روایت ابراهیم طهرانی پور از پرچم داری تنبور در مشهد

طنین همتی| خراسان همیشه مهد نوا‌های ریشه دار و مقام‌های آیینی بوده است؛ خطه‌ای که فرهنگ و ادبیاتش با موسیقی گره خورده و مردمش با آوا‌های قدیمی بزرگ شده‌اند. مشهد نه تنها شهری برای شعر و ادب، که خانه هنرمندانی است که با ساز‌های اصیل، بخشی از هویت معنوی این شهر را نگه داشته‌اند. «تنبور» یکی از همین ساز‌های قدیمی و پرمعناست؛ سازی با پیشینه‌ای چندهزارساله که حالا به لطف نوازندگان دغدغه‌مند، جایگاه ویژه‌ای در فضای هنری این شهر پیدا کرده است. 

در این میان، ابراهیم طهرانی پور، نوازنده و آهنگ ساز ۳۸ساله‌ای که سال هاست نامش با تنبورنوازی در مشهد گره خورده، ازجمله هنرمندانی است که بیش از دو دهه از عمر خود را پای زنده نگه داشتن این ساز و نوا‌های عرفانی برگرفته از اشعار سعدی، حافظ و دیگر شاعران در مشهد گذاشته است.

او که سرپرستی «گروه تنبورنوازان خراسان» را بر عهده دارد، در گفت‌و‌گو با شهرآرا از فعالیت هنری اش در مشهد، رونمایی آلبوم جدیدش و چالش‌های تولید موسیقی فاخر می‌گوید؛ گفت وگویی که در ادامه می‌خوانید.

رونمایی از «طرحی دگر» در مشهد

طهرانی پور درباره مسیر فعالیت هنری اش می‌گوید: اولین آلبوم رسمی من سال ۱۳۹۴ با عنوان «بی محابا» با خوانندگی محمد معتمدی منتشر شد. پس از آن، آلبوم «حسرت دیدار» را با صدای محسن حشمتی به همراه برادرم کار کردیم. همچنین ماه گذشته آلبوم بی کلامی با عنوان «طرحی دگر» را آماده کردیم که مراسم رونمایی آن در مشهد برگزار شد. در این برنامه، تقریبا تمامی اهالی درجه یک و نام آشنای موسیقی حضور داشتند و درباره اثر صحبت کردند. چند قطعه از این آلبوم هم به وسیله گروه در مراسم اجرا شد.

«محنت جان»، بازنوازی قطعات قدیمی استادان قدیم

وی در ادامه با یادآوری تولید آلبوم «محنت جان» می‌افزاید: یک آلبوم مستقل هم با همراهی شاگردانم زیر چتر گروه تنبورنوازان خراسان ضبط و منتشر کردیم. تمرکز اصلی ما در آن اثر، بازسازی و بازنوازی قطعات قدیمی استادان قدیم بود؛ نغمه‌هایی که نسخه باکیفیت و مرتبی از آن‌ها وجود نداشت و اگر دوباره نواخته نمی‌شدند، شاید کم کم دستخوش فراموشی می‌شدند. ما آن‌ها را بازتنظیم کردیم و نکته ویژه آلبوم این بود که هر قطعه را یکی از خوانندگان خوش صدای بومی خود مشهد و خراسان خواندند.

سازی با قدمت ۵ هزار سال

طهرانی پور درباره اصالت و پیشینه تاریخی این ساز بیان می‌کند: قدمت تنبور به حدود ۵ هزار سال پیش بازمی گردد و براساس کتیبه‌های سنگی به جامانده در موزه‌ها که تصویر نوازنده تنبور روی آن‌ها حک شده است، این ساز قدیمی‌ترین ساز زهی و مضرابی جهان محسوب می‌شود.

تنبور در طول تاریخ و در اقلیم‌های مختلف شکل‌ها و نام‌های گوناگونی یافته است؛ مثلا دوتار خراسان در واقع همان تنبور دوتار بوده است، به طوری که ساز تار را به خاطر شش سیم بودنش شش تار یا سه تار را با نام تعداد سیم هایش می‌شناختند. در دوره‌های مختلف، تنبور‌های بغدادی، افغانی، مصری و تنبور ترکی (عثمانی) رواج داشته‌اند که هرکدام بنا به فرهنگ، زبان و آیین آن اقلیم، زبان بیانی متفاوتی از موسیقی ارائه داده‌اند.

وی با اشاره به تفاوت خاستگاه ساز‌ها تصریح می‌کند: آنچه امروز ما می‌نوازیم، تنبور منطقه کرمانشاه در غرب کشور است که جایگاه رفیعی در اجرای موسیقی عرفانی و آیینی دارد. خوشبختانه طی پنج دهه گذشته، این ساز از انحصار صرفا بومی و منطقه‌ای خارج شده و هویتی ملی و بین المللی پیدا کرده است؛ درحالی که مثلا دوتار شمال خراسان هنوز بیشتر وابسته به همان منطقه است. تنبور کرمانشاه اکنون در همه شهر‌ها مخاطب و نوازنده دارد و مهم‌ترین تمایز آن، تمرکز بر مضامین عرفانی و اشعار شاعرانی، چون مولانا و حافظ است.

مشهد و ۱۵ سال پرچم داری تنبورنوازی

این نوازنده تنبور با اشاره به ریشه‌های گرایش خود به این هنر در مشهد یادآور می‌شود: من زاده و بزرگ شده مشهد هستم. از کودکی در خانه ما جلسات مثنوی خوانی، حافظ خوانی و عطارخوانی با علاقه پدرم دایر بود و همین فضای ادبی و عرفانی، میل و کشش باطنی مرا به این سبک و در نهایت به ساز تنبور شکل داد. با قاطعیت و با گواهی دیگر فعالان موسیقی کشور عرض می‌کنم که طی پانزده سال اخیر، پرچم دار تنبورنوازی در خراسان که به طور مستمر اجرا، کنسرت، موزیک ویدئو و اثر تولید کرده، گروه ما بوده است.

ما با طراحی تنظیم‌ها و ترکیب بندی‌های جدید و معاصر، تلاش می‌کنیم رنگ وبویی تازه به این اشعار ببخشیم

وی ادامه می‌دهد: اوایل دهه ۹۰ وقتی نام تنبور را در مشهد می‌بردیم، خیلی‌ها اصلا این ساز را نمی‌شناختند؛ اما امروز به لطف آموزش و استمرار، این ساز جایگاه خود را در مشهد یافته است. سال گذشته در سالن جهاد دانشگاهی مشهد، تنها گروهی بودیم که توانستیم شش سانس کامل اجرا برویم و میزبان نزدیک به ۱۹۰۰ مخاطب در سه روز باشیم. امسال اگرچه شرایط مجوز به نحوی پیش رفت که چهار سانس برنامه داشتیم، اما تقاضای مردم بالاست. همچنین دو سال پیش در ایران مال تهران اجرا داشتیم و در آذرماه امسال در فرهنگ سرای ارسباران تهران قطعاتمان را روی صحنه خواهیم برد.

خدمتی ناخواسته، اما ماندگار به فرهنگ

سرپرست گروه تنبورنوازان خراسان با تأکید بر مسئولیت اجتماعی و فرهنگی موسیقی عرفانی می‌گوید: حتی اگر من نوعی صرفا به دنبال شهرت باشم و دغدغه تربیت فرهنگی هم نداشته باشم، نفس بردن کلام حافظ، مولانا، سعدی و عطار روی صحنه، خدمتی ناخواسته، اما ماندگار به ادبیات و فرهنگ این سرزمین است.

در وضعیتی که فضای مجازی آکنده از محتوا‌های بی ارزش، زرد و سطحی است، رساندن شعر عمیق به گوش جامعه یک موهبت است. ما با طراحی تنظیم‌ها و ترکیب بندی‌های جدید و معاصر، تلاش می‌کنیم رنگ وبویی تازه به این اشعار ببخشیم تا نسل جوان بتواند با ادبیات فاخر ایرانی در بسته بندی امروزی تری پیوند برقرار کند.

طهرانی پوربا ابراز نگرانی از نبود صرفه اقتصادی در تولید آثارهنری فاخر تصریح می‌کند: امروز تولید یک تک آهنگ ساده، مستلزم ساعت‌ها آفیش استودیو با هزینه‌های سنگین و مراحل پرهزینه میکس و مسترینگ است. از سوی دیگر فرهنگ پرداخت هزینه برای شنیدن موسیقی در کشور ما جا نیفتاده و نگاه عمومی بر دانلود رایگان متمرکز است. در این شرایط، حتی اصل پول تولید هم بازنمی گردد و بسیاری از هنرمندان کاربلد مشهد ناچار عطای کار را به لقایش بخشیده‌اند یا به تجهیز استودیو‌های شخصی پناه برده‌اند تا فقط از سر عشق، کار را سرپا نگه دارند.

وی بیان می‌کند: موسیقی اصیل در تمام دنیا مخاطب خاص دارد و نیازمند حمایت ویژه است. امید من این است که جامعه و نسل جدید نسبت به سلیقه شنیداری خود حساس‌تر شوند. همان طور که افراد برای سلامت جسم خود هر غذایی را نمی‌خورند، باید بدانند آنچه می‌شنوند مستقیما بر روح و روانشان اثر می‌گذارد. ازاین رو، باید برای گوش خود احترام قائل شد و اجازه نداد موسیقی‌های بی کیفیت، ذائقه معنوی جامعه را تغییر دهند.

* این گزارش سه‌شنبه ۱۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۹۹ روزنامه شهرآرا صفحه هنر چاپ شده است.