هیچ اثر و نشانی از گذشته خود ندارد، اما جالب است که بین اهالی هنوز هم به «پل انجیر» معروف است. صحبتها درباره این پل و نام آن بسیار است؛ برخی میگویند در این مکان درخت انجیر پرباری درکنار پلی وجود داشته و برخی دیگر ریشه این نامگذاری را مربوطبه قهوهخانهای در این مکان میدانند.
ابتدا تا انتهای کوچه عباسآباد به یک کیلومتر هم نمیرسد؛ گذری کوچک و کمعرض که از هر دو طرف آن خودروها به زحمت میگذرند. انتهای این کوچه، در محاصره زمینهای رهاست.
محمود ناظرانپور از علاقهمندان به تاریخ وپیشکسوت صنعت چاپ خراسان است. او روزگار کودکیاش را در قلعه خیابان گذرانده و از بزرگزادگان آن زمان بوده است. چندهکتار باغ در خیابان محمدآباد داشتند و یک خانه هم در کوچه سلام!
این کوچه اکنون با مشکلات زیادی دستوپنجه نرم میکند. این تعبیر بسیاری از ساکنان کوچه شهیدقربانی16 است که بهدلیل طولانی شدن اجرای طرح اگو در این کوچه، این روزها خلقشان تنگ است؛ معبری که مشابه خیلی از کوچههای این حوالی، تنگ، طولانی و باریک است و عبورومرور را برای اهالی سخت میکند، چه برسد به تردد خودروها. این معبر محل استقرار چند مجموعه آموزشی، فرهنگی و درمانی است. حداقل انتظاری که اهالی از مسئولان شهری دارند، تدبیر برای پیادهروهای زخمی و آسفالت خراب اینجاست.
صادقیه11، یکی از معابر فرعی محله نقویه است که بولوار صادقیه را به خیابان الهیه25 متصل میکند؛ به همین دلیل تردد بسیار در این معبر صورت میگیرد. این خیابان به نام شهیدسلیمی نامگذاری شده است.
در و دیوار این خانه با عطر و بوی مادربزرگ و پدربزرگ و همسایههایی که مدام در پی خیررسانی به هم بودند، عجین شده بود. وقتی صحبت آن روزها را میکند، چهرهاش خندان و دهانش شیرین میشود. هنوز هم با خاطره همان آدمها و حالوهوایی که در آن بزرگ شده و خو گرفته، دلخوش است. علی علماخباز، یکی از قدیمیهای تهپلمحله، با خاطراتش ما را به نیمقرن پیش میبرد و روایتهای جذابی درباره جریان مهربان زندگی به تصویر میکشد.
در مجتمع گلایل، افرادی از همه اقشار جامعه زندگی میکنند؛ کسانی که در حوزه علمیه درس میخوانند یا در نیروی انتظامی مشغول کارند و زن و شوهرهای مسن یا زوجهای جوان. مدیر مجتمع میگوید: ارتباط با اقشار مختلف جامعه، خیلی سخت است. وقتی قرار است برای مجتمع تصمیمی بگیریم، باید رضایت همه را داشته باشیم. خانمی اینجا ساکن است که پسرش در کارهای قضایی مربوطبه ساختوساز فعالیت میکند و اگر کاری حقوقی داشته باشیم، میتواند به ما و اهالی کمک کند.
کوچه قدیمی بسیج52 (شهید جواد باغدار) در محله شهید آقامصطفیخمینی، گذرگاهی اصلی است که هفتشهید را در خود پرورش داده است. حالا جز همان هفت تابلو نامگذاری در ورودی گذرهای فرعی آن، در این کوچه، اثری از هفتشهید و خانوادههایشان نیست.این گذر عریض به خیابان شهید آقامصطفیخمینی14 منتهی میشود و وجود مسجد محوری و مرکز بهداشت پرآمدوشد، آن را به یکی از معابر مهم محله تبدیل کرده است.
کوچه نور در محله کاشانی واقع است. بهگفته کسبه قدیمی محله، این کوچه اندازه یک قرن قدمت دارد. «چهارشنبهبازار» نام دیگر کوچه است. اواخر دهه30 عمدهفروشهای سمساری در اینجا بساط خود را پهن میکردند. پیش از انقلاب اسلامی، در ابتدای کوچه، کال بزرگی وجود داشت که مسیل آب باران و فاضلاب بود. آنطورکه کاسبان قدیمی محله میگویند، آجرهای سرخرنگی در گودبرداریها بهدست آمده است که نشان از وجود کورههای آجرپزی در گذشتههای دور کوچه دارد.
برای تعریف دقیق مشهد قدیم، باید تاریخچه مزارع و روستاهای اطراف شهر را که امروز جزئی از محلات مشهد شدهاند، درنظر بگیریم. تصویب 10 دی به عنوان روز ملی مشهد در شورای فرهنگ عمومی خراسان رضوی، بهانهای شد تا نگاهی بیندازیم به محلات و روستاهای هویتسازی که امروز حدود مناطق یک و 2 شهر را تشکیل میدهند.
کمتر مشهدپژوهی است که برای دانستن درباره گذشته این شهر، سراغی از احمد ماهوان و کتابها و مقالاتش نگرفته باشد؛ کسی که گنجینهای وزین از نادانستهها درباره مشهدالرضاست. گواه این ادعا هم وجود کتابهای مصور از تاریخچه مشهد قدیم و آثار و متونی است که در طول بیشاز نیمقرن گردآوری کرده و به چاپ رساندهاست؛ آثاری چون «عکسهای قدیم مشهد»، «تاریخ مشهدالرضا»، «بازار، در فرهنگ و ادب ایران زمین» و... تهیه نخستین نقشه شهر روبهتوسعه مشهد هم کاری از او و برادرکوچکترش، مرحوم محمود، است که در سال60 به چاپ رسید.
کوچه شهیدکاظمی10، از معابر فرعی محله جاهدشهر است. سکونت شهروندان در این معبر از اوایل دهه80 آغاز شد و اکنون یکی از کوچههای پرجمعیت محله به شمار میآید. همه ساختمانهای کوچه شهیدکاظمی10، مجتمعهای مسکونی چندصد واحدی بوده و الماس، غرب، قائم و... ازجمله این مجتمعهاهستند. باوجود ساخت مجتمعهای زیاد در این کوچه، امکاناتی مانند بازار و نانوایی و... در آن، محدود است.
یکی از ویژگیهایی که در جلال آل احمد72 توجه را جلب میکند، وجود چند مغازه اجاره ابزارآلات ساختمانی است. در منطقه11 مکان دیگری که در آن، بدینصورت مغازههای اجاره ابزارآلات ساختمانی کنار هم مستقر باشند، نداریم. استقرار اولین مغازهها به حدود بیستسال پیش بازمیگردد اما آن اولینها اکنون نیستند و تغییر شغل دادهاند.
خیابان وحید6 که هنوز هم بین خیلی از اهالی به «چهارراه آسایشگاه» معروف است، بهدلیل واقعبودن دو مجموعه بزرگ درمانی شهیدهاشمینژاد و بیمارستان امامحسین(ع) در آن، شلوغ و پرتردد است.خیلی از قدیمیها هنوز سکونت بیماران جذامی در آسایشگاه محرابخان را به یاد دارند. نام «آسایشگاه» از همان ایام بر این خیابان مانده است.
اگر بهدنبال یکی از کوچههای خلوت منطقه5 هستید، بیتردید کوچه مشعل (شهیدعباسپور) محله حسینآباد یکی از گزینههای پیش روی شماست.نامگذاری این کوچه هم داستان خودش را دارد؛ بین اهالی قدیمیتر به «خدر بیگ یک» معروف بوده است و برخی موسپیدها هم این معبر را «حجتآباد» صدا میزنند. اما وجود شرکت گاز منطقهای در ابتدای این گذر، در نامگذاری فعلیاش بیتأثیر نبوده است.
دانشآموز۴۰، یکی از معابر فرعی محله دانشآموز است. در انتهای این کوچه، دانشگاه فرهنگیان قرار دارد و بنبستبودن معبر، اتصال آن را به بولوارهای دانشجو و آموزگار، ناممکن کرده است.
روزگاری که راه ورود به مشهد از دروازههای آن بود، دروازه پایینخیابان تنها راه تجاری شهر از سمت جاده سرخس به شمار میآمد که هر روز، دهها کاروان به خود میدید. آنطورکه محمود ناظرانپور، از قدیمیهای همین محدوده، میگوید، سحرها مردم با صدای زنگولهای که به گردن شترها (لوک) آویزان بود، بیدار میشدند.
میدانبار نوغان، جزو نخستین مراکزی است که برای عرضه کلی و جزئی میوه در مشهد راهاندازی شدهاند. این بازار که در همه روزهای سال شلوغ است، شبیلدای شلوغتری دارد. میدانبار نوغان که در سال1352 با 134غرفه پا گرفت، در چهار دهه اخیر، کمترین تحول را داشته، بهطوریکه میتوان گفت شکل ظاهری بازار بهجز جلوآمدن سایهبان مقابل مغازهها و کمشدن چند غرفه، تغییری نکرده است.
خیابان شهیدمفتح را هنوز خیلیها به «سیمتری طلاب» میشناسند؛ بازاری بزرگ که بسیاری از مشهدیها برای خرید آنجا را انتخاب میکنند. این خیابان مغازههایی متنوع با انواع و اقسام کالا دارد، بهطوریکه معمولا کسی دست خالی از آن بیرون نمیرود. خیابان شهیدمفتح یا همان سیمتری طلاب، گزینه انتخابی زوجهای جوان برای خرید عقد و عروسی هم هست.
کوچه ولیعصر13 در محله کوی امیرالمومنین(ع) واقع است. این کوچه از یک سمت به بولوار ولیعصر(عج) و از سوی دیگر به بولوار خیام، متصل است. به گفته قدیمیها این معبر و کوچههای ولیعصر11 و 15 محل سکونت مهاجران روستای مایان سُفلا است؛ بههمیندلیل، قبل از نامگذاری به ولیعصر13 به کوچه «مایونیها» معروف بوده است. مایان، روستایی در طرقبه و شامل سه بخش سفلا، وسطا و علیاست. اغلب ساکنان این کوچه از مایان سفلا به مشهد کوچ کرده و در اینجا ساکن شدهاند. انتهای کوچه از سمت بولوار خیام به بازار گل میرسد که تا چند دهه قبل، بازار میوه و ترهبار فتحآباد بود.