دیوارنگاره «قوموالله» کار مشترک هنرمندان لبنانی و مشهدی است 
هنرستان اسدآبادی آغاز راه مهندس شدن مشهدیها بود 
هنرستان اسدآبادی آغاز راه مهندس شدن مشهدیها بود
«مدرسه ماندگار» آموزشگاهی است که با حمایت شرکت نفت توسعه یافت. تاکنون ۴۸مدرسه در ایران چنین عنوانی را کسب کردهاند که هنرستان سیدجمالالدین اسدآبادی در خیابان نخریسی مشهد، یکی از آنهاست.
«مدرسه ماندگار» عنوانی است که شورای عالی آموزشوپرورش به مدارسی با تاریخ، هویت و معماری خاص، دانشآموختگان برجسته، فعالیتهای ارزشمند و رتبههای برتر اعطا میکند. تاکنون ۴۸مدرسه در ایران چنین عنوانی را کسب کردهاند که مدرسه سیدجمالالدین اسدآبادی در خیابان نخریسی مشهد، یکی از آنهاست.
برای درک سابقه تأسیس این مدرسه ماندگار، باید به حدود هفتاد سال پیش بازگردیم؛ زمانی که صحبت از تغییر دوره آموزشهای فنی و حرفهای به دو دوره سهساله شد و قرار بود از دل این تغییر، اتفاقی مبارک رقم بخورد. سال ۱۳۳۷ خورشیدی، نخستین دوره آموزشهای حرفهای آغاز شد و هنرجویان میبایست در آموزشگاه حرفهای مشهد تحصیل کنند و سپس دوره دوم را در هنرستان صنعتی مشهد (شهید بهشتی کنونی) در میدان تقیآباد بگذرانند.
با نگاهی به روزنامهها و اخبار، میتوان ردپای تأسیس آموزشگاه حرفهای مشهد را یافت و با پیگیری آن، روند شکلگیری و تبدیلش به یک هنرستان شاخص و ماندگار را شناخت.
افتتاح یک هنرستان، دریچهای رو به آینده
ورق زدن روزنامههای آن زمان، منبعی جستهوگریخته، اما مناسب از پارهای اتفاقات است که وقتی به یکدیگر گره میخورند، آموزشگاه فنی و حرفهای مشهد از دل آنها به شهرمان قدم میگذارد و پذیرای فنآموزان و هنرآموزان مشهدی میشود.
۱۴ آبانماه سال ۱۳۳۷ روزنامه آفتاب شرق در خبری چندخطی از افتتاح قریبالوقوع یک آموزشگاه فنیوحرفهای خبر میدهد. همین روزنامه حدود یک ماه بعد، در ۱۳ آذرماه، درباره این آموزشگاه چنین گزارش میدهد: «آقای مهندس تبریزی رئیس هنرستان صنعتی پسران امروز به خبرنگار ما اظهار داشت آموزشگاه حرفه هنرستان که دارای ۳۵ رشته خواهد بود در رشتههای فلزکاری، مکانیک، اتوموبیل (منظور مکانیک است)، درودگری، ماشیننویسی و عکاسی ثبتنام نمودهاند و برای پنج رشته هفته آینده فعالیت خود را آغاز مینماید.»
روزنامه خراسان هم در اینباره مینویسد: «به منظور پیشرفت تعلیمات حرفهای و صنعتی در مدارس از این پس قرار است مدارس حرفهای متعددی در نقاط مختلف کشور تشکیل شود و اولین آموزشگاه حرفهای مشهد که مقدمات آن فراهم شده از روز دوشنبه هجدهم آذرماه در کوچه شجاعالتولیه روبهروی بیمارستان شاهرضا رسما شروع به کار خواهد کرد.»
ریاست این آموزشگاه به احمد سروقدی، از معلمان فنی کارآزموده و با تجربه آن زمان مشهد، واگذار میشود؛ کسی که وجود مدرسه حرفهای مشهد به نوعی حاصل تلاشهای اوست.
افتتاح رسمی آموزشگاه حرفهای در نیمه دیماه سال ۱۳۳۷ اتفاق میافتد. جریده آفتاب شرق توضیح میدهد: «بر اثر اقداماتی که به عمل آمده بود، مقرر شد آموزشگاه حرفهای در مشهد تأسیس شود…این آموزشگاه افتتاح گردید و رسما مشغول به کار شد.»
استقبالی بینظیر از صنعت
آن ایام، سروقدی در مراسم افتتاحیه درباره این آموزشگاه توضیحاتی به مسئولان ارائه میدهد: «هدف از تأسیس آموزشگاه حرفهای در سراسر کشور تربیت کارگر فنی و متخصص حِرَف مختلف میباشد که پس از پایان دوره سهساله آموزشگاه فارغالتحصیلان به اخذ گواهینامه نائل گردیده و میتوانند در رشته تحصیل خود به شغل آزاد مشغول گردند. در صورت ادامه تحصیل باید گواهی سیکل اول دبیرستان را اخذ نمایند.»
به ظاهر در نخستین سال تأسیس، ۱۶۸ نفر در این آموزشگاه ثبتنام میکنند و امکانات کم آموزشگاه مانع از پذیرش بیشتر هنرجویان است. سال دوم رشتهها به چهار رشته تقلیل پیدا میکند و گویا عکاسی و ماشیننویسی از دور رقابت حذف شده و جای خود را به درودگری میدهد.
بررسی روزنامهها و اسناد نشان میدهد که تعداد افراد متقاضی همیشه بیش از پذیرفتهشدگان بوده است و همین موضوع باعث میشده ثبتنام در این آموزشگاهها با سدی به نام آزمون ورودی همراه باشد. استقبال از ثبتنام در آموزشگاه حرفهای در سال دوم و سوم تأسیس این آموزشگاه قابل توجه است.
روزنامه آفتاب شرق در ۲۰ شهریورماه سال ۱۳۳۹ در اینباره مینویسد: «امتحانات ورودی آموزشگاه حرفهای سه روز قبل با شرکت ۳۵۰ نفر داوطلب در محل آموزشگاه انجام گردیده و پس از تصحیح اوراق امتحانی هشتاد نفر هنرجو که نمرات بیشتری آورده بودند انتخاب گردید.»
مرحوم سروقدی در گزارشی که در ۲۰ مهرماه سال ۱۳۳۹ منتشر میشود، چنین آماری را ارائه میدهد: «امسال در این آموزشگاه ۴۵۰ هنرجو در ۱۶ کلاس درس میخوانند. این آموزشگاه ۳۲ کارمند و ۴ میلیون ریال بودجه دارد.» سروقدی همچنین میگوید سال ۱۳۳۹ از میان ۶۰۰ داوطلب، تعداد ۲۵۰ نفر هنرجو پذیرفته شدهاند. ظاهرا در آن سال پنج رشته بنایی، درودگری، فلزکاری، اتومکانیک و برق فعال هستند.
هنرستان، از دربهدری تا ماندگاری
این آموزشگاه ابتدا در ساختمانی اجارهای در کوچه شجاعالتولیه، روبهروی اداره کل آموزش و پرورش، شروع به کار میکند. ساختمان دو طبقه است و در طبقه همکف آن کار اداری انجام میشود و طبقه اول به کلاس و کارگاه اختصاص دارد. چهار معلم نیز امور آموزشی را بر عهده دارند.
از شرح این ساختمان معلوم است که این فضای استیجاری پاسخگوی نیازهای آموزشی نبوده است و به همیندلیل در سال دوم به ساختمان دیگری در خیابان دانش و نزدیک به دبیرستان فردوسی انتقال مییابد و دو سال در همان مکان میماند.
کمبود جا باز هم معضل اصلی ساختمان است و آموزشگاه سه دربند مغازه را برای آموزشگاههای کارگاهی مانند اتومکانیک اجاره میکند. در همین سالهاست که تکاپو برای یافتن زمینی بزرگمقیاس برای ساختمان هنرستان، اداره فرهنگ را به زمین روبهروی کارخانه نخریسی میرساند. ظاهرا این زمین به اداره گمرک تعلق دارد.
۱۴ آبان ۱۳۳۷ روزنامه آفتاب شرق در خبری چندخطی از افتتاح قریبالوقوع یک آموزشگاه فنیوحرفهای خبر داد
احمد خاتمیانفر، از نخستین کارکنان هنرستان، در این باره میگوید: «پس از اقدام به احداث ساختمان هنرستان دفتر و عوارض گمرک و همچنین دروازه ورودی شهر تخریب شد. دبستان سمت راست درب ورودی هنرستان تخلیه و در اختیار آموزشگاه حرفهای قرار داده شد و کلاسها در همین ساختمان شروع به کار کرد.»
طبق تحقیقات ایرج آقاملایی، نویسنده کتاب مدرسه ماندگار، دبستان مولوی جنب اداره گمرک بوده و مردادماه سال ۱۳۴۰ طبق دستور آموزش و پرورش برای ایجاد فضایی بزرگتر در اختیار هنرستان قرار میگیرد. ظاهرا این ساختمان همچنان در بخش شمالی هنرستان به عنوان ساختمان آموزشی شماره ۲ پابرجاست و تعدادی از کلاسهای هنرستان همچنان در آن برقرار میشود.
پیگیری سروقدی، مدیر هنرستان، باعث میشود شرکت نفت هم وارد گود شده و کارگاههای آموزشی حرفهای دیگری را در سال ۱۳۴۰ احداث کند. با تلاش مدیر، کارگاههای جدید هنرستان در تهران به مناقصه گذاشته میشود و در مردادماه همان سال مقدمات کلنگزنی و شروع ساخت فراهم میشود.
به گفته روزنامه آفتاب شرق: «نقشه آموزشگاه حرفهای مشهد در زمین مقابل کارخانه نخریسی پیاده شد. آقای سروقدی رئیس آموزشگاه حرفهای مشهد… دیروز به اتفاق سه نفر از مهندسین شرکت ملی ساختمان به مشهد وارد و بلافاصله مشغول به کار شدند.»
روزنامه خراسان گزارش مفصلی از کلنگزنی ساختمان هنرستان ارائه میدهد. به صورت خلاصه در این مطلب آمده است: «اعتبار اولیه این ساختمان به مبلغ ده میلیون ریال از طرف شرکت نفت تأمین شده است و ساختمان آن طی ۷۵ روز ساخته خواهد شد. زمین آموزشگاه ۱۷ هزار متر مربع مساحت دارد و ۳ هزار متر مربع زیربنا خواهد داشت.»
طبق گزارش دیگری از این روزنامه، ظاهرا آلمان غربی نیز در ساخت این هنرستان مشارکت داشته است.
افزایش پذیرش و توسعه ساختمان
سال ۱۳۵۲ نظام آموزشی کشور عوض میشود و رشتهای به نام صنعت در کنار ریاضی، طبیعی و علوم انسانی قرار میگیرد. رشته صنعت پذیرای دانشآموزان علاقهمند به فنون است و مشتاقان باید در هنرستانهای فنی مشغول به تحصیل شوند. اما آنچه معلوم است، هنرستان حرفهای پاسخگوی تعداد زیاد متقاضیان نیست. به همیندلیل مسئولان تصمیم میگیرند هنرستان حرفهای مشهد توسعه یابد تا مقدمات راهاندازی رشته صنعت فراهم شود.
روزنامه خراسان در آن ایام چنین گزارش میدهد: «فرخ رو پارسا وزیر آموزش و پرورش در مراسمی که برای آغاز عملیات ساختمانی بنای جدید هنرستان صنعتی در محل هنرستان برپا گردیده حضور یافت…»
۲۷ اردیبهشتماه کلنگ توسعه زده میشود تا در مدت یک سال ساختمانهای جدید ساخته شوند. جریده خراسان در این باره مینویسد: «با اجرای این طرح ساختمانهای کارگاههای الکترونیک، اتومکانیک، کلاسهای درس، آزمایشگاه، سالن نقشهکشی و آمفی تئاتر به ظرفیت ۵۰۰ نفر و ساختمان اداری با زیربنای ۵۲۸۳ متر به ساختمانهای هنرستان افزوده میشود. بنای مذکور با اعتبار ۵۰ میلیون ریال با آخرین وسائل مدرن تهویه مطبوع و تجهیز کارگاهها و ابنیه مجهز خواهد شد.»
طبق این گزارش، با ساخت این ساختمانها زیربنا سه برابر و تعداد هنرجویان در دو نوبت شب و روز چهار برابر افزایش مییابد. البته وقفه در کار ساختمانی و بدعهدی پیمانکار باعث میشود این بخش از هنرستان در سال تحصیلی ۵۳-۵۴ به بهرهبرداری نرسد.
ظاهرا در این بازه زمانی مقدار زیادی تجهیزات از اتریش خریداری میشود، اما به خاطر آماده نشدن ساختمان، جایی برای نصب و نگهداری آنها وجود ندارد. قسمتی از این تجهیزات حتی تا بعد از انقلاب بلااستفاده میماند و پس از آن توسط دبیران فنی هنرستان نصب میشود و بعضی از تجهیزات باقی مانده به آموزشکدههای دیگر، مانند شهید محمد منتظری، برده میشود. طبق اقوال کارکنان وقت هنرستان، این ساختمانها بالاخره در سال ۱۳۵۵ به پایان میرسد و به چرخه آموزش میپیوندد.
نیشخند تغییرات به هویت هنرستان
کارگاههای اولیه هنرستان که غرب و جنوب غربی هنرستان در دو ردیف موازی قرار دارند همان ساختمانهایی است که سال ۱۳۴۰ آجر به آجر متولد میشوند. اکنون بخشهایی از این کارگاهها از جمله کارگاه اولیه برق جنب کارگاه سرامیک تخریب و کارگاه جنب آن نیز به انباری تبدیل شده است. بخش دیگری که بین کارگاه صنایع چوب و صنایع فلز واقع شده نیز تخریب و به کارگاه ساختمان تبدیل شده است. این ساختوسازهای غیراصولی به یکپارچگی این بخش تقریبا شصتوپنج ساله آسیب زده است تا مانعی برای ثبت تاریخی این بنای ارزشمند باشد.
شجریان رئیس هنرستان در سال ۱۳۹۸ در مصاحبه با آقاملایی، پژوهشگر حوزه تاریخ، گفته است: «کارشناسان میراث برای ثبت تاریخی این بنا مراجعه کردند و پس از کارشناسی یکی از موانع ثبت تاریخی آن را همین کارگاه جدیدالتأسیس رشته ساختمان دانستند که فضا را از حالت تاریخی خارج کرده است.»
دامنه تغییرات البته به همین جا ختم نمیشود. فضای پارکینگ مدرسه به نمازخانه و سالن برگزاری امتحان تبدیل شده است.
ساختمان سه طبقه آموزشی سال ۱۳۵۲ و طبقه همکف آن پارکینگ بوده است که در سال ۱۳۶۰ دور تا دور پارکینگ دیوار و به دو بخش میشود و یک قسمت به نمازخانه و بخش دیگر به سالن امتحانات اختصاص داده میشود. مهمترین بخش جدا شده از هنرستان آمفیتئاتر آن است که در سال ۱۳۷۱ خورشیدی به تالار تربیت تحت اختیار امور تربیتی ناحیه ۲ بدل شده است و بازپسگیری و الحاق آن به هنرستان ماندگار خیابان نخریسی به پیگیری جدی و اهتمام مسئولان نیاز دارد.
ناگفته نماند بعدها در مهر ۱۳۷۵ هم دانشکده فنی ثامنالحجج (ع) مشهد با ۳۱۳ دانشجو در مقطع کاردانی، کار خودش را در محل هنرستان سیدجمالالدین آغاز کرد، اما از سال ۱۳۸۷ نیز به مکان دیگری در منطقه الهیه منتقل شد.
* این گزارش دوشنبه ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۰۶ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
