نجات صنعت کشاورزی با آموزش آکادمیک در هنرستان کشاورزی

هنرستان کشاورزی شهید یوسفی ۲ که در زمینی ۵۳ هکتاری در انتهای عصمتیه ۳ جای گرفته، با داشتن ۳۸۰ دانش‌آموز، بزرگ‌ترین هنرستان کشاورزی کشور از لحاظ جمعیت دانش‌آموزی است. این هنرستان در زمینه تربیت دانش‌آموزان رشته کشاورزی، شیوه‌های جدید آبیاری و کشت محصولات ارگانیک گام‌های مؤثری برداشته و با حضور در جشنواره‌های مختلف کشاورزی رتبه‌های برتر استان و کشور را کسب کرده است.

یکی دیگر از امتیازات ویژه این هنرستان، اشتغال‌زایی بالای فارغ‌التحصیلان آن است. به گفته مدیر هنرستان بیش از ۹۰ درصد از دانش‌آموزان بعد از فارغ شدن از تحصیل با کمک مسئولان هنرستان جذب کار می‌شوند. برای آشنایی بیشتر با این هنرستان و فعالیت‌های آن با مسئولانش هم‌کلام می‌شویم.

اسباب‌کشی از مرکز شهر به الهیه

رشیدی نیا، مسئول هنرستان کشاورزی شهید یوسفی، با اشاره به قدمت پانزده‌ساله این هنرستان می‌گوید: اولین هنرستان کشاورزی مشهد در سال ۱۳۴۲ در خیابان هنرستان مشهد (هنرستان ۳) ساخته می‌شود و به تدریج مراکز جانبی نیز در اطراف آن شکل می‌گیرد.

بعد از پیروزی انقلاب به دلیل مسکونی شدن این محل و بروز برخی مشکلات، بخش‌هایی از مراکز آموزشی (زراعی، باغداری و...) هنرستان کشاورزی به بیرون از شهر منتقل شد، اما به دلیل اجاره‌ای بودن این زمین مسئولان آموزش و پرورش به دنبال پیداکردن زمین مناسبی دیگری بودند و دوباره قطعه زمینی را در منطقه قاسم آباد خریداری کردند و به هنرستان کشاورزی تبدیل شد.

با مسکونی شدن این منطقه مسئولان آموزش و پرورش رایزنی‌ها وگفت‌وگو‌هایی را با مسئولان سازمان منابع طبیعی انجام دادند و مسئولان منابع طبیعی زمینی به وسعت ۱۲۰ هکتار را در اختیار آموزش و پرورش قراردادند و در سال ۱۳۸۱ دومین شعبه هنرستان کشاورزی در زمین فعلی هنرستان و در منطقه الهیه با عنوان هنرستان کشاورزی شهید یوسفی ۲ افتتاح شد.

وسعت اولیه هنرستان همان ۱۲۰ هکتار بود، اما بعد از مدتی سازمان مسکن و شهرسازی ۷۰ هکتار از این زمین را برای ساخت مسکن فرهنگیان در اختیار گرفت و در حال حاضر این هنرستان با دارا بودن ۵۳ هکتار زمین در حال فعالیت می‌باشد.

درحال حاضر سه هنرستان کشاورزی دولتی در مشهد وجود دارد. هنرستان کشاورزی شهید یوسفی (۱) و هنرستان ما یعنی شهید یوسفی (۲) که زیر نظر وزارت آموزش و پرورش هستند و هنرستان کشاورزی طرق (جاده طرق) که زیر نظر جهاد کشاورزی فعالیت می‌کند.

حاصلخیزی خاک الهیه با ۲ هزار کامیون خاک

رشیدی‌نیا از مراحل آماده‌سازی زمین الهیه برای کشاورزی می‌گوید: زمین ارائه شده کیفیت و مرغوبیت لازم برای کشاورزی و برداشت محصول را نداشت؛ به همین دلیل ما دست به اصلاحاتی زدیم. در اولین قدم نوع و مرغوبیت خاک محل مورد بررسی قرار گرفت، نتیجه آزمایش‌ها نشان‌دهنده آن بود که خاک سطحی مرغوبیت مناسب و لازم برای زراعت و کشاورزی را ندارد.

در تحقیقاتی که کارشناسان ما درباره گذشته محله الهیه و قاسم‌آباد انجام دادند، مشخص شد که درگذشته این منطقه مسیل بوده است. یعنی هر زمان که به دلیل بارندگی زیاد سیل به طرف شهر مشهد حرکت می‌کرد، مسئولان شهر با اجرای طرح‌های آبخیزداری مسیر سیل را به سمت این زمین‌ها که تقریبا خالی از سکنه بود هدایت می‌کردند و با مانع‌سازی و تقسیم کردن سیل در سطح زمین قدرت تخریب آن را به حداقل می‌رساندند، آب باقی‌مانده نیز به پایین دست این اراضی و رودخانه کشف‌رود وارد می‌شده است.

با وجودی که این طرح هوشمندانه و مانع حرکت سیل به داخل شهرمشهد و مناطق مسکونی مجاور بود، یک عیب بزرگ نیز داشت، با ورود سیل به این محل، به مرور زمان و در طی سال‌های متمادی خاک حاصلخیز این منطقه از بین رفته و شن و ماسه آن باقی مانده بود، در این شن و ماسه باقی‌مانده نیز تقریبا هیچ نوع گیاه و درختی قابلیت رشد نداشت.

چنین زمینی به ما تحویل داده شد. تنها روش برای برطرف کردن این مشکل حاصلخیز کردن دوباره خاک بود، به دنبال توافقی که با شهرداری انجام شد تعداد دو هزار کامیون خاک در زمین‌های محل ریخته شد. با اضافه شدن این خاک، زمین بار دیگر قابلیت کشت و زراعت را به دست آورد. بعد از آن دو حلقه چاه برای مشروب کردن زمین‌های کشت شده حفر گردید.

بیشتر دانش‌آموزان این هنرستان، نوجوانان روستایی‌اند و با شغل کشاورزی و دامداری آشنا

اولویت با دانش‌آموزان روستایی است

بیشتر دانش‌آموزان این هنرستان، نوجوانان روستایی‌اند و با شغل کشاورزی و دامداری آشنا. یزدی، از مسئولان هنرستان، با توضیح درباره شیوه خاص انتخاب دانش‌آموزان در این هنرستان می‌گوید: رشته کشاورزی دارای ۳۰ تا ۴۰ تخصص و مهارت ویژه است که هرکدام از این تخصص‌ها به نوعی با زمین، آب و خاک ارتباط دارد؛ به همین دلیل ما در این هنرستان گزینش ویژه‌ای برای انتخاب دانش‌آموز داریم.

در این روش اولویت انتخاب با دانش‌آموزانی است که متولد و بزرگ شده روستا هستند، بر روی زمین کشاورزی کارکرده‌اند و در روستای زادگاه خود دارای زمین و آب می‌باشند. این روش انتخاب دارای مزیت‌های مختلفی است. یکی از مزیت‌ها این است که دانش‌آموزی که در محیط روستایی به‌دنیا آمده و در فعالیت‌های کشاورزی (کاشت، داشت و برداشت) شرکت داشته است، به مرور زمان تجربیات زیادی را به صورت عملی از پدر و خانواده خود آموخته است که این تجربیات عملی در طول تحصیل به دردش خواهد خورد.

اما دانش‌آموزی را که در شهر بزرگ شده است و کوچک‌ترین آشنایی‌ای در زمینه کشاورزی و دامداری ندارد، چگونه می‌توان با کشاورزی آشتی داد. آموزش دادن به چنین دانش‌آموزی کار سخت و دشواری خواهد بود. همچنین برای دانش‌آموزی که دارای زمین است و پدر و خانواده‌اش کشاورز هستند، زمینه اشتغال بیشتری فراهم است، اما دانش‌آموز شهری چنین امتیازی را ندارد.

تحصیل به همراه تولید محصول

دانش‌آموزان بعد از ورود به هنرستان کشاورزی در کنار آموزش تئوری دروس، به صورت عملی درس مورد نظر را می‌گذرانند. یزدی در توضیح این مطلب می‌گوید: در هنرستان شهید یوسفی شعبه یک واقع در خیابان هنرستان رشته‌های مربوط به صنایع غذایی تدریس می‌شود، در این هنرستان نیز سایر رشته‌های مربوط به کشاورزی و دامداری (به جز رشته‌های صنایع غذایی) تدریس می‌شود.

امور زراعی، باغی و تعمیر ماشین‌آلات کشاورزی از جمله رشته‌های فنی و حرفه‌ای هنرستان و کشت گیاهان گلخانه‌ای، دارویی و پرورش زنبور عسل نیز در گروه رشته‌های کار و دانش قراردارد. در این هنرستان ما آموزش تئوری همراه با تولید عملی داریم.

در ابتدای سال متناسب با درس هر دانش‌آموز، قطعه زمینی در اختیار او قرار می‌گیرد و او نیز در طول سال و هم‌زمان با حضور درکلاس‌های نظری، به کشت محصولات باغی و زراعی می‌پردازد. در پایان سال محصول تولید شده دانش‌آموزان، توسط کارشناسان و اساتید هنرستان مورد بررسی قرار می‌گیرد و با جمع کردن نمره عملی و نظری نمره قبولی دانش‌آموز ثبت می‌شود.

به دلیل ارتباط ما با موجود زنده (گیاه و درخت) و نیاز دائمی به مراقبت و نگهداری، هنرستان در طول سال باز و مشغول به فعالیت است؛ یعنی ما حتی در روز‌های عید سرکار هستیم و این هنرستان حتی یک روز هم تعطیل ندارد.  

همسایه‌های هنرستان مشتری محصولات ارگانیک

همه محصولات تولید شده در هنرستان شهید یوسفی به صورت ارگانیک و بدون استفاده از سموم شیمیایی تولید شده است. رشیدی‌نیا با بیان این موضوع می‌گوید: هر سال با شروع فصل کاشت، زمین‌های هنرستان به زیر کشت انواع محصولات مانند: جو، گندم، انواع سبزیجات و صیفی‌جات می‌رود. بخشی از زمین‌های هنرستان نیز به محصولات و میوه‌جات باغی اختصاص داده شده است.

تمامی مراحل کشت تا برداشت محصول با نظارت مربی (استاد درس) و توسط خود دانش‌آموز انجام می‌شود. این مسئولیت از همان لحظه‌ای که نهال و بذر در زمین کاشته می‌شود، شروع می‌شود و دانش‌آموز باید تمام مراقبت‌های مربوط به گیاه مانند: وجین کردن علف‌های هرز، آب دادن و برداشت محصول را انجام دهد.

در تمامی مراحل کاشت تا برداشت دانش‌آموز (کشاورز) اجازه استفاده از سموم و کود‌های شیمیایی را ندارد. او باید بتواند با استفاده از کود‌ها و آفت‌کش‌های طبیعی با آفات مقابله کند و محصولی ارگانیک و طبیعی را به وجود بیاورد.

در ورودی هنرستان نیز مغازه‌ای برای فروش این محصولات ارگانیک برپاست. پول حاصل از فروش این محصولات نیز مستقیما به حساب خزانه دولت وارد می‌شود. بیشتر خریداران محصولات ما همسایه‌های هنرستان هستند. همسایه‌ها از زمانی که فهمیدند محصولات ما به صورت ارگانیک و طبیعی تولید شده است، استقبال خوبی داشته‌اند؛ ما حتی از دیگر نقاط شهر نیز مشتریانی داشته‌ایم.

هنرستان همیشه برتر استان در زمینه تحقیقات 

هنرستان کشاورزی شهید یوسفی درکنار تولید محصولات ارگانیک و طبیعی، در زمینه پژوهش و طرح‌های نوین کشاورزی همیشه پیشگام بوده است.
یزدی در تأیید این مطلب می‌گوید: با توجه به کمبود منابع آبی درکشور به ویژه در منطقه خراسان، مربیان و اساتید این هنرستان که جزو بهترین‌های رشته کشاورزی هستند، طرح‌های تحقیقی و پژوهشی بسیاری در زمینه کشت گیاهان و درختان خشک‌زی و کم‌آب انجام داده‌اند و چندین گونه گیاهی جدید را که با آب‌و‌هوای خشک ایران سازگاری دارد، شناسایی و معرفی کرده‌اند. در این پژوهش‌ها ما با بررسی گیاهان و درختان بومی مقاوم و پیوند دادن آن‌ها با انواع پرمحصول موفق به تولید گیاهان و درختانی مقاوم‌تر و پر محصول‌تر شده‌ایم.

در زمینه حفظ منابع خاکی و مرغوبیت خاک نیز تحقیقات خوبی داشته‌ایم. بسیاری از این تحقیقات در کنفرانس‌های استانی و کشوری شرکت و مقام برتر را کسب کرده‌اند. در نمونه‌ای از این تحقیقات نشان داده شده است که اگر ما هرچه سریع‌تر استفاده از کود‌های شیمیایی را کنار نگذاریم تا ۱۵ سال آینده دیگر هیچ اثری از خاک مرغوب برای کشاورزی نخواهد بود.

همکاران ما در زمینه روش‌های جدید آبیاری و کشت‌های جایگزین با مصرف آب کمتر مقالات و تحقیقات بسیاری نوشته‌اند که حاصل آن کسب چند رتبه برتر تحقیقات استانی و کشوری در زمینه کشاورزی بوده است.

گیاهان دارویی جایگزین هندوانه و خربزه

یکی از کشت‌های ویژه این هنرستان کشت گیاهان‌دارویی است؛ کشتی که می‌تواند جایگزین کشت‌های سنتی و قدیمی شود.

رشیدی‌نیا درباره این مطلب می‌گوید: کشور ما به دلیل داشتن تنوع آب‌و‌هوایی دارای یکی از غنی‌ترین منابع گیاهان دارویی است، برخی از این گیاهان دارویی فقط در ایران رشد می‌کنند. با توجه به استقبال عمومی مردم جهان به استفاده از گیاهان دارویی و طرد دارو‌های شیمیایی، این صنعت در حال گسترش و تبدیل شدن به یک تجارت پرسود و کم هزینه است.

با توجه به پتانسیل و ظرفیت بالای کشور ما، کشت و تولید گیاهان دارویی می‌تواند یکی از بهترین جایگزین‌های کشت سنتی شود. یکی از این گیاهان دارویی‌-صنعتی زعفران است، این گیاه دارویی در حال حاضر یکی از بالاترین درآمد‌های جهانی گیاهان دارویی را دارد. برخی از کشور‌های دنیا مانند اسپانیا، افغانستان، ترکیه و حتی آمریکا به دنبال کشت این محصول در کشور خود هستند تا بتوانند در سود آن شریک باشند.

با وجودی که زمانی ایران رتبه اول تولید زعفران در جهان را داشت به دلیل نبود حمایت‌های لازم از طرف مسئولان، امروز بازار آن در اختیار کشور‌های دیگر قرار گرفته است، دیگر گیاهان دارویی مانند: کاسنی، خارشتری، بابونه، نعناع و... نیز بازار فروش پرطرفدار و پر سودی دارند.

درکشوری مانند ترکیه که از لحاظ منابع آبی غنی و خیلی بهتر از ما است، کشت هندوانه ممنوع است، اما ما هنوز درکشورمان هندوانه و خربزه را که آب فراوانی نیاز دارد کشت می‌کنیم. ما هنوز در نقاط خشکی مانند طبس برنج می‌کاریم؛ کشتی که آب فراوان و سود کمی دارد.

درآمد حاصل در یک زمین هزارمتری با کشت گیاهان دارویی برابر با درآمد کشت سنتی خربزه و هندوانه در یک هکتار است. در صورت جایگزین نشدن کشت‌های جدید ما تا ۱۰ سال آینده چیزی به نام کشاورزی نخواهیم داشت.

فرهنگ‌سازی در کنار درخت‌کاری

رشیدی‌نیا با اشاره به در پیش بودن روز درخت‌کاری می‌گوید: قبل از هر چیز باید تشکر ویژه‌ای داشته باشم از شهرداری مشهد و دست اندرکارانی که نگهداری و مراقبت از فضای سبز شهر را بر عهده دارند. به عنوان کسی که سال‌هاست در حوزه باغبانی و فضای سبز فعالیت دارد.

باید بگویم به دلیل مراقبت همیشگی و شبانه‌روزی که درخت و گیاه لازم دارد، نگهداری از فضای سبز و درختان شهر با این وسعت زیاد کار بسیار پر زحمتی است. ما نیز در بخشی از زمین‌های هنرستان تهیه و تولید انواع نهال‌های مثمر و غیرمثمر را داریم و در بعضی سال‌ها بخشی از این نهال‌ها را در اختیار شهرداری و شهروندان قرار داده‌ایم، در طی چند ماه گذشته نیز گفتگو‌ها و جلساتی را با مسئولان شهرداری منطقه داشته‌ایم و به آن‌ها اعلام کرده‌ایم در زمینه درخت‌کاری و فضای سبز حاضر به هرگونه همکاری و تبادل اطلاعات هستیم.

حرکت نمادین کاشت درخت در روز ۱۵ اسفند ماه تأثیر خوبی در تمیزی، پاکی هوا و دوستی شهروندان با طبیعت دارد، اما کافی نیست. با کاشت درخت آلودگی هوا از بین نمی‌رود. تا زمانی که ما از خودرو شخصی استفاده می‌کنیم و کارخانه‌های دودزا و خودرو‌های فرسوده وجود دارند، حتی کاشت چند هزار درخت برای از بین بردن آلودگی هوا فایده‌ای ندارد.

باید در کنار درخت‌کاری، فرهنگ‌سازی درباره تمیزی و پاکی هوا هم انجام داد. زندگی و حیات ما در شهر به آلودگی و تمیزی هوا بستگی دارد. پس اگر می‌خواهیم که زندگی سالمی داشته باشیم، باید برای تمیزی و پاکی شهرمان تلاش کنیم، با کاشتن یک درخت یا استفاده از وسیله نقلیه عمومی می‌توانیم به وظیفه خودمان عمل کنیم.

این گزارش پنج شنبه، ۱۰ اسفند ۹۶ در شماره ۲۲۸ شهرآرامحله منطقه ۱۲ چاپ شده است.