طوبی خانم میگوید: خانه داروغه ملکی بود که غلامرضا داداللهی، پدر بزرگ من، آن را خریده بود. وقتی هم که فوت کرد این خانه به ورثه که یکیشان مادر من بود رسید و بعد هم به هیئت یزدیها فروخته شد.
خانه اکبرزاده تنها یک باد و باران تا تخریب کامل فاصله دارد؛ خانهای قاجاری که نمای سردرش منحصربه فردترین نمونه معماری از سردرهای تاریخی در میان اندک خانههای قدیمی باقی مانده شهر است.
«گواهی» با هدایتهایش، خانههای تاریخی بسیاری را در مشهد زنده کرده است. او مردی است که انگشتانش نه فقط مرمتگر، که مترجم زبان خاموش دیوارهای تاریخی شده است تا روایت و قصه آنها را تعریف کند.
هدایت گواهی که از دو سال پیش مسئولیت مرمت خانه قاجاری سوهانگر را به عهده دارد، درباره نقاشی صد ساله روی یکی از دیوارهای این خانه میگوید: این بزرگترین نقاشی بناهای تاریخی در بافت تاریخی موجود در مشهد است.
جایی که حالا خانه کوزهکنانی در آن قرار دارد، روزگاری بخشی از محله اعیاننشین چهارباغ بوده که به داشتن عمارتهای باشکوه در دل باغهای سرسبز معروف بوده است. خانه کوزهکنانی در طول سالیان چندباری بازسازی شده است.
خانهای بزرگ در سناباد یک است که حدود یکسالی میشود به فضایی هنری تبدیل شده و کارگاههای رشتههای مختلف هنری ازجمله سفالگری، معرقکاری، ویترای، قالیبافی، نقاشی، حکاکی روی سنگ و خوشنویسی در این خانه فعال است.
هدایت گواهی میگوید: آن زمان این آگاهی وجود نداشت که میشود هم برج ساخت و هم بنای تاریخی را نگاه داشت. بر اساس طرح شهرداری باید بخشی از بنا تخریب میشد اما پیشنهاد طرحی جدید، راه سومی پیش روی مسئولان گذاشتند.
خانه شکیبا در یکی از فرعیهای کوچه جوادیه قرار گرفته است. این خانه بیشتر از اینکه عمارتی تاریخی باشد، به نظر میرسد از اتصال چهار باب خانه شبیه به هم تشکیل شده که هرکدام یک زیرزمین مطبخمانند دارند.
غلامرضا بلخاسب میگوید: خانه ما سیصدوهفتادودوسه متر است و در کوچهباغ حسنخان که حالا اسمش شده حاجی حسنیکارگر، یکی از بزرگترین خانهها بود. پدرم وقتی از یزد به مشهد آمد، این خانه را از احمدیانیزدی خرید.
در این گزارش به جزئیاتی از ساماندهی و بازپیرایی بازار سرشور اشاره شده که از ۴۰۰ سال پیش گذرگاه زائران برای تشرف به حرم مطهر بوده است.
وفا ثابتی میگوید: وضعیت بحرانی سازههای بنا و استحکام آنها بیش از همه در این سرا ایجاد نگرانی کرده است، به همین دلیل در وهله اول مقاومسازی و استحکامبخشی مدنظر است.
خانه تاریخی «الستی» متأسفانه با اینکه ثبتملی بوده، تخریب شده است. مالک این خانه «حاجکاظمالستی» نخستین رئیس اتاق بازرگانی و یکی از بزرگترین تجار مشهد در دوران پهلوی اول و دوم بوده است.
حضور هنرمندان در خانه ملک و ارتباط مستقیم با گردشگران اتفاق مهمی بود که توانست خانه ملک را به یکی از نقاط جذاب هنری، تاریخی، گردشگری مشهد تبدیل کند اما از سال۱۴۰۰ نَفَس این خانه بهنحو دیگری بُرید.
از روزهای نخست ساخت خانه گلپرور خبری نداریم و نمیتوانیم به تاریخ دقیق آن دست پیدا کنیم، اما شواهد موجود نشان میدهد که در اوایل دوره پهلوی اول و به سبک معماری تهران ساخته شده است.
اداره کل میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی در ۲ دهه اخیر نام خانهها و بناهای تاریخی بسیاری را با هدف حفظ و نگهداری ثبت کرده است، اما آنها پس از مدتی تخریب شدهاند!
چون درگذشته برق و یخچالی وجود نداشت، برای نگهداری بستنی از یخ و نمک استفاده میشد. برای همین به آن بستنی نمکی میگفتند.
حاج حسینآقا ملک همه زندگیاش وقف مردم بود. تنها یک موردش باغ وکیلآباد بود که مساحتش بیش از هفتاد هکتار است و بهترین گردشگاه برای مردمی بود که به آن منطقه میآمدند.
نیم قرن پیش، گردشگران خارجی خانه تاریخی مولویها را در خراسان و مشهد میشناختهاند. چون صاحبش عضو یونسکو بوده و هر مسافری که قصد سفر به خراسان را داشته، میتوانسته مهمان خانه پلاک ۸۸ بشود.
نام عبدالحمید مولوی به عنوان باستانشناس در یونسکو ثبت شده بود و هر پژوهشگری که به خراسان میآمد، یونسکو نشانی منزلش در خیابان مولوی را به او میداد.
خانه ساختیانچی هم خانهای است که در سبک تهران ساخته شده است؛ یعنی برمیگردد به الگوهای معماری دوران قجر. البته درباره این خانه بحث است؛ یعنی عدهای میگویند مربوطبه اواخر قاجار است.