محله شهیدرستمی یادگار مزرعه قدیمی محمدآباد است

مشهد قدیم دو محمدآباد داشت که هر یک با نام محله‌شان شناخته می‌شدند. یکی «محمدآبادِ پایین‌خیابان» و دیگری «محمدآبادِ نوغان». از محمدآباد نوغان در سده‌های اخیر نام و نشان چندانی باقی نمانده و تنها می‌دانیم در حوالی ساختمان راه‌آهن کنونی قرار داشته است. اما محمدآباد پایین خیابان که در اطراف نهرخیابان شکل گرفته بود، در میان پیچ وتاب‌های تاریخی همچنان پابرجاست و امروز به نام محمدآباد شناخته می‌شود. محمدآباد یکی از آبادترین روستا‌های آن‌زمان بود که برج و باروی مستحکمی داشت.

بنا بر کتاب «نگاهی به جغرافیای تاریخی شهر مشهد» نوشته مهدی سیدی، محمدآباد پایین خیابان سه دانگ از مزرعة «خدربیک» بوده که «امیرحسین خان نظام‌الدوله» در زمان ناصرالدین شاه قاجار آن را خریده است و در سال ۱۲۹۱ هجری قمری توسط طاهر طاهری (متولّی مسجد و موقوفات گوهرشاد) وقف آستان قدس شده است.

بنابر پژوهش «نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی» نوشته زهرا طلایی، مزرعه «محمدآباد پایین‌خیابان» یکی از مزارع آبادِ بیرون دروازه پایین‌خیابان بود که از دوره صفویه به‌عنوان یکی از مزارع بزرگ و مشهور شهر مشهد، شناخته می‌شد و در مجاورت امتداد کالِ (مسیل) معروف «قره‌خان» قرار داشت.

امروزه خیابانی با نام «محمدآباد» در محله شهید رستمی وجود دارد که می‌توان آن را با محدوده قدیم مزرعه محمدآباد پایین‌خیابان تطبیق داد. این مزرعه قدیمی از سال ۱۳۳۵ خورشیدی، به‌تدریج وارد محدوده شهری مشهد شد؛ اما تا همین چند دهه اخیر، هنوز توسعه کافی پیدا نکرده بود و در برخی نقاط زیرساخت‌های لازم را نداشت. بااین‌حال، سرعت بالای توسعه شهر مشهد، خیلی زود سیمای محمدآباد را هم به سیمایی شهری مبدل کرد.

چنین به‌نظر می‌رسد که محمدآباد، مانند بسیاری از مزارع اطراف مشهد، صاحب قلعه‌ای برای سکونت کشاورزان فعال در آن بوده است که احتمالا این قلعه در خیابان محمدآباد ۲۲ و کنار مسجد صاحب‌الزمان (عج) قرار داشته است. سندی مربوط به سال‌۱۲۹۵‌قمری (۱۲۵۷ خورشیدی، ۱۴۶‌سال پیش) یعنی هم‌زمان با نخستین سرشماری تاریخ مشهد توسط زین‌العابدین میرزای قاجار و با دستور ناصرالدین‌شاه، در مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی وجود دارد که در آن از مخارج تعمیر «قلعه محمدآباد» در محرم سال‌۱۲۹۵ قمری (زمستان سال‌۱۲۵۶ خورشیدی) توسط «استاد علی بنا» صحبت شده است. (سند شماره‌۱۲۸۴۶) بنابراین، باید قدمت قلعه محمدآباد را بسیار زیادتر از چیزی که به نظر می‌رسد بدانیم.

قرارگرفتن مزرعه در سمت شرق و نزدیک به مسیر اصلی خیابان مشهد، باعث می‌شد که محمدآباد همواره سایه وحشت از هجمه اقوام مهاجمی مانند ازبکان را بر سرخود حس کند. موضوعی که احتمالا اهالی مزرعه را وامی‌داشت برای خودشان در داخل شهر، مانند محلات پایین‌خیابان و بخش‌های شرقی نوغان و عیدگاه به دنبال خانه باشند تا در امنیت حصار شهر، از تعرض مهاجمان مصون بمانند. آمار بالای کشاورزان ساکن پایین‌خیابان و نوغان در سرشماری سال‌۱۲۵۷ خورشیدی می‌تواند دلیلی درخوراعتنا برای اثبات این ادعا باشد.

محمدآباد، اما حالا نام یکی از خیابان‌های پر‌تردد منطقه ۶ شهرداری مشهد است که به تعداد زیاد مساجدش معروف است. مساجد شاید قدیمی‌ترین عناصر هویت‌بخش خیابان محمدآباد در محله شهید‌رستمی باشند. گسترش شهر و تغییر بافت کوچه‌ها و خانه‌ها هم باعث از‌بین‌رفتنشان نشده است و همچنان پا‌برجا باقی مانده‌اند. قدمت بعضی از این مساجد بر‌می‌گردد به روز‌های خیلی دور؛ روز‌هایی که این محله یک روستای کوچک بود و کل جمعیتش از چند خانوار فراتر نمی‌رفت.

باغ «محمدآباد» که یادگاری حاج غضنفر سازگار است، حالا به فضایی خاص و هویتی تبدیل شده است که همه محله آن را می‌شناسند. این باغ ۸۰ سال عمر دارد و بیش از هزار اصله درخت در آن کاشته شده است. درخت‌هایی که بعضی‌هایشان بیشتر از ١٥٠سال عمر دارند. بیشتر این درخت‌ها را حاج غضنفر سازگار به دست خودش کاشته است.

شهید محمد باباررستمی از ساکنان این محله بود که به گفته همسرش در سرمای استخوان‌سوز اوایل انقلاب به خاطر نفت‌رسانی به اهالی محله، به رستم‌نفت‌رسان معروف شده بود. او هر روز بعد از اتمام کارش در اداره، برای توزیع نفت به بیرون می‌رفت و وقتی برمی‌گشت، پای شلوارش قندیل بسته بود. این محله به احترام این شهید دفاع مقدس به نام محله شهیدرستمی نامگذاری شده است.

باغ محمدآباد و یادگاری ۸۰ ساله «حاج غضنفر سازگار»

بافت:

محله شهیدرستمی با ۶۹.۴۸ هکتار مساحت بر اساس آخرین سرشماری رسمی بیش از ۱۵ هزار نفر را در خود جای داده و جزو محلات پرتراکم مشهد محسوب می‌شود. تراکم جمعیتی محله شهید رستمی ۲۲۱ نفر در هکتار است که ۵ برابر میانگین جمعیتی شهرمشهد محسوب می‌شود. این تراکم در قسمت شرقی محله به مراتب بیشتر است.

این محله بافتی سنتی دارند و بیشتر ساکنان آن سابقه سکونت چندین ساله دارند. نرخ باسوادی در این محله کمی بیشتر از ۹۰ درصد است که از بیشتر محلات مشهد کمتر است. جوانان ۲۵ تا ۳۵ ساله بیشترین جمعیت محله شهیدرستمی را تشکیل می‌دهند.

مهمترین کاربری محله شهیدرستمی مسکونی است که ۷۳ درصد مساحت محله را به خود اختصاص داده است. بعد از آن کاربری‌های آموزشی با ۵ درصد و تجاری با نزدیک به ۴ درصد مساحت، بیشترین وسعت کاربری را در شهیدرستمی به خود اختصاص داده‌اند.

بیشتر مغازه‌های تجاری محله شهیدرستمی در حاشیه خیابان‌مصلی به خکشبار و مواد غذایی اختصاص دارد و در خیابان محمدآباد بیشتر مغازه‌های تعمیر خودرو و لوازم یدکی حضور دارند، مغازه‌های حاشیه بولوار شهید رستمی نیز ترکیبی از هر دو اینهاست.

بیشتر خانه‌های مسکونی در محله شهیدرستمی، ویلایی و آپارتمان‌های زیر سه طبقه است. با این‌حال شماری ساختمان‌های چهار و پنج طبقه هم در این محله به چشم می‌خورد.

در این محله، ایستگاه آتش‌نشانی و کلانتری نیز وجود ندارد، اما نزدیکترین مقر آتش‌نشانی در جهت شمال‌شرقی واقع در محله کارمندان‌دوم و کلانتری نیز در جهت غربی واقع در محله کوی‌پلیس مستقر است.

دسترسی:

ساکنان محله شهیدرستمی به خطوط قطارشهری دسترسی ندارند، اما از طریق بولوار شهیدرستمی در امتداد جهت جنوب‌غربی در محله کارگران به ایستگاه پایانه غدیر خط یک قطارشهری امکان تردد به مترو فراهم است.

درباره دسترسی‌های درون‌شهری باید گفت که دسترسی به بزرگراه بسیج از طریق محور مصلی جزو ویژگی‌های آن محسوب می‌شود.

پراکندگی ایستگاه‌های اتوبوس در این محله، خوب است؛ هرچند بیشتر ایستگاه‌ها در مرکز و سمت شرقی محله جانمایی شده‌اند. با این‌حال میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین ایستگاه اتوبوس، یک دقیقه و ۳۴ ثانیه تخمین زده شده است.

امکانات فرهنگی و رفاهی:

• بوستان بنفشه، مسجد صاحب‌الزمان (عج) و کتابخانه آیت‌الله قزوینی از مکان‌های شاخص و مهم محله شهیدرستمی هستند.
• سه مدرسه ابتدایی دخترانه و پسرانه در محله وجود دارد. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین مدرسه در محله شهیدرستمی، ۲ دقیقه و ۳۸ ثانیه است.
• دو بوستان بنفشه و شب‌بو در محله وجود دارد. میانگین شعاع دسترسی به فضای سبز در این محله، ۱۹۶ متر است که برای پیمودن این مسافت، دست‌کم باید ۲ دقیقه و ۲۷ ثانیه زمان را درنظر گرفت.
• محله شهیدرستمی درمانگاه ندارد. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین مرکز درمانی در این محله، ۵ دقیقه و ۲۶ ثانیه تخمین زده شده است.
• شش مسجد در محله شهیدرستمی فعال است. قدیمی‌ترین مسجد، مسجد ابوالفضلی‌هاست که بیش از یک قرن هویت دارد. کافی است برای رسیدن به نزدیکترین مسجد در این محله، میانگین یک دقیقه و ۴۹ ثانیه زمان را پیش‌بینی کنید.

حدود جغرافیایی:

محله شهیدرستمی در همسایگی چهارمحله کارمندان‌دوم، شهیدشیرودی، آقامصطفی خمینی و کوی‌۲۲ بهمن قرار دارد. بولوار‌های مصلی در شمال، شهیدرستمی در غرب و بسیج در شرق این محله، رفت و آمد خودرو‌های عبوری را تسهیل کرده است.