حافظ سالک؛ حاصل ۱۸ سال پژوهش عبدالکریم سینی است 
ماجرای ساخت فلکه تلویزیون مشهد 
ماجرای ساخت فلکه تلویزیون مشهد
مرکز اسناد شهرداری مشهد| هر کدام از خیابان‌ها و میدان‌های این شهر، برای ما مشهدی‌ها، نام‌های آشنایی دارند که پشت هر کدامشان روایت و قصه‌ای پنهان است. روایتی که به مرور رنگ‌ها و تصویر‌ها را مثل یک پازل کنار هم چیده تا مشهد امروز شکل بگیرد. یکی از این نام‌های آشنا «فلکه تلویزیون» است؛ میدانی که پس از توسعه در ابتدای دهه ۷۰ قرن ۱۴ خورشیدی، به «جمهوری اسلامی» تغییر نام داد و دو دهه بعد هم یک تقاطع غیرهمسطح بر روی آن ساخته شد.
به مناسبت آغاز عملیات اجرایی توسعه فلکه تلویزیون در ۱۷ مهرماه ۱۳۶۹ و افتتاح تقاطع سه سطحی جمهوری اسلامی در ۲۰ مهر ۱۳۸۹، تاریخچه میدان و شرح برآمدن تقاطع غیرهمسطح جمهوری اسلامی را مرور خواهیم کرد.
میدان تلویزیون در دهه ۵۰
چنانکه مشخص است نام اولیه «میدان تلویزیون» برگرفته از بنای شاخص نزدیک به آن یعنی ساختمان صدا‌وسیمای مشهد است که بر روی آن ماندگار شده؛ ساختمانی که مهرماه ۱۳۵۰ افتتاح شد. در همین سالها جاده آسیایی (بزرگراه شهیدکلانتری کنونی) هم در حال اجرا بود؛ بنابراین خیابانی که از میدان فلسطین کنونی به این بزرگراه و ساختمان صداوسیما منتهی میشد به «خیابان تلویزیون» شهرت پیدا کرد. همین خیابان در سالهای بعد به بولوار تبدیل شد و اکنون «شهید منتظری» نام دارد.
در نقشهها و اسناد به‌جا مانده از دهه ۴۰
قرن ۱۴ خورشیدی، نشانی از میدان تلویزیون نیست. اولین اطلاعات و اشاره خاص به آن مربوط به خبر روزنامه اطلاعات در ۲۷ آبان ماه ۱۳۵۰ است که نشان می‌دهد یک ماه پس از افتتاح ساختمان صداوسیما، نام میدان تلویزیون هم رایج شده و اقدامات عمرانی آن در دستورکار قرار گرفته و این دستور کار موضوعی است که در جلسه انجمن شهر مطرح شده است.
روزنامه اطلاعات پیرو این جلسه، خبر از طرح اصلاحی میدان تلویزیون داده و می‌نویسد: «گزارش شهرداری مشهد در مورد نقشه طرح اصلاحی میدان تلویزیون که توسط دفتر مهندسی استان تهیه شده، مطرح گردید و انجمن تصویب کرد که اجرای این طرح، موکول به تهیه اعتبار و تصویب مجدد انجمن شهر باشد و چنانچه تا یک سال دیگر این پروژه عملی نشد، مصوبه انجمن شهر کان لم یکن تلقی گردد.»
البته آبان‌ماه ۱۳۵۶ هم انجمن شهر درخواست ساخت پل هوایی بر روی این میدان را ارائه کرده است، اما گزارشی از اجرای نهایی آن وجود ندارد. بررسی برخی اسناد باقی‌مانده از این پروژه هم نشان می‌دهد که قرار بوده میدان تلویزیون به یک میدان وسیع و جذاب تبدیل شود؛ پروژهای که در پایان دهه ۶۰ قرن ۱۴ خورشیدی کلید می‌خورد.
از جهاد سازندگی تا جمهوری اسلامی
اما اواخر دهه ۶۰ عوامل مختلفی مانند افزایش جمعیت و توسعه مشهد، پایان جنگ تحمیلی هشت ساله و آغاز سازندگی کشور، دست به دست هم می‌دهند تا معابر شهری مشهد تحولات بنیادینی به خود ببیند؛ توسعه و بازسازی اساسی میدان تلویزیون یکی از این پروژههای عمرانی بود که مطابق تصاویر برجا مانده از مراسم آغاز عملیات اجرایی پروژه، با نام اولیه «میدان جهاد سازندگی» وارد فاز اجرایی شد و چنانکه ذکر خواهد شد بعد نامش به «میدان جمهوری اسلامی» تغییر کرد.
عملیات اجرایی این پروژه مهرماه ۱۳۶۹ هم‌زمان با میلاد پیامبراکرم (ص) آغاز می‌شود. در این مراسم علی جنتی؛ استاندار وقت خراسان، حجت‌الاسلام اسماعیل فردوسی‌پور نماینده وقت مشهد در مجلس شورای اسلامی، اکبر صابریفر شهردار وقت مشهد و همچنین دو شهردار بعدی این شهر، قاسم تقیزاده خامسی و سیدهاشم بنی‌هاشم که در آن زمان به ترتیب معاون استاندار خراسان در امور عمرانی و نماینده مردم مشهد در مجلس شورای اسلامی بودند هم حضور دارند.
طرح پیشبینی شده برای میدان جدید چنانکه از تصاویر مراسم آغاز عملیات اجرایی برمیآید، شامل فضای سبزی گسترده و المانی در مرکز بوده است. با وجود این مراسم افتتاحیه رسمی، پروژه برای مدتی متوقف می‌شود. پیام‌های مردمی رسیده به روزنامه خراسان در ۱۳ تیرماه ۱۳۷۱ گواه آن است که این پروژه پس از گذشت دو سال، همچنان متوقف بوده و سبب نارضایتی شهروندان شده است. یکی از مشهدی‌ها پیام داده که: «میدان تلویزیون به صورت خرابه و نامطلوب رها شده و این درحالی است که بار‌ها مسئولان مربوطه از رادیو و تلویزیون اظهار داشتهاند که این میدان یکی از بهترین و زیباترین میدان‌های مشهد خواهد شد».
این پروژهها سبب میشوند سرعت حرکت در کمربند صدمتری مشهد به یکصد کیلومتر در ساعت برسد
شهریورماه ۱۳۷۲ شمسی، پروژه توسعه این میدان دوباره روی میز مسئولان قرار می‌گیرد، اما با یک نام جدید؛ مسئولان نام جدیدش را «میدان جمهوری اسلامی» می‌گذارند. روزنامه قدس در همین ایام، درباره نام میدان تلویزیون سابق می‌نویسد: «زائران مرقد منور حضرت‌رضا (ع) در مسیر خود به مرکز این شهر مذهبی، با عبور از سه میدان استقلال (زیباشهر)، آزادی (پارک ملت) و جمهوری اسلامی در مسیر بزرگراه آسیایی، اصلیترین شعار انقلاب اسلامی ایران را در ذهن خود تداعی خواهند نمود.»
حرکتی جهادی برای پایان ساخت میدان
با کلید خوردن دوباره کار، روزنامه قدس ۲۵ شهریور ماه در خبری به اعتبار اختصاص داده شده و فرایند اجرایی این پروژه می‌پردازد و می‌نویسد: «با جذب ۶۴۰ میلیون‌ریال اعتبار به زودی میدان جمهوری اسلامی آماده بهره‌برداری می‌شود. این میدان با ۳۰ هزارمترمربع مساحت در بزرگراه آسیایی و مجاورت خیابان رضاشهر و سازمان صداوسیما در حال احداث است. پس از تکمیل عملیات اجرایی شامل ۲۷۰۰ متر جدولگذاری، ۵۵۰ متر کانالسازی و ۲۰ هزار مترمربع آسفالت در ردیف بزرگ‌ترین و زیباترین میادین شهر قرار خواهد گرفت.
همچنین ۱۵ هزار مترمربع از فضای میدان به چمنکاری، غرس درختچههای زینتی و نصب چهار آب‌نمای الوان اختصاص یافته است.» گزارشهای بازدید آیتالله عبادی، امام جمعه فقید وقت، عباس امیریپور، شهردار وقت مشهد و دیگر مسئولان شهری هم از روند ساخت میدان گواه عزم جدی برای اتمام پروژه است. برای نمونه، آسفالت اساسی اطراف میدان در اولین گامهای بازسازی انجام می‌شود.
در نهایت ۹ آبان ۱۳۷۲ خبر تکمیل و افتتاح میدان جمهوری اسلامی به تیتر روزنامه‌ها تبدیل می‌شود. روزنامه قدس در این روز می‌نویسد: «در ادامه فعالیتهای گسترده عمرانی شهرداری مشهد برای تکمیل پروژههای نیمهتمام در سطح شهر، عملیات اجرایی یکی از میادین بزرگ شهر مشهد که به نام «جمهوری اسلامی» نام‌گذاری شده است، تکمیل و بهره‌برداری شد.»
سال ۱۳۷۲ کار‌ها تمام شده و میدان جمهوری اسلامی می‌رود تا در فهرست مکان‌های نام‌آشنا و هویتی مشهد قرار بگیرد؛ میدانی زیبا با فوارهها (آبنماها)، گلکاری و چمن گسترده که گردش دور آن تجربهای فرح‌بخش بوده است آن‌چنان که نزدیکی به بوستان بزرگ کوهسنگی از جذابیت آن نمی‌کاهد و به پاتوقی برای مشهدی‌ها تبدیل می‌شود.
تولد معابر چند طبقه
قصه میدان جمهوری اسلامی، اما به اینجا ختم نمی‌شود. اسناد نشان می‌دهد، این میدان کمتر از یک و نیم دهه با چهره جدید به حیات خود ادامه می‌دهد، ولی از آنجا که در پی افزایش سریع جمعیت در دهه ۸۰، از توسعه معابر گریزی نبوده، ساخت تقاطعهای چند سطحی روی میز مسئولان شهری قرار می‌گیرد؛ دو دهه پس از افتتاح میدان در بالا و پایین این میدان گذرگاههای جدید احداث می‌شود و در ادامه، اسفند ۱۳۸۶ پروژهای جدید بر روی آن آغاز و فرش خاطرات میدان جمهوری اسلامی یا همان فلکه تلویزیون برچیده می‌شود.
در این طرح، هر طبقه پروژه خود فازی جداگانه است؛ در مرحله اول یا همان فاز یک، برای ساخت پل روگذر اتصال دو سوی بزرگراه شهید کلانتری که اکنون سمت شرقی آن بزرگراه شهید قاسم سلیمانی نام دارد، حریم میدان جمهوری اسلامی تخریب می‌شود. شهرداری مشهد این پل روگذر را در هجده ماه اجرا می‌کند تا در روز خاص ۸/۸/ ۸۸ که هم‌زمان با ولادت امام رضا (ع) نیز بوده، آن را با حضور معاون اول وقت ریاستجمهوری افتتاح کند.
روزنامه شهرآرا در شماره ۱۳۲ خود به نقل از حمیدرضا نخعی، معاون وقت فنی و عمران شهرداری مشهد، درباره اطلاعات فنی این پل که با اعتبار ۱۵ میلیارد تومان اجرا شده بود، می‌نویسد: «این اولین پروژه عمرانی مشهد بود که به روش احداث سازه از نوع صندوق‌های (توخالی) و با سیستم کابلهای پستنیده انجام شد. مهمترین مزیت این سیستم کاهش مصرف آرماتور و بتن در عین کیفیت بالای استحکام پل است... عرض عبور هر پل ۱۵ متر بوده و دارای ۹ دهانه است که در مجموع با رمپهای طرفین بالغ بر ۷۸۰ متر طول دارد. پل روگذر جمهوری اسلامی دو رمپ دارد یکی جهت اتصال به سمت پل میدان آزادی و دیگری به سمت تقاطع جهاد که هر کدام از رمپها ۲۰۰ متر طول دارند.... از آغاز اجرای پروژه روزانه ۱۵۰ تا ۲۰۰ کارگر در آن فعال بودهاند...»
در فاز بعدی نیز که پایان سال ۱۳۸۸ رقم می‌خورد، عملیات ساخت زیرگذر و میدان جدید در مسیر بولوار شهید منتظری به طرف بولوار فضل بن شاذان (شهید کاوه کنونی) آغاز می‌شود. این فاز که فاز پایانی پروژه است در ۲۰ مهر ۱۳۸۹ و در دهه کرامت، به بهره‌برداری می‌رسد.
میدان جمهوری اسلامی این روز‌ها
بهره‌برداری از فاز دوم پروژه تقاطع غیرهمسطح و میدان جمهوری اسلامی تقریبا هم‌زمان با پایان ساخت میدان جهاد و فاز نخست تقاطع غیرهمسطح امام حسین (ع) در رینگ شهر است. به همین مناسبت سیدمحمد پژمان، شهردار وقت مشهد، در مراسم افتتاح این فاز می‌گوید: «این پروژهها سبب میشوند سرعت حرکت در کمربند صدمتری مشهد به یکصد کیلومتر در ساعت برسد.»
در همین مراسم حمیدرضا نخعی، معاون وقت فنی و عمران شهرداری مشهد، درباره این فاز که حدود یک سال به طول انجامیده بوده هم چنین توضیح می‌دهد: «.. فاز دوم پروژه با هزینه ۷۰ میلیارد ریال و فضای سبز و نورپردازی آن با هزینه ۱۵ میلیارد ریال انجام شد... زیرگذر جمهوری اسلامی دوباند رفت و برگشت به عرض ۳۰/۸ متر و محل عبور عابرپیاده در دو طرف به عرض ۹۰ سانتی‌متر دارد، طول آن هم ۶۰۰ متر است که با اجرای ۴۶۳ عدد شمع در آن انجام شد.... همچنین به منظور جمعآوری آبهای سطحی زیرگذر میدان جمهوری از یک عدد سپتیک تانک بتن با ظرفیت بالغ بر ۹۰ مترمکعب استفاده شده است.».
اما آنچه محدوده فلکه تلویزیون سابق یا همان میدان جمهوری اسلامی را برای مشهدی‌ها در آن ایام خاص می‌کند، فضای سبز این میدان بزرگ است؛ بنابراین شهرداری سعی می‌کند پس از همه تغییرات صورت گرفته، همچنان آبنماها و گلکاریهای این محدوده را حفظ کند.
روز قبل از افتتاح پروژه روزنامه شهرآرا خبری درباره سامان‌دهی فضای سبز این میدان خاطرهانگیز منتشر می‌کند که بر اساس آن ۲۷ هزار مترمربع فضای سبز با کاشت گونههای مختلف گیاهی زیباسازی و چهار آب‌نما در طرفین اجرا شده بود. آخرین تحولات تقاطع غیرهمسطح جمهوری اسلامی که از جنس هویتی بودند، در اسفند ۱۳۹۸ و دی ۱۳۹۹ رقم می‌خورد؛ ابتدا بخشی از بزرگراه شهید کلانتری که شامل ادامه میدان جمهوری اسلامی به سمت عوارضی مشهد بوده به نام «شهید قاسم سلیمانی» نام‌گذاری و سال بعد هم تندیس این سردار شهید در این تقاطع جانمایی می‌شود.
* این گزارش دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۸۰ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
