالت و هویت این کوچه را به رخ رهگذران میکشند. آنطور که تک و توک اهالی و ساکن قدیمی محله میگویند در گذشتههای دور جوی آبی از کنار کوچه جاری بوده که زنان لباسها را در آن میشستند و محل مراودات محلی همسایهها بوده است.
خیابان دهخدا که به بزرگراه شهید بابانظر راه دارد، یکی از معبرهای پرتردد محدوده پنجتن است که به دلیل مجاورت با خیابان اصلی، بار ترافیکی آن را هم کم میکند. به عبارتی بخشی از خودروهای عبوری این معبر را برای دسترسی به بزرگراه انتخاب میکنند. علاوه بر این، به دلیل وجود مراکز فرهنگی و آموزشی، این خیابان شلوغ و پرتردد است. وجود دو مسجد و دو مدرسه و مراکز فرهنگی دیگر در این معبر، دلیل ازدحام و شلوغی آن در بیشتر اوقات روز است.
اواخر دهه40 و ابتدای دهه50، شهید انفرادی محل سکونت مهاجران شهرهای مختلف شد. تا آن موقع زمینهای اطراف کوچه، باغ و زمین کشاورزی بودند. این محدوده کدخدایی به نام غلامحسین کرمانینژاد داشت که آن را اداره میکرد. هر سال، یک روز مردم محله کل زمین کدخدا را درو میکردند. او هم مشکلات مردم را حل میکرد. آرام آرام زمینها خانه شدند و باغها آپارتمان. این معبر مدتها پیش، شهیدمنتظری و سپس شهید مطهری و در زمان جنگ شهید انفرادی نام گرفت، استاد بنایی که داوطلبانه به جبهه رفت و تخریبچی لشکر5 نصر شد، او در عملیات والفجر8 به شهادت رسید.
شهیدسیدعلی اندرزگو اصالتش تهرانی بود، اما سال1351 به سبب فعالیتهایش علیه رژیم شاه مخفیانه راهی مشهد شد. او مدت زیادی در مشهد ماند و برای اینکه ساواک شناساییاش نکند، بارها خانهاش را عوض کرد. یکی از همین خانهها که مخفیانه در آن زندگی میکرد، در محدوده خیابان سرشور(فرعی دوازدهم خیابان خسروینو قدیم) قرار داشت. پس از پیروزی انقلاباسلامی، درحالیکه هنوز یکسال از شهادت او نگذشته بود، محدوده خانهاش، یعنی خیابان خسروینو به نام او تغییر کرد و تابلوگذاری شد.
خیابان سردار شهید خادمالشریعه یکی از اصلیترین معابر محله قدیمی خاتمالأنبیا(ص) است که به دلیل دارا بودن مراکز اجتماعی، محل تردد روزانه بسیاری از شهروندان ساکن در این محله است. این خیابان بین دو جاده قدیم و جدید مشهد به قوچان قرار دارد، یعنی بولوار توس و بزرگراه پیامبر اعظم(ص). گره ترافیکی ابتدای این خیابان از سمت بزرگراه پیامبر اعظم(ص) اواخر سال گذشته با اصلاح هندسی برطرف شد. این مشکل ترافیکی ناشی از قرارگیری این خیابان در محل ورودی تقاطع غیرهمسطح شاهد بود. همچنین بخشهایی از این خیابان از سمت بولوار توس به دلیل قرار گرفتن چند ملک معارض در مسیر، دوطرفه و بخشهایی از آن یک طرفه بود که سال گذشته یکپارچه و دوطرفه شد.
خیابان پروین اعتصامی23 کوچهای بیست متری است و این عرض زیاد سبب شده است تا در ساعتهایی از روز پرتردد و شلوغ باشد. در واقع این کوچه میانبری برای خودروهایی است که قصد دارند از بولوار کوشش به بولوار جمهوری اسلامی بیایند. خانههای قدیمی یکطبقه و ویلایی نشان از قدمت و اصالت این کوچه دارد بهطوری که خانههای آپارتمانی بهندرت در آن به چشم میخورد.
کوچه شهید صدیقی که اهالی محله آن را بهنام دهمتری بلال میشناسند، اوایل دهه50 با ساخت اولین مسجد در محدوده مزارع کشاورزی بهسمت آبادانی رفت. این کوچه بهدلیل مجاورت با شریانهای اصلی شهر مانند بزرگراه شهید میرزایی، بولوار خواجهربیع و همچنین شکلگیری مراکز مذهبی، آموزشی، تجاری در آن یکی از معابر پرتردد محله بلال است
به گفته ساکنان قدیمی کوچه دانشگاه یک، این معبر تا پنج دهه قبل به کوچه قراولخانه معروف بوده است. وجه تسمیه آن هم بارویی گلی بوده که نگهبانی بیستوچهارساعته داشته است.
اگر اختلاف نظر مردم عیدگاه با ولیان، استاندار وقت خراسان، برای عقبنشینی خانههایشان نبود، امروز بهجای بازار رضا(ع) خیابان عریض و طویلی به نام شیخطوسی وجود داشت. به روایت محمدرضا تقدمی، از قدیمیهای عیدگاه، پس از خرابی چندین خانه، خیابان شیخطوسی که 17شهریور را به فلکه آب وصل میکرد، در سال1351 ساخته شد. ولیان آن زمان برای عریضشدن این خیابان از اهالی محله درخواست کرد تا از هرطرف یکونیم متر دیگر عقب نشینیکنند، اما کسی موافقت نکرد
خیابان معلم 45 به نام پرورش نامگذاری شده است. این معبر دارای سه فضای سبز نسبتا بزرگ به نام بوستانهای اتحاد و گلسا و فضای ذخیره نهال منطقه11 است. وجود دانشگاه فرهنگیان، چند مدرسه غیرانتفاعی و برگزاری برخی برنامههای خیابانی اداره اجتماعی و فرهنگی شهرداری منطقه در این معبر سبب شکلگیری یک مرکز فرهنگی شده است. البته وجود اراضی رهاشده بسیار در این معبر سرسبز و زیبا ناامنیهایی برای محله به همراه داشته است.
کوچه شهید قوامی10 در محله کوی امیرالمؤمنین(ع) قرار دارد و قدمت آن به 50سال پیش میرسد؛ به دورهای که تا چشم کار میکرد زمینهای کشاورزی دیده میشد. بهمرور زمینها قطعهبندی و خانهباغها در آن زمینها ساخته شدند. از 2دهه پیش هم آپارتمانسازی رونق گرفت. این معبر به چهارراهی منتهی میشود که از 30سال پیش به چهارراه جوشکاری معروف شده است؛ با اینکه جوشکاری سر کوچه قوامی، دیگر جایش را به شیرینیفروشی داده است.
بولوار صادقیه از شریانهای اصلی منطقه ۱۲ است که بولوارهای مجیدیه، الهیه و امیریه را به یکدیگر متصل میکند. بولوار صادقیه سرانه فضای سبز مطلوبی دارد و بوستان «صادقیه» و «آرامش» را در خود جای داده است.
سرافرازان در گذشته فقط یک خیابان اصلی بود اما بهتدریج گسترش یافت و حالا به یک محله تبدیل شده است.کوچه رهایی1 یکی از مراکز محله است که مجموعهای از کاربریهای مؤثر مانند کاربریهای مذهبی، فرهنگی، فضای سبز، آموزشی، تفریحی، تجاری و درمانی را با هم یکجا دارد. به همین دلیل این کوچه یکی از پررفت و آمدترین کوچههای این محدوده است.
قرارمان را در یکی از روز های ماه رمضان، بعد از نماز صبح جمعه در مسجدگذاشتهایم؛ مسجد امام علی(ع) در محله شقایق یک. امروز روز زیارتی مخصوص امام رضا(ع) است و قرار است با گروهی از زنان محله، راهی حرم امام رضا(ع) شویم؛ سفر معنوی کوتاهی که به همت این بانوان و ابراهیم براتی و البته وجود مینیبوسش، بیش از 20سال است که هر هفته انجام میشود. جلو مسجد چند نفری منتظرند و گمان میکنم با همین اندک نفرات به زیارت میرویم. محبوبه سادات موسوی که در همه این سالها رهبر و مادر معنوی گروه بوده است، میگوید: راننده از ساعت5 منتظر است. به سمت مینیبوس حرکت میکنیم.
کوچه امامخمینی24 را قدیمیها بهنام کوچه «سینما آسیا» میشناسند؛ سینمایی که زمانی پاتوق جوانان مشهدی بود. آنطور که میگویند، این کوچه امتداد خیابان ارگ قدیم بوده است. این معبر که از سمت دیگر آن «آخوند خراسانی9» نامگذاری شده است، کوچهای باریک ولی پرجنبوجوش و تاریخی است. از بناهای بهجامانده در این کوچه میتوان به مطب دکتر اسکندری اشاره کرد. البته چند ساختمان مربوط به دهه چهل مانند بیمه ایران و خانه شالچی هنوز در این خیابان قرار دارند.
حجتآباد در گذشته نام روستایی در همین مکان بوده و البته که هنوز هم همان حال و هوای روستایی را دارد چون آبآشامیدنی این محدوده به آب شهری متصل نشده است و از آسفالت مناسب و پیادهروهای منظم هم خبری نیست.
خیابان شهید بابانظر42 یکی از معبرهایی است که به بزرگراه شهید بابانظر دسترسی دارد. بافت آموزشی و فرهنگی این معبر را از کوچهها و خیابانهای مجاور متفاوت کرده است. پنج مجموعه آموزشی در یک راسته خیابان و کنار هم قرار گرفتهاند.
ساختمان سرخ اصطلاحی است که ساکنان برای شهرداری منطقه به کار می برند که در ابتدای خیابان است و بافت این محدوده را شکیل کرده است. گفته میشود در گذشته زمینهای این محدوده کشاورزی بودهاند و در آنها بیشتر تخم جارو کشت میشده است.
قرارگرفتن دانشگاه پیام نور مشهد در کوچه آموزگار، شهید رجائی ۶۹ سبب شده است که اهالی محله آن را به نام کوچه دانشگاه بشناسند.
نام «شهدای حج» که از هفت سال پیش روی بخشی از شارستان در محله عیدگاه گذاشتهشده، برای هریک از ما زندهکننده خاطره کبوتران خونینبال حرم امن خداست؛ کبوترانی که در سفر حج سال1394 و پیشتر از آن، سال1366، آسمانی شدند. در یادبود این حجاج، شهرداری منطقه ثامن اواخر سال1394 بولواری را در خیابان 17شهریور9 به نام «شهدای حج» تابلوگذاری کرد.