روی یکی، آیه‌ای از قرآن با خط کوفی و روی دیگری، شعری در سوگ زنی از صفوی حک شده است. اینها کتیبه‌های یادبود ساخت بنا‌ها یا ثبت یک واقعه نیستند؛ سنگ‌مزارهایی هستند که از دوره‌های پیش از قاجار در حرم امام رضا(ع) به‌جا مانده‌اند.
دوران حکومت «مرتضی‌قلی‌خان پرناک» بر مشهد که از ابتدای سلطنت شاه‌اسماعیل دوم تا سال‌های میانی عهد سلطان‌محمد خدابنده دوام آورده، یکی از دوره‌هایی است که در روزگار صفویه، مردم ایام سخت و پراندوه بسیاری را از سر گذراندند.
در ضلع غربی حرم‌رضوی و راسته بازار فرش که زمانی بخشی از بازار بزرگ شهر بود، در همسایگی مسجد تاریخی ۷۲ تن، بنایی چشم‌نوازی می‌کند که از شکوه روز‌های دور حکایت دارد. این عمارت تاریخی همان حمام مهدی‌قلی‌بیک است که اکنون آن را به نام موزه مردم‌شناسی می‌شناسیم.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که پیشینه تأسیس اسلحه‌سازی در مشهد، به دوره صفویه باز می‌گردد. محصولات این مراکز اسلحه‌سازی، در برخی لشکرکشی‌های مهم تاریخ ایرانِ عصر صفوی، نقشی محوری و غیرقابل انکار داشته‌است.
شاهقلی سلطان استاجلو در دوره حکومت شاه تهماسب یکم، به دفعات، مأمور اداره امور خراسان شد و به عنوان والی مشهد فعالیت می‌کرد. او در کارنامه سیاسی و نظامی‌اش، مجموعه‌ای از افتخارات داشت اما در سال ۹۸۴ قمری در مشهد یا هرات به قتل رسید.
اقتصاد مشهد به رونق کاروان‌های تجاری و ورود مستمر زائران وابسته بود؛ امری که با ناامنی راه‌های خراسان، هجوم شورشیان ابدالی و راهزنی‌های مکرر، کاملا متوقف شد. اصناف بازار بزرگ مشهد، هم دکان‌ها را بستند.
سفر شاه‌عباس اول صفوی به مشهد را باید یکی از مهم‌ترین رویداد‌های تاریخ تشیع و ایران دانست. او نزدیک به پانصد کیلومتر را پیاده می‌پیماید تا خود را به حرم رضوی برساند، سه ماه در مشهد اقامت می‌کند و هم‌زمان با زیارت مقدمات لشکرکشی به هرات و مقابله با ازبکان را فراهم می‌آورد.
به درستی معلوم نیست که برگزاری مراسم سالروز ولادت امام‌رضا(ع) از چه زمانی در مشهد رضوی و حرم مطهر آن‌حضرت آغاز شده است. گزارش‌های تاریخی از اجتماع دوستداران امام(ع) در حرم مطهر و در مناسبت‌های مذهبی خاص شیعه خبر می‌دهند.
بازار عباس‌قلی‌خان شاملو و فرش‌های فراموش شده‌اش بیش از ۳۰۰ سال قدمت دارد. این کاروان‌سرا سال ۱۰۷۰ هجری به دستور عباس‌قلی‌خان برای استراحت زائران ساخته شده است.
از روزی که در سال ۶۱۷ هجری قمری لقب «دارالامان» به مشهد داده شد، این نام نه یک عنوان تشریفاتی که بازتابی بوده که قرن‌ها دوام آورده و در دوره‌های گوناگون، شکل‌های متفاوتی از «امان» را به مردم بخشیده است.
لسترنج سه سال از عُمرش را هم در ایران گذراند اما نه در ایران و نه در کتابخانه بزرگ دانشگاه کمبریج که به ظاهر، بخش عمده آثارش را در آن پدید آورده، دقت عمل لازم را به خرج نداده است. در مطلب پیش‌رو برخی از این موارد را اشاره کرده‌ایم.
کتیبه دور‌تا‌دور گنبد، به خط ثلثِ زیبای علیرضا عباسی و با قلم طلایی بر زمینه‌ای فیروزه‌ای نگاشته شد؛ کتیبه‌ای که در آن شرح سفر پیاده شاه، منابع مالی طلاکاری گنبد و جزئیات اجرای این کار ذکر شده است.
جلالیان معتقد است: آینه در حرم تنها جنبه تزیینی ندارد. انعکاس نور و شکستن تصویر انسان در قطعات ریز آینه، حس فروتنی و کوچکی در برابر عظمت الهی را تداعی می‌کند. این جنبه معنوی باعث می‌شود هنرمند هنگام اجرا هم با حال و نیت خاصی کار کند.
فن عکاسی اگر چه در اواخر حکومت محمد‌شاه قاجار به ایران رسید، پس از به قدرت رسیدن ناصرالدین‌شاه که علاقه‌ای بسیار به هنر داشت، فراگیر شد و با آغاز‌به‌کار عکاس‌خانه همایونی و تربیت عکاسان در زمان این شاه قاجار، آهنگی پر‌شتاب به خود گرفت.
علی‌قلی‌خان در دوره سلطنتش قادر به تأمین امنیت نبود و همین موجب شد لات‌ها و گردن‌کشان شهر قدرتی در شهر به‌هم بزنند تا آنجاکه کار از دست علی‌قلی‌خان و نیروهایش در رفت. یکی از مهم‌ترینِ این اوباش، حاجی‌محمد باباقدرتی بود.
«مصلی» بنایی است متعلق به دوره صفویه.این بنا در سال۱۰۸۷ قمری هم‌زمان با حکومت شاه‌سلطان‌سلیمان صفوی به‌همت حاجی‌ملک و معماری حاجی‌شجاع، بنّای اصفهانی و به دستور نواب عالی‌مقام ابوصالح ساخته شده است.
صحن انقلاب اسلامی، صحن کهنه یا صحن عتیق، قدیمی‌ترین صحن مجموعه حرم است. بنای اولیه صحن به دوره تیموری می‌رسد، اما شکل امروزی آن مربوط به دوره صفوی و عهد شاه‌عباس اول صفوی است.
نامیدن کوچه به نام کربلا به‌دلیل تجمع کاروان‌سالار‌های کربلاست و در سال‌های قبل از سده ۱۴ هجری که زائران کاروانی و با استفاده از شتر و اسب و قاطر عازم کربلا می‌شده‌اند، این کوچه محلی بوده است برای آغاز سفر زیارتی.
حضور هراتی‌ها تنها در تجارت و بازرگانی خلاصه نمی‌شد. وقف‌های متعدد آن‌ها نشان می‌دهد که این مهاجران از میانه دوره ناصری تا اوایل پهلوی، با ثبت ده‌ها موقوفه، در فرهنگ دینی و حتی اجتماعی مشهد نقش داشتند.
تاریخ می‌گوید آیینه‌های شیشه‌ای برای نخستین‌بار در شهر صیدای لبنان ساخته می‌شود و در سده‌های دوم و سوم، جای آیینه‌های فلزی و سیم‌اندود را در معماری بنا‌ها می‌گیرد. در ایران در سده‌های نخستین هجری‌قمری، شهر همدان از مهم‌ترین این مراکز بوده است.