حکایت مادری که کلاس میرود تا خودش به دخترانش هنر بیاموزد 
تیم «آترا» دختران فوتسالیست منطقه یک را دور هم جمع کرده است 
واکاوی پیشه «منجمباشی» در آستان قدس رضوی
اعظم نظرکرده| از دیرباز، زمانی که نخستین پرتوهای خورشید بر گنبد طلایی بارگاه منور رضوی میتابید یا هنگامی که هلال باریک ماه در آسمان مشهد رخ مینمود، چشمهایی بیدار و دقیق، در جستوجوی استخراج زمان و تدوین تقویم بودند. این افراد در ساختار اداری و مذهبی آستان قدس رضوی، صاحب منصبی بودند به نام «منجمباشی»؛ منصبی که پیونددهنده زمین و آسمان بود.
این منصب یا شغل که در باورهای عمیق ایرانیان به دانش نجوم و نیاز مبرم مذهبی به تعیین دقیق اوقات شرعی ریشه داشت، رکن رکین نظمبخشی به امور بزرگترین نهاد وقفی جهان اسلام به شمار میرفت. منجمان آستانه علاوه بر عهدهداری چنین وظیفهای، میراثداران دانشی بودند که خراسان را به قطب ستارهشناسی جهان بدل کرده بود؛ همان سرزمینی که به گفته سیاحان، ستارههایش چنان به زمین نزدیک بودند که میشد با دست آنها را چید.
در این گزارش، بر اساس اسناد آستان قدس به بازخوانی تاریخ، وظایف و جایگاه این شغل فراموششده میپردازیم.
دانای اسرار زمان
واژه منجم در لغت به معنای ستارهشناس، وقتشناس و دانای علم نجوم است به همین نسبت در اصطلاح اداری آستانه نیز منجم کسی بود که نه تنها تقویم مینوشت، بلکه با اندازهگیری موقعیت و سیر ستارگان، احوال عالم را استخراج میکرد. در حالت عمومی و در فرهنگ عامه نیز اعتقاد بر این بود که نجوم میتواند نیازهای مادی و معنوی انسان را برآورده کند. به همین دلیل، ستارهشناسی در ایران همواره با احترام همراه بوده و به تبع آن دانشمندان ایرانی نیز در این رشته سرآمد جهان بودهاند.
ژان شاردَن، جواهرفروش و جهانگرد فرانسوی که در سده هفدهم میلادی به ایران صفوی سفر کرده در همینباره نوشته است: «دانش ستارهشناسی و هیئت در نظر ایرانیان بسیار مهم و بزرگ شمرده میشد و بدین سبب گسترش و تکامل زیادی یافته و دانشمندان ایرانی در این زمینه با محققان اروپایی برابری میکنند و چنانکه آنان با این علم آشنا هستند و بهره میبرند، ایرانیان نیز سود میجویند و مهمترین دلبستگی آنان به نجوم این است که ایرانیان و دیگر مردمان مشرقزمین ستارهشناسی را کلید همه امور آینده خود میدانند و آموختن این علم را بزرگترین آرزوهای خود میشمارند.
غالب ایرانیان بر این اعتقادند که نجوم مراد آنان را برآورده میکند. همه اخترگران ایران و دستکم مشهورترینشان از ایالت خراسان و بهخصوص از گناباد و در خاندانی جلیل و گرانگوهر به دنیا آمده و دانش اندوختهاند. به همین سبب پادشاهان ایران اخترگران دربار را از این شهر انتخاب میکنند. زیرا معتقدند یکی از موجبات توسعه و گسترش علم اخترگری در خراسان و سغدیان قدیم پاکیزگی و خشکی و تابناکی هوای آن دیار است. بدان سان که میتوان سپر ستارگان را در آنجا رصد کرد.»
اخترگران ایران و دستکم مشهورترینشان از ایالت خراسان بودند و به همین سبب پادشاهان ایران اخترگران دربار را از این شهر انتخاب میکنند
به دلیل همین اعتقادات بود که منجمباشی از جایگاه یک تقویمنویس ساده فراتر میرفت و در بسیاری از حکومتها در مقام مشاور امین شاهان برای تعیین «ساعات سعد و نحس» قرار میگرفت. اسناد نشان میدهند که بدون تأیید منجم، هیچ کار مهمی آغاز نمیشد و از پوشیدن لباس نو گرفته تا خروج از منزل، مسافرت و حتی بستن قراردادهای نظامی و سیاسی، همگی منوط به اجازه منجم بود.
منجمان معمولا با القاب پرطمطراقی، چون «فلکالمرتبه»، «ملکالمنجمین» و «مُقربالخاقان» شناخته میشدند و در سلسلهمراتب اداری، جایگاهی رفیع در کنار حکیمباشی (پزشک مخصوص) داشتند. گلبرت کمپفر، پزشک و طبیعیدان اهل آلمان نیز که به واسطه سفر جهانگردیاش به روسیه، ایران، هند، آسیای شرقی و ژاپن در بین سالهای ۱۶۸۳ تا ۱۶۹۳ میلادی مشهور است درباره منجمان ایرانی نوشته است: «منجمین معمولا در ملازمت شاه بودند و بدون کسب اطلاع از منجمباشی که رئیس منجمان بود شاه نه مینشست نه بر میخاست، نه بر اسب مینشست و نه اصولا به کار دیگری دست میزد... منجم همواره لوحه و فهرستی از ستارگان با خود دارد تا ساعات نحس را بتواند در هر لحظهای خبر دهد.»
از رصد هلال تا مدیریت موقوفات
همانگونه که منجمان در دستگاه شاهان جایگاه رفیعی داشتند، در آستان قدس رضوی نیز منجمباشی همواره در دسترس متولیباشی یا نایبالتولیه حضور داشت و هرگاه قرار بود تصمیمی رسمی اتخاذ شود یا فرسخی طی گردد، او موظف بود ساعت دقیق و فرخنده آن را تعیین کند.
در کتاب «دستورالملوک میرزا رفیعا» که به کوشش و تصحیح محمداسماعیل مارچینکوفسکی تصحیح شده به نقل از محمدرفیع بنحسن میرزا رفیعا در قرن ۱۲ قمری آورده شده که «هرگاه منجمی تعیین میشد با اطلاع منجم باشی بود و در لیالی ماه مبارک رمضان هر وقت را که پادشاه به جهت نقارهزنی سحر تعیین میکرد، منجمباشی و سایر منجمین به نوبت پای نقارهخانه حاضر میشدند و دستور نقارهزنی را صادر میکردند و در شب پایانی هر ماه استهلال ماه جدید را اعلام میکرد.»
بر همین اساس میتوان گفت که با افزایش تعداد منجمان در تشکیلات آستان قدس منصب منجمباشی برای اداره بهتر امور ایشان در اواخر دوره صفویه، به صورت یک شغل رسمی و مستمر در ساختار اداری تثبیت شده است تا منجمان زیر نظر منجمباشی انجام وظیفه کنند. کما اینکه قدیمیترین سندی نیز که به این منصب اشاره دارد، مربوط است به همین دوره و سال ۱۰۱۲ قمری.
از بررسی اسناد مشخص میشود که این منصب معمولا در اختیار خاندانهای بانفوذ و دارای پایگاه اجتماعی بالا قرار داشته و دانش نجوم به دلیل پیچیدگیهایش و لزوم آموزشهای طولانی، معمولا از پدر به پسر منتقل میشده است از همین رو خاندانهای خاصی برای نسلها، منجمان رسمی آستانه بودهاند.
بر اساس اسناد موجود، وظایف آنها طیف گستردهای را شامل میشده است:
۱. استخراج تقویم: نوشتن تقویمهای سالانه و ماهانه و تقدیم آن به مقامات برای برنامهریزی امور.
۲. تعیین وقت نقارهخانه: یکی از حیاتیترین وظایف، تعیین زمان دقیق طلوع و غروب خورشید برای نواختن نقاره در حرم مطهر بود. منجمباشی ساعت دقیق را به نقارهچیان اعلام میکرد.
۳. استهلال (رؤیت ماه): در شبهای اول هر ماه، به ویژه ماه مبارک رمضان و شوال، منجمان وظیفه داشتند برای اعلام عید یا آغاز روزه، ماه را رصد کرده و نتیجه را رسما اعلام کنند.
۴. قرائت ادعیه: خواندن دعای مخصوص تحویل سال در لحظه دقیق ورود به سال نو و همچنین قرائت خطبهها و دعاها در مراسمهای خاص مذهبی بر عهده آنان بود.
۵. نقشهبرداری و مهندسی: تعیین مسافت منازل، ارتفاع مرتفعات و حتی تعیین تراز آب و بیوتات حرم نیز در حیطه دانش و مسئولیت منجمباشی قرار داشت.
۶. امور مالی و خیریه: منجمباشی موظف بود وجوهی را که به عنوان «صدقات» یا «وجوه نذورات» برای دفع بلا (بر اساس پیشبینیهای نجومی) دریافت میشد، در زمان معین بین مستحقان تقسیم کند.
منجمباشی همچنین هنگام صدور فرمان عزل یا نصب هر یک از صاحب منصبان، خادمان و امضای آستانه مقدسه رضویه یکی از افراد لازمالحضوری بود که در جلسه شرکت داشت و آن فرمان را ثبت و ضبط میکرد. همچنین زمان نیکو و بهتر برای تفویض شغل یا منصب موردنظر به اشخاص را به تولیت اعلام میداشت.
نکته قابل توجه در اسناد مربوط به منجمان و منجمباشیان آستان قدس آن است که یکی از وظایف عمده آنان مساحی کردن املاک باغات و بیوتات وقفی آستان قدس رضوی بوده است.
غروب یک پیشه
در دوره قاجار منجمان آستانه تشکیلاتی منظم و کاملا سازماندهیشده ساختند که با وظایف مشخصی زیر نظر «منجمباشیان» انجام وظیفه میکردند. در این دوره یکی از وظایف منجمان تحویل وجوهات نقدی و جنسی از زراعات و باغات موقوفه و تقسیم حقوق بین کارکنان آستان قدس بود. یکی از نکات اساسی درباره اسناد دوره قاجاریه در باب منجمان و منجمباشیان تعلیقچهای است که براساس آن در سال ۱۲۸۷ قمری، خدمت منجمباشیگری آستان قدس از طرف میرزا ابوالقاسم خان معینالملک تولیت آستان قدس رضوی به میرزا عبدالعلیخان اعطا شده است.
چند دهه بعد با ورود ابزارهای نوین زمانسنجی و تغییر در ساختارهای اداری ایران در دوره پهلوی، نیاز به حضور فیزیکی منجمباشی برای تعیین امور روزمره به تدریج در آستان قدس کاهش یافت. اگرچه در دوره قاجار این تشکیلات بسیار منسجم بود، اما با انجام تغییرات اساسی در ساختار اداری آستان قدس، این شغل کمکم اهمیت پیشین خود را از دست داد.
در نهایت، با استقرار سیستمهای مدرن هواشناسی و تقویمنگاری رسمی کشوری، پست «منجمباشی» به عنوان یک شغل رسمی از چارت تشکیلاتی آستان قدس حذف شد و وظایف آن به بخشهای دیگری واگذار شد. امروزه، اگرچه دیگر فردی با لقب «منجمباشی» در صحنهای حرم قدم نمیزند، اما تعیین اوقات شرعی و رصد هلال ماه همچنان با تکیه بر همان دانش کهن و البته با ابزارهای نوین، توسط گروههای رصدی و علمی زیر نظر آستانه انجام میشود.
گنجینه نجوم آستان قدس
تعداد اسناد: بیش از ۳۶۴ سند مستقیم مربوط به پرداخت مواجب، وظیفه و احکام انتصاب منجمان در آرشیوآستان قدس رضوی موجود است.
اسناد مالی: اسنادی مانند سند شماره ۳۴۹۳۴/۳ نشاندهنده پرداخت دقیق مواجب منجمان از محل «نذورات تسریح» و عواید موقوفات است.
تشکیلات قاجاری: در دوره قاجار، اسنادی، چون سند شماره ۳۹۶۵۵ حکایت از سازماندهی بسیار دقیق منجمان و وکلای آنها در مدیریت امور غله و زراعات موقوفه دارد.
چهرههای ماندگار آسمان در اسناد آستانه
در لابهلای پروندههای قدیمی آستان قدس، نامهای بزرگی به چشم میخورد که هر یک در زمان خود از استوانههای علم نجوم بودهاند:
میرزا عبدالولی: فرزند میرزا مهدی، از منجمان بنام که پیش از رسیدن به مقام تولیت، عنوان منجمباشی آستانه را داشت و در تنظیم «کتابچه موقوفات» نقشی کلیدی ایفا کرد.
محمدکاظم منجمباشی: در سال ۱۲۷۸ قمری در ایوان طلا به این منصب منصوب شد.
حاجی ملا مهدی منجمباشی: از مشاهیر این حرفه در منطقه بالاخیابان مشهد.
آخوند ملااسماعیل گنابادی: منجم خراسانی که در سال ۱۲۳۵ قمری در دارالشفاء حضرت به طبابت و نجوم اشتغال داشت و از معدود کسانی بود که تقویمهای استخراجیاش شهرت عام داشت.
میرزا عبدالعلیخان: که بر اساس سند شماره ۴۰۶۴۷، در سال ۱۲۸۷ قمری از سوی نایبالتولیه به این سمت منصوب شد.
منابع و مآخذ:
اسناد موجود در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی (شمارههای ۱۸۳۷۳، ۳۹۶۵۵، ۴۰۶۴۷، ۱۸۹۵۸، ۳۴۹۳۴).
سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی.
القاب و مواجب دوره سلاطین صفویه، تصحیح یوسف رحیملو.
تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، رضا شعبانی.
وقایع خاور ایران، سید علی میرنیا.
کتابچه موقوفات آستان قدس، میرزا عبدالولی.
* این گزارش سهشنبه ۲۰ مردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۳۰ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
