مشهدیها به همشهری بودن با یکی از برجستهترین چهرههای تاریخ کشورمان افتخار میکنند. «سیدعلی خامنهای» رهبر معظم و شهید انقلاب اسلامی متولد همین شهر و محله سرشور مشهد است.
رحمان کامیاب، طراح و مجری پروژههای معماری سنتی در مشهد میگوید: بناهای قاجاری که به «موزهای زنده از معماری اسلامی و ایرانی» شباهت دارد، یکی یکی از میان میروند؛ بی آنکه ارادهای جدی برای حفظ آنها وجود داشته باشد.
روزنامه آزادی در ۳۱ خرداد سال ۱۳۲۸ خورشیدی، این خبر را به مردم میدهد که «آقای والر اولین کنسول آمریکا در خراسان به مشهد وارد شده در منزل آقای کوزهکنانی که برای کنسولگری انتخاب شده است، اقامت نمودند.»
خانه «خانقاه نعمتاللهی»، یکی از خانههای قدیمی و ثبت ملی شده شهر مشهد است. این خانه در بهمن سال ۱۳۸۲ ثبت ملی شد. این منزل فوقالعاده زیبا، قدیمی و خوشساخت شاهد رویدادهای مهم تاریخی مشهد در دوران رونق خودش بوده است.
بنای تاریخی مصلی از یادگارهای دورهصفویه و معرف سبک معماری اسلامی این دوره است. این بنا در سال ۱۰۸۷ هجری قمری با معماری «حاجی شجاع بنای اصفهانی» به امر نواب عالیمقام «ابو صالح» از نقبای سادات رضوی مشهد (بانی مدرسه نواب) بنیان شد.
خانه بهرامی واقع در امامرضا۲۲ عمارتی است که سردر باشکوه و منحصربهفردش، با طاق آجری، پیش از ورود، نگاه هر رهگذری را به خود جلب میکند.
فریدون مالکیتلخابی یکی از معمارانی است که روح خانههای تاریخی در عمق وجودش همیشه جاری است. او بیش از دو دهه است سرنوشت شغلیاش را در لابهلای خشتخشت خانههای تاریخی مشهد یافته است.
راسته بازار نوغان، یکی از کهنترین بافتهای ایران که قدمتش را تا ۱۵۰۰ سال هم میدانند، مجموعهای از کوچهها و خانههایی که نامشان مثل پاییز شاعرانه است.
قصه عروسیهای پرشماری که خانه حسنزاده میزبان آنها بود را محمدرضا دهقان و عموی بزرگش به یاد میآورند: تقریبا همه عروسیهای فامیل و همسایهها داخل همین خانه دلباز و زیبا با آن حوض مصفای وسط حیاطش برگزار میشد.
صاحب اولیه خانه پریشانی، تاجری بهنام نعیمی اهل نوغان بود. بعدها در سال۱۳۶۷، پدرم که شیفته معماری خانه شده بود، آن را با مبلغ یکمیلیونودویستهزار تومان خرید. چند دانگ از خانه هم به نام مادرم ثبت شد.
خانه توکلی در خیابان شهیدنوابصفوی ۷ با اُرسیهای قاجاری، آجرچینیهای زیبا و ساختمان قرینه بینقصش درمیان خانههای تاریخی مشهد شاخص است.
خانه اصالت حدود هفتصدمتر وسعت دارد و شامل هفت واحد اقامتی است؛ هرکدام از این اتاقها، دنیایی خاص برای خودش دارد. این خانه روزگاری محل زندگی آیتالله سرابی بوده است؛ شخصیتی که نامش برای قدیمیهای محله سعدی آشناست.
بد نیست بدانیم اطلاعاتمان درباره معروفترین خانه تاریخی مشهد پر است از اشکالات و، اما واگرهایی که مثل یک ویروس در فضای اینترنت تکثیر شده است و حالا دیگر تشخیص درست از نادرست سخت به نظر میرسد.
خانه تاریخی وهابزاده یکی از بناهای تاریخی مشهد است که ثبتملی شده؛ خانه بسیار بزرگ دوطبقه که از ابتدای خیابان آخوند خراسانی شروع میشود و تا روبهروی سینما آسیا ادامه دارد. یکی از مکانهایی که رضاشاه در آن اقامت میکرده، خانه وهابزاده بوده است.
مرحوم «غلامحسین بقیعی» در کتاب «انگیزه» (که مرور خاطرات دوران کودکی و جوانی اوست) خانهای را توصیف کرده که متعلق به حاجمیرزایحیی ساداترضوی بوده است. این خانه مجلل در نزدیکی باغ هشتآباد بود.
طوبی خانم میگوید: خانه داروغه ملکی بود که غلامرضا داداللهی، پدر بزرگ من، آن را خریده بود. وقتی هم که فوت کرد این خانه به ورثه که یکیشان مادر من بود رسید و بعد هم به هیئت یزدیها فروخته شد.
خانه اکبرزاده تنها یک باد و باران تا تخریب کامل فاصله دارد؛ خانهای قاجاری که نمای سردرش منحصربه فردترین نمونه معماری از سردرهای تاریخی در میان اندک خانههای قدیمی باقی مانده شهر است.
«گواهی» با هدایتهایش، خانههای تاریخی بسیاری را در مشهد زنده کرده است. او مردی است که انگشتانش نه فقط مرمتگر، که مترجم زبان خاموش دیوارهای تاریخی شده است تا روایت و قصه آنها را تعریف کند.
هدایت گواهی که از دو سال پیش مسئولیت مرمت خانه قاجاری سوهانگر را به عهده دارد، درباره نقاشی صد ساله روی یکی از دیوارهای این خانه میگوید: این بزرگترین نقاشی بناهای تاریخی در بافت تاریخی موجود در مشهد است.
جایی که حالا خانه کوزهکنانی در آن قرار دارد، روزگاری بخشی از محله اعیاننشین چهارباغ بوده که به داشتن عمارتهای باشکوه در دل باغهای سرسبز معروف بوده است. خانه کوزهکنانی در طول سالیان چندباری بازسازی شده است.