مسجد جامع رضوی آبکوه انبار گندم و جو آستان قدس بود

بیشتر از نیم‌قرن است که مسجد جامع رضوی آبکوه در ماه مبارک رمضان میزبان جلسات قرآنی است. مسجدی که در دل محله آبکوه مشهد قرار گرفته و پایگاه فرهنگی و اجتماعی برای دورهمی اهالی این محله شده است. این شب‌های عزیز فرصتی دستمان داد تا از تاریخچه این مسجد قدیمی با استفاده از پژوهش «روزی روزگاری آبکوه» اثر علی دشتبان که بچه محله آبکوه است، گزارشی بنویسیم.

مسجدی که در سال ۱۳۳۳ احداث می‌شود و ۲۰ سال بعد به‌دلیل افزایش جمعیت آبکوه و کمبود فضای مسجد از سوی هیئت امنا، تخریب و به‌جای آن ساختمان جدید و بزرگ‌تری احداث می‌شود. نکته جالب توجه درباره این مسجد استقرار هیئت رضوی آبکوه با قدمتی ۹۰ ساله و ۷۸ عضو اولیه در آن است. هیئتی که هر کدام از اعضای آن عنوانی داشتند و وظیفه خاصی را در مسجد به انجام می‌رساندند. از جانفدا و محدث گرفته تا چراغ‌چی و فراش‌باشی.

مطلب مرتبط اهالی آبکوه پای ثابت برنامه‌های مسجد بنی‌هاشمی هستند

مسجد را سال ۱۳۲۴ ساختند

دررابطه با تأسیس مسجد رضوی آبکوه هیچ منبعی موثق‌تر از سخنان حاج آقا احمد سالاری نیست، زیرا که پدر بزرگوارش میرزا علی‌اکبر سالاری، مؤسس مسجد بوده و حدود چهل‌سال، در مجاورت مسجد زندگی می‌کرده است. او تأسیس مسجد را سال ۱۳۲۴ می‌داند و گفته است که بنای اولیه مسجد رضوی آبکوه، انبار گندم و جو و متعلق به آستان قدس رضوی بوده است، اما بعد‌ها به قالی‌بافی تغییر کاربری پیدا می‌کند. بعد از مدتی نیز، کارگاه قالی‌بافی تعطیل و این مکان بدون استفاده می‌ماند تا اینکه در نزدیکی ماه محرم مردم محدوده از مسئولان آستان قدس درخواست می‌کنند در این مکان به عزاداری بپردازند.

در سال ۱۳۳۳، با دوندگی‌های مرحوم میرزا علی‌اکبر سالاری و آستان قدس، محل سابق انبار به مسجدتغییر کاربری داد

بعد از موافقت آستان قدس، تا چند سال مردم از این محل به‌عنوان تکیه وحسینیه استفاده می‌کنند و حدود ۱۰ سال طول می‌کشد تا مردم موافقت آستان قدس را برای تبدیل محل به مسجد به‌دست آورند. بدین‌ترتیب در سال ۱۳۳۳، با دوندگی‌های مرحوم میرزا علی‌اکبر سالاری و مساعدت کارپرداز آستان قدس، آقای شریفی به‌طور رسمی محل سابق انبار و کارخانه قالی‌بافی به مسجدتغییر کاربری پیدا می‌کند. با احداث مسجد در میانه محله آبکوه، مردم دیگر لازم نیست مسافتی را برای رفتن به مساجد حسینی در قلعه قدیمی آبکوه یا مسجد بنی‌هاشمی در قلعه سعدآباد طی کنند.

اولین امام جماعت مسجد

اولین امامت جماعت مسجد رضوی، مرحوم سیداسماعیل است و بعد از آن مرحوم حاج آقا نجفی به امام جماعت منصوب می‌شود. او بعد از مراجعت از نجف اشرف، حدود سال ۱۳۳۰ هجری‌شمسی این امر را برعهده می‌گیرد و تا آخر عمر پربرکتش، نماز جماعت را در این مکان برگزار می‌کند. او صدا و لهجه خاصی داشت و مردی بسیار دوست‌داشتنی و مهربان بود.

اولین امامت جماعت مسجد رضوی، مرحوم سیداسماعیل است و بعد از آن مرحوم حاج آقا نجفی، امام جماعت می‌شود

چاه آبی در داخل مسجد

در سال‌های بسیار دور و قبل از لوله‌کشی آب و برق، آب مصرفی مسجد از چاه آبی تأمین می‌شد که در داخل صحن مسجد قرار داشت و به‌وسیله چرخ چاه کشیده می‌شد و درون حوض آب خالی می‌شد. با پرشدن حوض، نمازگزاران از این آب برای وضوگرفتن و تأمین آب مورد نیاز توالت‌ها استفاده می‌کردند و آب آشامیدنی مردم نیز بعد از کشیدن از چاه، درون چند سطل نگهداری می‌شد. روشنایی مسجد نیز اوایل با پیه‌سوز، گردسوز و بعد‌ها به‌وسیله چراغ توری تأمین می‌شد.

آشپزخانه مسجد رضوی

بعد از تأسیس اولیه مسجد رضوی آبکوه در دهه ۲۰، مرحوم میرزا علی‌اکبرسالاری (تولیت مسجد) قسمت جنوبی حیاط مسکونی خود را در اختیار هیئت قرار می‌دهد تا در مراسم‌های مختلف، برای آشپزی و پذیرایی از اتاق‌های آن استفاده شود.

هیئت رضوی آبکوه

طبق اسناد موجود، هیئت رضوی آبکوه در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی تأسیس شده است؛ و ابتدا در چهار برجی قدیم و محل مسجد حسینی آبکوه مشغول به فعالیت بوده است. بعد از ساخته‌شدن مسجد رضوی در محل فعلی، هیئت نیز دفتر خود را بدین مکان انتقال داده و به فعالیت ادامه می‌دهد. هیئتی که تا امروز حدود ۹۰ سال قدمت دارد.

در اولین سند موجود و به ثبت رسیده که تاریخی در آن ذکر نشده است هیئت رضوی دارای ۷۸ نفر عضو بوده که هرکدام دارای مسئولیت‌های مشخصی بوده‌اند؛ و شاید در زمان حال دیگر آن منصب‌ها در هیئت‌ها جایگاهی نداشته باشند. این سمت‌های اکنون به فراموشی سپرده‌شده عبارت بودند از:

جانفدا: مرحوم علی‌اکبر رستم با اندامی درشت که برازنده جانفدایی هیئت بود و بس.

محدث: از مرحوم شیخ ابوالقاسم به‌عنوان محدث هیئت یاد شده است.

چراغ‌چی: مرحوم حسین نیشابوری و بعد‌ها مرحوم محمد ابراهیمیان چراغ‌چی‌ها بوده‌اند.

سقاباشی: یکی از سقا‌هایی که نامش در اولین سند به‌جا مانده از هیئت رضوی ثبت شده، مرحوم علی‌اکبر شیخ است که مسئولیت آب‌دادن به اعضای هیئت و مردم همراه آن، برعهده او بوده است. او با در دست داشتن یک طاس مسی و سطل آبی که به آن (دول جیری) می‌گفتند در جلسات هیئت اقدام به آب دادن به جمعیت می‌کرد. (مردم در هنگام درخواست آب با بیان جمله «یا عباس علی» فرد سقا را مطلع می‌کردند که تشنه هستند و درخواست آب می‌کردند و منظور از گفتن یا عباس علی نام‌بردن از باب الحوایج حضرت عباس (ع) بود که در جریان واقعه عاشورا در کربلا سقا بود.

جارچی: درآن زمان که استفاده از بلندگو درآبکوه مرسوم نبود مردم به‌وسیله جارچی از جریانات مطلع می‌شدند، به‌عنوان مثال اگر شخصی فوت می‌کرد یا برای شرکت در مراسم‌های مذهبی، جارچی بر بالای پشت بام مسجد می‌رفت و با صدای رسای خود مردم را از قضایا آگاه می‌کرد. از جارچی‌های گذشته فعال در این هیئت و البته محله آبکوه، می‌توان به مرحوم علی جهانی اشاره کرد که واقعاً صدای رسایی داشت. به گفته مرحوم حاج حبیب اسعدی وقتی که مرحوم جهانی در بالای پشت‌بام مسجد جار می‌زد از پاشنه سعدآباد تا بالای قلعه کهنه، مردم صدایش را می‌شنیدند.

سرحلقه (سردسته): از سرحلقه‌های هیئت می‌توان به مرحوم کربلایی محمد علی مَلک و کربلایی علی‌اکبر کلیددار اشاره کرد.

تولیت: ملا غلامحسین (سالاری) و بعد از او فرزندش مرحوم میرزا علی‌اکبر سالاری و بعد از ایشان حاج آقا سالاری.

رئیس هیئت: عباس دشتبان و سرکار امام‌وردی.

نماینده: کربلایی محمدعلی شیخ، کربلایی علی خان و حاج محمد قنبر.

همه کاره: کربلایی علی بنّا.

خزانه‌دار: کربلایی غلامحسین کدخدا.

نوحه‌خوان: میرزا علی‌اکبر (سالاری)، غلامعلی کدخدا (سالاری)، شیخ علی مجید (ناصری نژاد)، علی مراد و رحمت مالکی.

مرشد: حاجی علی عرب.

روضه‌خوان: میرزا علی‌اکبر (سالاری) و شیخ حسن اعلمی.

سر میاندار‌: محمدعلی سالاری.

علمدار: حسن کربلایی عید محمد، غلامرضا حجی، حسن سرسالار، محمدعلی شیخ و استاد محمد.

بیرق‌دار: غلامرضا حجی محمدحسن، نورعلی قوچانی و کربلایی علی.

*این گزارش شنبه، ۵ خرداد ۹۷ در شماره ۲۹۲ شهرآرامحله منطقه یک چاپ شده است.