هاشم شکوهی شاعر آیینی مشهد همیشه برای اهل بیت میسرود 
نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(ع) در محله جنت قرار دارد 
مستأجران گوهرشاد خاتون در اراضی سرده و سعدآباد
اراضی سرده و سعدآباد مشهد (حوالی میدان تختی و مطهری جنوبی کنونی) تنها دو رقبه از موقوفات فراوان گوهرشاد خاتون بر مسجد جامع ساخت خودش، یعنی مسجد گوهرشاد در مشهد هستند. این دو مزرعه اوایل قرن گذشته خورشیدی به محدوده شهری مشهد اضافه شدند. روایت پیوستن آنها به شهر، اما خود داستانی شنیدنی دارد که ابتکار متولی وقت موقوفات را نشان میدهد.
پس از آنکه قانون ثبت اسناد در سال ۱۳۱۰ خورشیدی به تصویب میرسد، «طاهر طاهریالحسینی» تصمیم میگیرد با دو پیش شرط اخلاقی و معماری، اراضی این دو رقبه را برای خانهسازی به مردم مشهد به صورت طولانی مدت اجاره دهد.
حالا که نزدیک به ۹۰ سال از این ابتکار میگذرد و آثار چندانی از این شیوه شهرسازی باقی نمانده است، براساس مقاله «یادی از مبتکران شهرسازی ضابطهمند در مشهد» که در فصلنامه پاژ به چاپ رسیده و خود براساس کتاب مسجد و موقوفات گوهرشاد است، یادی میکنیم از فرایند پیوستن سرده و سعدآباد به محدوده شهر مشهد.
سرده و سعدآباد در وقفنامه گوهرشاد
نام اراضی سرده و سعدآباد از سال ۸۲۹ قمری که وقفنامه مسجد گوهرشاد نوشته میشود، همراه با رقبات فراوان دیگری در توس، جام، مشهد، هرات و... با مسجد جامع مشهد گره میخورد. ذکر آنها در وقفنامه مسجد گوهرشاد بدین قرار است: «تمامت و جملگی مزرعه سعدآباد و مزرعه سرده به بلوک مشهد مقدس. از مزرعه سرده مذکور از شش سهم، نیم سهم وقفِ جناب مرحوم امیر شمسالدین محمد کاریزی است مشهور به «میرکاریز»، متصل یکدیگر محدود به حدود اربعه: ... با هشت زوج عوامل (گاوهای کِشتکاری) و صدو ده خروار غله مناصفه (غلهای که نصف آن جو و نصف گندم باشد) که بذر قایم (بذری که برای کشت سال آینده نگهدارند) محدودات مذکوره است و هفتاد خروار غله، علف عوامل و تقاوی (مساعده) و یک هزار و پانصد دینار کِپَکی (نوعی دینار مغولی) به جهت نفقهالقنوات و مصالحالاملاک به تحویل سالار علیشاه بن یعقوب شاه و... مقرر کرده شد.»
کروکی حدود آن هم از این قرار است:
اراضی سرده در میان اراضی سعدآباد و ضلع غربی باروی شهر قرار داشته و به احتمال زیاد هنگام ساخت بارو توسط شاه تهماسب صفوی (حدود ۹۴۲ ه. ق) بخشی از این مزرعه داخل بارو قرار گرفته و جزو شهر شده است، اما کلیت این اراضی که اکنون میان خیابانهای سناباد، سنایی، سازمان آب و شهید قرنی قرار دارد، در ابتدای قرن گذشته خورشیدی که دیگر ضرورت باره و حصار برای مشهد حس نمیشده و از سویی رشد جمعیت لزوم گسترش شهر را شدت میبخشیده، توسط متولی موقوفات گوهرشاد و به اتکای قانون ثبت، تصمیم به تبدیل این مزارع به اراضی مسکونی میگیرد.
انتشار آگهی واگذاری اراضی سرده و سعدآباد
روزنامه بهار روز ۲۶ خرداد ۱۳۱۱ خورشیدی یک آگهی فوقالعاده به قلم طاهر بن عبدالله الطاهری الحسینی، متولی وقت مسجد و موقوفات گوهرشاد چاپ میکند که عنوان این آگهی «تاریخچه سعدآباد و حال حاضر آن» است.
این مکتوب با شرح اقداماتی که برای آبادانی این دو مزرعه پس از تخریب و بلااستفاده شدن در اثر سیل حدود سال ۱۱۰۰ قمری در «چهل بازۀ گلستان» انجام شده، آغاز میشود. متولی موروثی موقوفات گوهرشاد در ادامه یادآور میشود با وجود ایجاد یک قنات پر آب برای مزارع، باز هم مزرعه سعدآباد رو به غیرفعال شدن رفته و در ادامه هم چنین نتیجه گرفته است: «اما اینجانب به سبب وجود نداشتن دفتر معاملات عمومی و امکان ثبت موارد اجاره، درصدد برآمدم که به هیچ وجه اراضی مذبور را به صورت طویلالمدت به اجاره ندهم تا عین موقوفه محفوظ بماند.
اکنون که دفاتر ثبت عمومی دایر شده و تأمین حقوق آینده را اطمینانآور کرده و هم اهالی مشهد احتیاج مبرم به مسکن و منزل دارند، قسمتی از این اراضی که از نظر سلامت هوا، حسن موقع، ارتفاع محل، لطف منزل و فراوانی آب و صفای نسبی جو مرغوب طرف مقایسه با هیچ نقطه دیگر نیست...، برای ساختمان منازل اجاره داده خواهد شد.
میزان مالالاجاره و مدت و شروط و مقررات آن، از طریق دفتر جامع گوهرشاد در روزنامه بهار اعلام خواهد شد و آقایان متقاضی میتوانند مقدار و... با تمام مشخصات، مشخص کرده و به دفتر پیشنهاد بدهند. در خاتمه یادآوری میشود که برای اجاره، شرافت اخلاقی و اعتبار شخصی (راستی قول و درستی عهد) کاملا مُرعی خواهد بود، ضمنا تمنا میشود در مقررات اجاره از هرگونه ملاحظه به نام دوستی، سابقه، قرابت، علو مقام یا پریشانی حال، در امری که وجدانا بایستی حتیالمقدور صرفه مؤسسه را بر هر جهتی مقدم داشت، معذورم دارند. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل».
پس از این آگهی هرچند واگذاری اراضی آغاز میشود، اما «دائره تحقیق اوقاف» خراسان آن را به رسمیت نشناخته و سال ۱۳۱۴ خورشیدی به «اداره اوقاف مشهد» در اینباره تذکر کتبی میدهد و پروسه واگذاری اراضی تا اوایل سال ۱۳۱۶ خورشیدی مسکوت میماند.
اول اردیبهشت این سال عبدالحمید مولوی، مسئول امور مالی وقت موقوفات گوهرشاد، برای ادای توضیح در این باب به «دائره تحقیق اوقاف» احضار میشود و پس از ادای توضیحات و رضایت مسئولان، کار تنظیم رسمی اسناد اجاره اراضی سعدآباد به مردم مشهد جهت احداث منزل آغاز میشود.
بعضی از شرایط مندرج در اجارهنامه رسمی اراضی سعدآباد که به صورت چاپی در زیر ورقههای اجارهنامه آمده، به شرح زیر است:
مستأجر متعهد میشود دیوار ساختمان خود را آنجا که به طرف خیابان واقع میشود از آجر و به صورت طاقنما بسازد.
کلیه کسب و مشاغل غیرمشروعه در اراضی مستأجره ممنوع است.
نظر به پارهای ملاحظات، تولیت جامع گوهرشاد، وکالت شرعیه دادند به متصالح مرقوم که در مدت این مصالحه، متصالح وکالت دارد منافع همین زمین را احتیاطا سه سال به سه سال به شروط مندرجه در این سند به حرف به مبلغ و مدت مرقوم به خود مصالحه نماید.
کمیسیون اداره تحقیق اوقاف هم که ضمن رأی صادره مبنی بر تأیید واگذاری اراضی سعدآباد یک نسخه از متن چاپی اجارهنامهها را پیشرو داشته، در رأی خود چنین آورده است: «نظر به اینکه استفادهای که از اراضی سعدآباد و سرده برای اجاره دادن آن برای ساختمان بنا میشود به مراتب بیشتر از استفادهای است که از اراضی جهت زراعت میتوان نمود، بنابراین اجاره دادن آن برای ساختمان بنا موافق صلاح و صرفه وقف است و نظر به اینکه کسی برای ساختمان بنا به مدت کمتر از۲۵ سال حاضر نمیشود که اراضی را اجاره نماید، لذا دائره تحقیق اوقاف موافقت مینماید که اراضی سعدآباد و سرده برای ساختمان در مدت ۲۵ سال به اجاره واگذار شود. مشروط بر آنکه رعایت شرایط مندرجه «تسلیـــــــمه» در جمیع اجاراتی که منعقد مینماید، بشود»
سرده و سعدآباد، اولین کوچههای شطرنجی مشهد
این زمینها به ابتکار کاشفالملک که در آن برهه معاون بلدیه مشهد بوده، به تقلید از خیابانکشیهای منظم قوچان که به آن میلان میگفتند، تقسیمبندی میشود. از آن زمان تاکنون بیشتر خیابانهای شطرنجی مشهد به همین نام خوانده شدهاند (مثل میلانهای ضد، طلاب و...).
ناگفته نماند تا ۱۵ سال پیش هنوز میشد نمونههایی از این خانهسازی را دید که از جمله آنها خانههای محمدپور، عصاران و آریان هستند که در مقاله پاژ (تحریر به سال ۱۳۹۱ خورشیدی) با مالکان آنها گفتوگو شده است. در همین مقاله، خانه یا بهتر بگوییم کارگاه واقع در حاشیه میدان تختی- نبش صاحبالزمان (عج) ۱۲-که به آقای محمدپور تعلق داشته، اینطور توصیف شده است: «مالک فعلی میگوید این خانه را حدود۹۰ سال پیش یک ترکمن از آقای پاکروان (استاندار وقت خراسان) خرید و بعد به عبدالرحمان نامی منتقل کرد و از ۱۰ سال پیش هم بنده آن را خریدم. بخشی از این خانه کارگاه و انبار شده ولی در پس این تایرها و روغن ماشینها میشود زیبایی ستونهای ساخته شده از نخل و گچبری ایوان و طاقهای آن را دید...»
سخن پایانی
در اولین روزهای بهار سال ۱۴۰۵ خورشیدی که ۹ دهه از خانهسازی در اراضی سرده و سعدآباد مشهد میگذرد، دوباره به دنبال خانههایی که با این ویژگی معماری ساخته شده بودند، رفتیم، اما حالا این خانهها هم (بهجز خانه حاشیه میدان تختی) تخریب شدهاند و در بازسازی آنها دیگر آن شرط معماری فراموش شده است. از آنجا که نمیتوان نام و یاد گوهرشاد را نیز در این خیابانها دید، دیگر تفاوتی میان این مزارع وقفی که با نیتی زیبا به شهر پیوستند با دیگر نقاط شهر دیده نمیشود.
* این گزارش یکشنبه ۶ اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۴۴ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
