۷۰ سال مرشدی کهنه سوار مشهدی

پهلوان سیدحسین جعفرزاده پیشکسوت ورزش باستانی است. او را در همه زورخانه‌های مشهد می‌شناسند و به‌محض ورودش، مرشد با افتخار به احترامش زنگ می‌زند و همه برمی‌خیزند و صلوات می‌فرستند. ابلاغی کشوری هم دارد که باید همه زورخانه‌های ایران به محض ورودش زنگ بزنند.

این رسم دیرینه است که برای پیشکسوت‌ترین و سرشناس‌ترین ورزشکاران از دیرزمان تا به حال انجام می‌شده است. به تازگی هم بر سر در خانه او که در محله فرهنگ واقع شده است، از طرف تربیت بدنی همگانی شهرداری و با حضور ورزشکاران نامدار باستانی و مسئولان شهری، پلاک افتخار نصب شده است.

او خود را وقف ورزش کرده و نکات تخصصی ورزش را به جوانان می‌آموزاند و حتی در تهیه البسه و سایر امکانات و لوازم ورزشی برای همه زورخانه‌های کشوری تلاش می‌کند. برایم از روزگاری می‌گوید که هر صبح یک کاسه روغن زرد را ناشتا می‌خورده وبه این رسم وفادار مانده، حتی الان که ۹۲ ساله است!

این روز‌ها مرد کهن‌سالِ باستانی‌کار، غمی دارد که سعی می‌کند مخفی‌اش کند. همسرش سال قبل به رحمت الهی رفته و البته این شانس را دارد که در آپارتمانی ساکن است که فرزندانش نیز در طبقات دیگر آن زندگی می‌کنند. خلاصه حرف‌هایش هم می‌شود یک کلام: ورزش و دیگر هیچ!

مختصری درباره خودتان بگویید؟
سیدحسین جعفرزاده موسوی، متولد ۱۳۱۰ هستم. سال‌ها در صرافی که پیشه پدری‌ام بوده کار کردم و پس از آن مدیر کاروان حج بودم. از ۱۴ سالگی به‌صورت جدی ورزش کردم و این شیوه هنوز هم ادامه دارد. الان هر روز صبح به گود زورخانه ورزشگاه آستان قدس می‌روم و ورزش می‌کنم. همین‌جا می‌توانم این نوید را به جوان‌ها بدهم که اگر مرتب ورزش کنند سن طولانی و زندگی شادی خواهند داشت و هیچ وقت از کار افتاده و مریض هم نمی‌شوند.  

اولین نوبتی که وارد گود زورخانه شدید چندساله بودید؟
۱۷ ساله بودم که اجازه پیدا کردم در شکل و شمایلی ورزشکارانه همراه با دیگران وارد گود زورخانه شوم. پدرم در پایین خیابان صرافی داشت و دوستانی داشت که به زورخانه می‌رفتند. من هم با آن‌ها وارد ورزش پهلوانی شدم. عشق و علاقه زیادی به ورزش زورخانه‌ای دارم.

آن سال‌هایی که شما وارد ورزش پهلوانی شدید، حاکمان استقبال چندانی از گسترش این ورزش نداشتند و تمایل به ترویج ورزش‌هایی داشتند که از غرب به کشورمان آمده بود...
همین طور است که می‌فرمایید. ورزش اصلی ایران، ورزش پهلوانی است که جنبه رزم‌آوری و همچنین مذهبی و آیینی دارد. فوتبال، والیبال و بسکتبال همه‌شان «بال» داشتند و از آن سوی مرز‌های ایران بزرگ پرواز کردند و به داخل آمدند (می‌خندد). اما آنچه مختص به خود ایران است همین ورزش زورخانه‌ای و پهلوانی است.

همه اسباب ورزشی در این ورزش نماد‌هایی از جنگ‌آوری و رشادت است. تخته شنا نمادی از شمشیر است، سنگ‌هایی که پهلوانان در این ورزش به‌اصطلاح با آن‌ها سنگ می‌گیرند نماد سپر است، میل زورخانه نماد گرز است.

کشتی پهلوانی هم از مجموعه ورزش‌های  زورخانه‌ای است؟  
همین است. در کنار گود تشکی نرم بود که ورزشکاران پیش از ورود به گود بر روی این تشک حرکات نرمشی برای گرم شدن و آمادگی پیش از شروع ورزش سنگین پهلوانی انجام می‌دادند و همچنین بر روی این تشک سرشاخ می‌شدند و کشتی می‌گرفتند. این ورزش جزئی از ورزش پهلوانی بوده و کماکان هم هست.

 مراحل رشد در ورزش پهلوانی و سلسله‌مراتب چگونه است؟
در این ورزش با توجه به اینکه آیین اخلاقی بر همه اجزای آن تسلط دارد، سلسله مراتب با تأکید فراوانی پاس داشته می‌شود. جوانی که وارد کار می‌شود و تا اندازه‌ای کارآزموده شده است برایش صلوات می‌فرستند. در مراحل بعدی پس از چرخیدن برایش صلوات می‌فرستند. بالاتر از این مرحله، مرحله‌ای است که به آن واردی می‌گویند و آن وقتی است که به‌محض ورود از در زورخانه برایش صلوات می‌فرستند.

از این مرحله بالاتر، ضرب زدن است که به‌محض ورود به گود برای فرد ضرب می‌زنند. از این بالاتر به محضی که وارد شد برایش ضرب می‌زنند. در عالی‌ترین مراتب هم زمانی می‌رسد که فرد پیشکسوت شده و نامدار است و به‌محض ورودش به زورخانه به احترامش زنگ می‌زنند و صلوات می‌فرستند. البته در میان این مراحل خرده مراحل دیگری هم هست.

نقش مرشد در ورزش باستانی چیست؟
مرشد با ضرب و صدایی که دارد باعث سرشوق آمدن ورزشکاران می‌شود. باور کنید بدون وجود مرشد یک ربع هم نمی‌شود ورزش کرد. اما با صدا و ضرب او قریب دو ساعت در گود زورخانه ورزش می‌کنند.

حدود ۷۰ سال قبل وارد این ورزش شدید. ورزش پهلوانی آن سال‌ها با امروز چه تفاوتی کرده است؟
آن سال‌ها ورزش پهلوانی به گستردگی امروز نبود. الان با تبلیغات و تشویق‌هایی که شده همه گود‌های پهلوانی پر از ورزشکاران است. مثلاً من که اول صبح برای ورزش به گود آستان قدس می‌روم حدود ۷۵ نفر حضور دارند. این باشگاه علاوه بر صبح در نوبت عصرگاهی و شامگاهی هم میزبان ورزشکاران است.

درباره اخلاق و ورزش باستانی بگویید؟ چه آموزش‌هایی به جوانان می‌دهید که وقتی سینه ستبر پیدا کردند احساس نکنند که الان می‌توانند هر کاری که دوست دارند بکنند؟
اسم ورزش باستانی خودش مشخص‌کننده مسیر است. باستانی یعنی قدیمی و در قدیم همه چیز بر اساس اخلاقیات و آداب و احترام به بزرگتر بود. در ورزش باستانی ورزشکار به مدد ورزش و جو زورخانه، نفس اماره‌ای که در همه انسان‌ها وجود دارد را تحت سیطره خودش در می‌آورد. توانایی بازویش را نه در اختیار نفس اماره، بلکه در خدمت عقل و اندیشه و همچنین حس نوع‌دوستی و کمک به ضعفا قرار می‌دهد. در همین رابطه شعری هم هست که من تکمیلش کردم.

چه جالب که شاعر هم هستید. لطفاً برایمان بخوانید.
گر بر سر نفس خود امیری مَردی / گر بر دگری خرده نگیری مردی
مردی نبود فتاده را پای زدن / گر دست فتاده‌ای بگیری مردی
چاهی تو مکن بر سر راه مردم / گر ره‌گذری دست بگیری مردی
شاخی ز درخت میوه هرگز مشکن / پیوند زنی اگر درختی مردی
بازوی ستبر گر خدا داده تو را / بر دوش کشی بار ضعیفی مردی
نان و نمکی اگر ز خانی خوردی / آن نان و نمکدان نشکستی مردی
گر ثروت بسیار تو را بهره مخور / قرض‌الحسنه اگر بدادی مردی
در روز تولدت تو بودی گریان / گر موقع رفتنت بخندی مردی
در روز حساب پای میزت آرند / گر گریه تو در آنجا نکردی مردی
افتادگی آموز تو جعفرزاده / کاری به رضای حق تو کردی مردی

ورزش باستانی به موقعیتی که لایقش است رسیده است؟
وضعیت این ورزش خوب است. میان‌داران زورخانه‌ها افرادی مومن هستند و دل‌شان برای این ورزش می‌سوزد و روز به روز تعداد افرادی که به این رشته می‌پردازند بیشتر می‌شود.

پدر و مادر‌هایی هستند که دوست دارند پسران نونهال‌شان وارد این شیوه پهلوانی شوند. از چه سنی به نظرتان شروع ورزش باستانی صحیح است؟
از هفت، هشت سالگی به بعد مناسب است. گودی مناسب همین سن هم در ورزشگاه آستان قدس داریم که مخصوص نونهالان است و آنجا آموزش می‌بینند و تمرین می‌کنند.

خاطره‌ای از دوران ورزش‌تان دارید؟
ورزشکار باستانی هرکجا برود احترامش پابرجاست. پیش از این تیم ورزشی درست می‌کردم و با اتوبوس و مینی‌بوس به استان‌های دیگر می‌رفتیم. به هرکجا که می‌رسیدیم و متوجه می‌شدند افراد در رشته باستانی‌کار می‌کنند و از مشهد آمدند و میان‌دارشان من هستم محال بوده که از مجموع تیم به نحو شایسته‌ای استقبال و پذیرایی نکنند و حضورشان را به فال نیک نگیرند.

این ورزش چه دستاورد‌هایی برای شما داشته است.
برای شخص خودم سلامتی صددرصد همراه داشته است. همه ورزشکاران جوان وقتی می‌ببیند در این سن من کاملاً سلامت هستم و همین‌طور در هر زورخانه‌ای چه در استان و چه خارج از استان وارد شوم ارزش و قدرم را می‌ستایند، دست‌یافته خوبی برای خودم و آموزش خوبی برای آن‌هاست. از فدراسیون این ورزش به تمام ایران دستور داده شده است هر وقت جعفرزاده به هر زورخانه‌ای وارد شد برایش ضرب و زنگِ احترام زده شود.

اگر شما تعمیرکار خودرو و یا پزشک بودید معلوم بود که چه خدماتی می‌توانید در محله به همسایگانتان بدهید. نقش ورزشکار باستانی در محله چیست؟
کسی که باستانی کار است و در محله‌اش به این عنوان معروف است بر خود لازم می‌داند هر جا نقصی باشد با ورودش مشکل را حل کند. محال است فردی مریض باشد و در خانه افتاده باشد و توانایی مالی هم نداشته باشد و باستانی‌کار از کنار این مساله بگذرد. حتماً سعی می‌کند به وضعیت فرد رسیدگی کند.

این خدمت را همه بزرگ‌تر‌های ورزش باستانی کرده‌اند و من هم افتخارش را داشته‌ام که در نوبت‌هایی با همکاری دیگر پهلوانان مبلغی جمع‌آوری کردیم و به افرادی دادیم که مریض بودند و مشکلاتی در زندگی داشتند.  مورد دیگری هم بود که وضع مردی که می‌خواست دخترش را به خانه بخت بفرستد خوب نبود. مرشد زورخانه‌مان فهمیده بود و بدون اینکه مرد نیازمند بفهمد از کجا پول رسیده برایش مبلغی که جمع‌آوری شده بود را فرستادیم. از این ماجرا‌ها در ورزش باستانی بی‌شمار است. ورزشکار باستانی نقش محوری در جمع‌آوری کمک و هدایت آن به سمت افراد و خانواده‌هایی دارد که تنگدست هستند و مردم به حرمت این ورزش و دیرینه بودن آن به فرد ورزشکار اطمینان می‌کنند و وضعیت عمومی بهتر می‌شود.

محال است فردی مریض باشد و در خانه افتاده باشد و توانایی مالی هم نداشته باشد و باستانی‌کار از کنار این مساله بگذرد

آیا توانستید جوانانی را از خانواده یا دوستان و هم محله‌ای‌ها به این ورزش جذب کنید؟  
بله، همین که افرادی می‌بینند با این که کهنسال شدم، اما کماکان ارج و قرب بالایی چه در میان مردم و چه در زورخانه‌ها دارم، خودش بهترین تبلیغ است. به هر مغازه‌ای که در همین محدوده خانه‌ام می‌روم فروشنده با صدای بلند ورودم را خوش‌آمد می‌گوید و من را پهلوان صدا می‌کند. همین باعث شده بقیه با من آشنا شوند و پدر و مادر‌ها بیایند و برای وارد شدن فرزندان‌شان به دنیای ورزش پرس و جو کنند. حتی افراد میان‌سال و کهن‌سال هم به من مراجعه می‌کنند و درباره سلامتی و ورزشکاری سؤال می‌کنند.  

شما به مقام بالایی در ورزش پهلوانی رسیدید و زندگی خوبی هم دارید. آیا آرزوی دیگری هم دارید؟
فقط یک آرزو! هدایت شدن جوانان به راه درست و ورزش. وقتی می‌بینم جوانی سیگار می‌کشد، غصه‌ام می‌گیرد. مکرر در خیابان می‌ایستم و با جوانی که سیگار می‌کشد صحبت می‌کنم و توضیح می‌دهم که کار ناشایستی می‌کند و حتی شده قسمش دادم که دست بردارد. می‌گویم اگر می‌خواهی تا آخر شاد و سرفراز باشی و صورتت بی علائم پیری و بدنت سالم باشد از سیگار دست‌بردار. به او می‌گویم من هرگز سیگار نکشیدم و ۸۶ سالم است. اگر می‌توانی بیا و در مسابقه دو از من جلو بزن و یا بیا با من کشتی بگیر. چندنفری هم خوشبختانه ترک کردند.

چند روز قبل از طرف شهرداری بر سر در خانه شما پلاک افتخار نصب شد. چه احساسی داشتید؟
۲۶ مهر شهردار منطقه و مسئول تربیت‌بدنی همگانی و جمع زیادی به خانه‌ام آمدند و پلاکی نصب کردند و قاب‌هایی به هدیه دادند. اما از آن مهم‌تر برایم این است که الگو باشم برای نسل بعدی. اینکه نسل جوان بدانند اگر ورزشکار باشند، حتی اگر سن‌شان بالا برود، اما از یاد مردم نمی‌روند. اتفاقاً همان روز، روز تولدم بود و آن‌ها هم مطلع شده بودند. برایم جشن تولد گرفتند و فضای شادی هم  ایجاد شد.

این گزارش پنچ شنبه، ۲۵ آبان ۹۶ در شماره ۲۶۱ شهرآرامحله منطقه ۱۱ چاپ شده است.