قالیشویی به صورت آنلاین

یکی از سنت‌های زیبای ما ایرانی‌ها در آستانه سال نو، خانه‌تکانی است و گزینه اولی که برای تمیز و شسته‌شدن به ذهن اهل خانه، به ویژه مادران می‌رسد، فرش‌هاست.

بالاخره خانه ایرانی با فرش جان می‌گیرد و باید هم سالی یک بار خاک و غبار از رویش پاک شود تا خانه به جلوه بیاید. پیش‌تر‌ها پدر، برادر و بقیه مرد‌های خانواده فرش‌ها را در حیاط و پشت بام یا حتی کوچه‌ها می‌شستند.

کم‌کم که آپارتمان‌ها جای خانه‌های ویلایی و حیاط‌دار را گرفت، سنت قالی‌شستن هم به قول معروف ورافتاد و سروکله قالی‌شویی‌ها پیدا شد. این روز‌ها جاده سیمان که مرکز قالی‌شویی‌های مشهد است، شلوغ‌ترین روز‌های خودش را سپری می‌کند.

خیابان پر است از نیسان‌هایی که قالی‌های مردم را بار زده‌اند و به سمت کارگاه‌ها در حال حرکت هستند. از آن‌طرف هم در قالی‌شویی‌ها سَر، سَر است و پا، پا. هیچ‌کس وقت سرخاراندن ندارد.

از یک طرف قالی کثیف وارد می‌شود و از طرف دیگر شسته شده‌ها بیرون می‌روند تا به دست صاحبانشان برسند. تلفن‌ها هم مدام زنگ می‌زند و سفارش جدید از راه می‌رسد. کارگر‌ها هم بی‌توقف و بیست‌وچهارساعته مشغول شستن و رفوکردن هستند.

همین روز‌های شلوغ قالی‌شویی‌ها و عیدی که برای آن‌ها خیلی زودتر از ما رسیده است، بهانه‌ای شد تا سری به مجتمع خدماتی تخصصی قالی‌شویی ارمغان یا همان قالی‌شویی «حاج عیسی صمدی» بزنیم که یکی از قدیمی‌ترین کارگاه‌های جاده سیمان است. او هم با همه مشغله‌های این روزهایش، پای صحبت ما نشست.

شستشوی صادراتی!

حاج عیسی جزو موسفید‌ها و استخوان خردکرده‌های کار فرش است. تقریبا چهارمین نسل از خانواده صمدی محسوب می‌شود که هنوز دل در گرو فرش و قالی دارد و دلش نیامده که شغلش را عوض کند.

او تعریف می‌کند: ما از بچگی با دار قالی بزرگ شدیم. کار ما جنبه ارثی پیدا کرده و از پدر و پدربزرگ‌هایمان به ما رسیده است و من نسل چهارم این خاندانم که هنوز درکار فرش هستم.

اما کار من با کاری که آن‌ها انجام می‌دادند تفاوت دارد. اجدادم همه در کار تولید فرش دست‌باف و صادرات آن بودند. حتی خود من هم تا همین چندسال پیش از سرخس گرفته تا همین روستا‌های جاده سیمان چهار هزار بافنده و سه هزار و ۲۰۰ کارگاه داشتم و خیلی از کشور‌های دنیا مشتری فرش تولیدی من بودند.

اینکه چطور از تولید و صادرات فرش، قالی‌شویی را انتخاب کردم و گسترش دادم، به همان تولید فرش‌های دست‌باف بر می‌گردد؛ چون فرش دستباف صادراتی را باید اول شست و بعد تحویل مشتری خارجی داد.

از طرفی برخی رنگ فرش‌ها را یک کشور اروپایی، پررنگ‌تر می‌پسندد و بعضی دیگر از فلان رنگ خوششان نمی‌آید و ما مجبوریم کم‌رنگ‌ترش کنیم یا کلا از بین ببریمش.

فرش دست‌باف زمانی به جلوه می‌آید که توسط استاد‌کار قالی‌شویی یک دست شسته شود. برای همین کار، مجتمع خدماتی تخصصی قالی‌شویی ارمغان را حدود ۵۰ سال پیش راه انداختیم.  

رونق امروز از اعتماد مردم است

با عدم حمایت‌های داخلی از فرش دست‌باف و اشباع‌شدن بازار اروپا از فرش‌های هندی و افغانی و...، تولیدات کارگاه‌های فرش آقای صمدی هم روزبه‌روز کمتر می‌شود تا اینکه یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند و بافنده‌ها هم از کار بیکار، اما باز هم از فرش دل نمی‌کند و در کارگاهی که تا دیروز فقط به روی  قالی‌های دست‌باف چندمیلیونی باز می‌شد، از این به بعد پذیرای فرش‌های خانگی هم می‌شود.

صمدی حرف‌هایش را این‌طور ادامه می‌دهد: بازار فرش دست‌باف که خوابید، خواه ناخواه باید این کارگاه قالی‌شویی را هم تعطیل می‌کردم؛ چون بالاخره دخل و خرجش باهم نمی‌خواند، اما دلم نیامد این کارگر‌هایی که اینجا کار می‌کردند، مثل بافنده‌ها از کار بیکار شوند.

برای همین تغییرکاربری دادیم و وارد شستن فرش‌های خانگی و ماشینی هم شدیم. تقریبا ۳۲ سال از این تصمیم می‌گذرد. اما در دهه‌های ۷۰ و ۶۰ مردم هنوز خیلی به قالی‌شویی‌ها اعتماد نداشتند و ترجیح می‌دادند که خودشان در حیاط خانه فرش‌شویی راه بیندازند.

«آن زمان هنوز فرهنگ خانگی‌شویی فرش و قالی بین مردم رواج داشت و کم پیش می‌آمد که به قالی‌شویی زنگ بزنند. برای همین بازار فرش خانگی چندان تعریف نداشت.

فقط افراد خاص مشتری ما بودند. مثلا آن‌هایی که متمول‌تر بودند و قالی دست‌باف زیادی داشتند. فرش ماشینی هم که بسیار کم و هنوز بین مردم رایج نشده بود. ولی سال‌ها کار و تبلیغ کردیم که بالاخره این فرهنگ کم‌رنگ و از دهه ۸۰ دیگر بازار ما خوب شد.»

نوروز و خدمت ۲۴ ساعته ۱۳۰ نفر

این روز‌ها حال‌و‌هوای قالی‌شویی آقای صمدی کاملا نوروزی است. صدای تلفن‌ها برای یک لحظه هم ساکت نمی‌شود. از پنجره اتاق که بیرون را نگاه می‌کنیم، صفی از نیسان‌های آبی دیده می‌شود که برای تخلیه فرش‌ها ایستاده‌اند.

کارگر‌ها هم بی اینکه فرصت سرخاراندن داشته باشند، درحال شستن قالی‌ها هستند. صمدی می‌گوید: عید برای ما از دی‌ماه شروع می‌شود؛ چون آن موقع همه به این فکر می‌افتند که قالی‌ها را زودتر به قالی‌شویی بدهند تا به شلوغی موقع عید برخورد نکنند.

گاهی آن‌قدر حجم سفارش‌ها بالا می‌رود که از اواسط اسفند دیگر هیچ سفارشی قبول نمی‌کنیم. شاید باورتان نشود، اما در ایام منتهی به عید بیش از ۱۳۰ نفر کارگر برایمان کار می‌کنند.

کار شست‌وشو هم بیست‌وچهارساعته ادامه دارد و تعطیلی‌ای در کار نیست. اما یکی‌دو سال می‌شود که وضعیت اقتصادی مردم کمی بحرانی شده و آمار سفارش‌های ما هم پایین آمده است. مثلا امسال ورودی‌های ما یک‌سوم سال پیش هم نیست. اگر سال پیش اینجا می‌آمدید، همه زمین اینجا پر از فرش بود.

مدرن سنتی شوییم

با اینکه علم حسابی پیشرفت کرده و همه چیز صنعتی شده است، قالی‌شویی‌ها کماکان به همان سبک و سیاق قدیمی خودشان قالی‌ها را می‌شویند؛ چون با فرهنگ ما سازگارتر است.

«به پاکی و نجس‌نبودن فرش بعد از شست‌وشو اهمیت زیادی می‌دهیم و باید حتما آب‌کشی دقیق انجام شود، حتی با احتمال اینکه شاید فرش ناقل بیماری خاصی باشد، ابتدا آن را ضدعفونی می‌کنیم.

هنوز دستگاهی به آن صورت درست نشده که بتواند این نیاز آب‌کشی ما را تأمین کند. خیلی از همکاران ما هم به این قضیه ورود کردند و دستگاه‌هایی ساختند، ولی جواب‌گو نبود.

حتی خود من هم با هزینه بسیار زیاد ماشینی ساختم که در هر دقیقه یک فرش می‌شست و سرعت کارمان را این‌قدر بالا برده بود که در یک ساعت ۶۰ تخته فرش می‌شستیم؛ ولی با تجربه‌ای که دارم به این نتیجه رسیدم بهترین و تمیزترین روش شست‌وشوی فرش در ایران، همان سبک قدیمی‌خودمان است.

یعنی فرش اول پهن می‌شود. بعد کار آبگیری و آبکشی‌اش انجام می‌شود و پارو می‌خورد. در آخر هم فرش را شلاق می‌زنند تا کل مواد زاید و جرم و کثیفی‌هایی که داخلش هست بیرون بریزد. دستگاه‌های جدید فقط روی قالی را تمیز می‌کنند و توانایی ندارند که جرم فرش را بیرون بکشند.

قیمت مواد شوینده بالا می‌رود، اما نرخ ما نه

خیلی‌ها فکر می‌کنند قالی‌شویی، شغل پرسودی است، درآمد بسیار خوبی دارد و کسانی که کارگاه دارند حتما  پولشان از پارو بالا می‌رود، اما صمدی این موضوع را رد می‌کند و می‌گوید: کار ما فصلی است و فقط در این سه ماه نزدیک به عید حجم کاری ما بالا می‌رود.

تازه آن هم به جیب مردم بستگی دارد. اگر وضعشان خوب باشد، بازار ما هم سکه است. برای همین من و هم‌صنفانم همیشه دعا می‌کنیم جیب مردم پرپول باشد. جدای از این مسئله، قیمت مواد شوینده هرسال تغییر می‌کند، ولی نرخ‌نامه ما نه.

در نتیجه هزینه‌هایمان بالا می‌رود و سود کم می‌شود. فصل کار ما هم طوری است که ناخودآگاه هزینه‌ها را بالا می‌برد. مثلا اگر تابستان پیک کار قالی‌شویی‌ها بود، خیلی بیشتر از عید نوروز سود می‌کردیم.

چون بالاخره نیاز به گرم‌خانه و هزینه کمرشکن گاز نداشتیم و پول کارگر هم لازم نبود بدهیم. همین‌جا در محوطه فرش‌ها را خشک می‌کردیم و تحویل مردم می‌دادیم.

ما در ایام عید دنبال سود زیاد نیستیم. چون عده‌ای در این روز‌های شلوغ، فرش به قالی‌شویی نمی‌دهند و می‌گذارند برای دیگر ماه‌های سال و ما در عید نوروز برای آن موقع مشتری جذب می‌کنیم.

گربه شور نمی‌کنیم

موقع عید که می‌شود حرف‌های ضدونقیض پشت سر قالی‌شویی‌ها به راه می‌افتد که عید فرش به قالی‌شویی ندهید که تمیز نمی‌شویند و «گربه شور» می‌کنند و هزار و یک حرف دیگر.

صاحب یکی از قدیمی‌ترین قالی‌شویی‌های مشهد که مویش را در این راه سفید کرده است می‌گوید: این‌ها همه‌اش شایعه است و ادامه می‌دهد: بین شست‌وشوی روز‌های دیگر سال و ایام عید هیچ تفاوتی وجود ندارد.

هیچ قالی‌شوی باسابقه‌ای کار و سابقه چندین ساله خودش را به همین راحتی خراب نمی‌کند. حجم کار قالی‌شویی‌ها در روز‌های دیگر سال خیلی کم‌تر از ایام عید است. برای همین در این روز‌های شلوغ بیشتر از قبل به کیفیت کار توجه می‌کنیم، چون ویترین قالی‌شویی‌ها همین زمان است.

مراقب بی‌مجوز‌ها باشید

در این روز‌های منتهی به سال نو بیشتر حجم نیازمندی‌های روزنامه‌های مختلف و تبلیغاتی که درون خانه‌های مردم انداخته می‌شود، مربوط به قالی‌شویی‌هایی است که فقط تعداد کمی از آن‌ها مجوز دارند و بقیه‌شان فقط در همین روز‌های عید سروکله‌شان پیدا می‌شود و ماه‌های دیگر سال هیچ خبری از آن‌ها نیست.

صمدی که دل پری از این غیرمجاز‌ها دارد می‌گوید: در این ایام قالی‌شویی‌های غیرمجاز مثل قارچ از زیر زمین پیدایشان می‌شود و بیشترین ضربه را به قالی‌شویی‌های مجاز می‌زنند.

این‌ها به‌هیچ‌عنوان تحت نظارت اتحادیه و صنف نیستند و درکارگاه‌های زیرزمینی و به شکلی کاملا غیراستاندارد اقدام به شستن قالی‌های مردم می‌کنند. حتی همین الان پرونده‌های زیادی در این رابطه داریم که فرش‌های مردم را برده اند و اصلا نیاورده‌اند. دست مردم هم به هیچ‌جا بند نیست.

او صحبت‌هایش را این‌طور ادامه می‌دهد: قالی‌شویی مجاز در شهر مشهد تعدادش به ۳۰ کارگاه نمی‌رسد، ولی روزنامه پر است از انواع و اقسام قالی‌شویی‌ها با نام‌های مختلف که معلوم نیست یک‌شبه از کجا پیدایشان شده است.

چون مشتری را فریب می‌دهند و قیمت را کمتر از نرخ‌نامه رسمی می‌گویند، مردم هم که در ایام عید به دنبال ارزانی هستند به سمت آن‌ها گرایش پیدا می‌کنند و بعد پشیمان می‌شوند که چرا این کار را کرده‌اند. در نهایت هم بدنامی‌اش برای قالی‌شویی‌ها می‌ماند.

راه تشخیص کارگاه‌های غیرمجاز خیلی سخت نیست. آن‌هایی که عضو اتحادیه هستند در روزنامه بالای اسمشان نوشته شده که عضو اتحادیه هستند. بعد هم قالی‌شویی‌های زیرزمینی در روزنامه نمی‌توانند آگهی بدهند و بیشتر تراکت پخش می‌کنند.

اگر هم دیدید کارگاهی قیمتی به مراتب پایین‌تر از دیگران اعلام می‌کند، شک نکنید ریگی به کفششان هست.

اعتماد مشتری قیمت ندارد

حاج عیسی صمدی می‌گوید: غیر از مسائل اقتصادی، یکی از دلایل اصلی کاهش حجم ورودی قالی‌ها به کارگاه‌ها در سال جاری، اظهارنظر غیرکارشناسانه مسئولی است که گفته قالی‌شویی‌ها با آب آلوده فرش می‌شویند و بعد حرفش را تکمیل می‌کند: این صحبت‌ها که مطرح شد و رسانه‌ها آن را منتشر کردند، همه زحمت‌های چندین‌ساله ما برای تغییر فرهنگ مردم به هدر رفت.

در مقطعی این‌قدر این قضیه برای ما جدی شد که آب چاه کارگاه را -که با آن فرش‌ها شسته می‌شود- به آزمایشگاه دادیم. خوشبختانه آب هیچ مشکلی نداشت، اما آن اظهارنظر کار خودش را کرده بود. برای همین امسال خیلی بیشتر از سال‌های قبل مردم در خانه فرش‌هایشان را می‌شویند. در همین خصوص به مردم اطمینان می‌دهیم که ما قالی‌ها را با آب کاملا بهداشتی می‌شوییم.

شست‌وشوی خانگی، یعنی هدررفت آب زیاد

اما مگر چه بدی دارد مردم دوباره مثل قدیم خودشان در خانه فرش‌هایشان را بشویند و خشک کنند؟ صمدی در پاسخ به سؤالمان می‌گوید: در این بحران کم‌آبی، شستن فرش‌ها در خانه باعث هدر رفتن آب می‌شود.

شما وقتی در حیاط اقدام به فرش شستن می‌کنید، بیش از هزار لیتر آب هدر می‌دهید. این را خود من آزمایش کرده‌ام و حتی به عددی بیشتر از این هم رسیدم. ضمن اینکه مردم شستن اصولی فرش را بلد نیستند و چرک و جرم وکثیفی داخل فرش می‌ماند و فقط روی آن تمیز می‌شود.

بعد مدتی می‌بینید فرش زرد می‌شود و مجبورید دوباره آن را بشویید. همین امسال خیلی از مشتری‌های ما که خودشان فرش شسته بودند، زنگ زدند بیایید قالی ما را ببرید. در قالیشویی این کار با کیفیت بهتر و با مصرف آب کمتری صورت می‌گیرد.

* این گزارش ۲۰ اسفند سال ۱۳۹۶ در شماره ۲۸۴ شهرآرامحله منطقه سه چاپ شده است.