محله شهیدباهنر؛ یادگار زمین‌های کشاورزی که شاه‌عباس وقف کرد

شهرک شهیدباهنر یکی از محلات نوزده‌گانه منطقه ۶ شهرداری مشهد است که در گذشته، روستایی در کنار شهر مشهد بود، اما از سال ۱۳۹۰ به محدوده شهری پیوست. با توسعه شهرنشینی، این محله به سکونتگاهی غیررسمی و ارزان‌قیمت برای مهاجران و حاشیه‌نشینان تبدیل شد. این شهرک در حال حاضر با مشکلات بزرگ اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی روبه‌روست.

حالا بیش‌از سی‌سال است که نام این محله به شهیدباهنر تغییر یافته، اما هنوز هم مردم به‌خصوص قدیمی‌های خود شهرک، این محل را با نام «قلعه‌خیابان» می‌شناسند. در گزارش پیش‌رو به تاریخچه، بافت، وضعیت دسترسی، امکانات فرهنگی و رفاهی و حدود جغرافیایی این محله، پرداخته‌ایم.

تاریخچه

شاه‌عباس بعد از احداث خیابان مشهد (بالاخیابان و پایین خیابان)، بیرون از دروازه شهر زمین‌هایی خرید تا کارگران و کشاورزان روی آن زراعت کنند و درآمدش صرف طعام رایگان زوار حرم حضرت‌رضا (ع) شود. این زمین‌ها در اصطلاح به «اراضی خیابان» معروف شد.

محله شهیدباهنر که در شرقی‌ترین نقطه مشهد قرار دارد، محل سکونت همین کارگران «اراضی خیابان» بوده است.

این کارگران به‌دلیل دوری راه تا شهر، نزدیکی اراضی خیابان، مکان قلعه‌مانندی برای سکونت خود و خانواده‌شان ساختند؛ به همین دلیل به این محدوده «قلعه‌خیابان» یعنی قلعه یا روستای اراضی «خیابان» گفته می‌شود. اندکی پس‌از حادثه تروریستی انفجار دفتر نخست‌وزیری در هشتم شهریور‌۱۳۶۰، نام قلعه خیابان مشهد به شهرک شهید باهنر تغییر یافت. این شهرک از سال‌۹۰ به محدوده شهری مشهد پیوست و محله شهید باهنر نام گرفت. اما هنوز هم مردم به ویژه قدیمی‌ها، این محل را با نام «قلعه‌خیابان» می‌شناسند.

یکی از مراکز هویتی مهم در محله شهیدباهنر، «تاجرآباد» واقع‌در خیابان حر ۸۲ است که یک راسته‌بازار سنتی محسوب می‌شود. بیشتر ساکنان این محله، بلوچ هستند. راسته تاجرآباد، مغازه است و مایحتاج مردم آنجا خرید‌و‌فروش می‌شود. چون بیشتر اهالی بلوچ هستند، طبیعتا در تاجرآباد اقلامی خرید‌وفروش می‌شود که بلوچ‌ها نیاز دارند و همین موضوع، تاجرآباد را با دیگر بازار‌ها متفاوت می‌کند.

بعضی از مشهدی‌ها به تاجرآباد می‌گویند «بازار کراچی» یا «چهارراه رسولی‌دوم» و عده‌ای هم آن را به نام «چابهار مشهد» می‌شناسند. در یک کلام، این خیابان پر‌رنگ‌ولعاب یک تکه از بلوچستان است در قلب مشهد.

بافت

محله شهیدباهنر با ۱۴۸‌هکتار وسعت، ۲۲‌هزار‌و‌۸۰۴‌نفر جمعیت دارد. تراکم جمعیت این محله، ۱۵۳ نفر در هر هکتار است؛ یعنی دست‌کم سه‌برابر میانگین جمعیتی شهر مشهد. نرخ باروری در این محله نسبتا بالاست و کودکان کمتر از چهارسال بیشترین جمعیت محله شهیدباهنر را به خود اختصاص داده‌اند.

نرخ باسوادی در این محله ۷۷.۷‌درصد است که از بسیاری از محلات شهر مشهد پایین‌تر است و با توجه به اینکه محله به سکونتگاه غیررسمی حاشیه‌نشینان تبدیل شده و با مشکلات فرهنگی و امنیتی بسیاری روبه‌روست، جزو محلات کم‌برخوردار محسوب می‌شود. باوجود‌این در‌عین محروم‌بودن، افراد موفقی همچون دکتر حسن بسکابادی، متخصص کودکان، حسن وزیری بازپرس دادگاه تربت‌جام، سرکوهی خواننده و نوازنده موسیقی مقامی و نمونه‌های موفق دیگر بسیاری را در خود پرورش داده است.

ویژگی منحصر‌به‌فرد محله شهیدباهنر، زندگی شیعه و سنی در‌کنار هم است. کاربری مسکونی، باغات و کشاورزی به‌ترتیب مهم‌ترین کاربری‌های محله شهیدباهنر است.

زمین‌های رها‌شده یکی از مشکلات بزرگ محله شهید باهنر است که موجب اعتراض مردم شده است؛ زمین‌هایی که طبق گفته اهالی، بیشتر آنها دراختیار آستان قدس است.

دسترسی

محله شهرک شهیدباهنر به خطوط قطارشهری دسترسی ندارد. تنها راه دسترسی اهالی این محله به داخل شهر مشهد از بولوار حر می‌گذرد و خطوط اتوبوس‌رانی محله نیز تنها روی همین بولوار ایستگاه دارد. به همین‌دلیل پراکندگی ایستگاه‌ها مناسب نیست و اهالی برای استفاده از اتوبوس باید به‌طور میانگین ۳۴۲‌متر پیاده بپیمایند.

میانگین فاصله زمانی تا نزدیک‌ترین ایستگاه، بیش‌از چهاردقیقه است. با‌این‌حال اختصاص خطوط بی‌آرتی به محله شهیدباهنر دسترسی اهالی به بسیاری از نقاط شهر را بهبود بخشیده است.

مسجد جامع ابوالفضلی‌ها

امکانات فرهنگی و رفاهی

• آمار فضا‌های ورزشی محله نشان‌دهنده وضعیت مناسبی نیست و تنها یک زمین فوتبال در انتهای شهرک وجود دارد. با‌این‌حال سوله بحرانی که تبدیل به سالن ورزشی شده است، نزدیک این محله و در محله شهیدبسکابادی قرار دارد.
• بوستان کوچک محله شهیدباهنر جزو معدود فرصت‌های اهالی برای بهره‌مندی از فضای سبز است. میانگین زمان رسیدن به نزدیک‌ترین نقطه سبز در این محله، بیش از ۳۶ دقیقه تخمین زده شده است.
• دو مدرسه ابتدایی دخترانه و دو مدرسه ابتدایی پسرانه در این محله فعال است.
• اهالی محله شهیدباهنر درحال‌حاضر از بیمارستان محروم‌اند. دوسالی می‌شود که یک درمانگاه شبانه‌روزی در این محله ساخته شده است؛ با‌این‌حال برای جمعیت ۲۲ هزارنفری محله کافی به نظر نمی‌رسد.
• محله شهیدباهنر، هشت‌مسجد فعال دارد که مسجد جامع ابوالفضلی در خیابان حر ۹۸ مسجد محوری محله به شمار می‌رود. حدود پنج مسجد این شهرک مجهز به وسایل ورزشی است که اهالی هرروزه در ساعت‌های تعیین‌شده از آنها بهره می‌برند.

حدود جغرافیایی

محله شهیدباهنر شرقی‌ترین محله مشهد و آخرین محدوده شهری پیش از جاده سرخس است که در انتهای بولوار حر قرار دارد. تنها محله‌ای که در همسایگی شهرک شهیدباهنر قرار دارد، محله شهیدبسکابادی است.

* این گزارش دوشنبه ۲۰ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در شماره ۶۵۹ شهرآرامحله منطقه ۵ و ۶ چاپ شده است.