رشته زندگی «خاله رشته بُر» سر دراز دارد 
بستنشینی در حریم حرم سابقهای سیصدساله دارد 
مسجد رضوی؛ عبادتگاه چهل ساله محله رضاشهر
بیش از ۴ دهه از کلنگزنی مسجد رضوی بهدست حجتالاسلام والمسلمین قرائتی میگذرد. با صحبتهای حاجآقا قرائتی، همه متقاعد شدند و بخشی از کمکهای مردمی جمع شد و حتی کسانی که کمی مخالف بودند هم همراه شدند.
سالهای پایانی دهه۵۰ محله رضاشهر، هنوز آنقدر توسعه پیدا نکرده بود که محلهای شناختهشده باشد. در «فاز ۳ رضاشهر» که خیابانهایش هنوز خاکی و بدون امکانات بود، اهالی، یک نیاز بزرگ احساس میکردند. آنها میخواستند در آن فضای باز که بیشتر زمین و تکوتوک خانههای ویلایی بود، مسجدی برای خودشان داشته باشند که هر روز گلبانگ اذان از بلندگوهای آن بلند شود. مسجدی داشته باشند برای برگزاری تجمعات محلی که از آن بیبهره بودند. گرچه رسیدن به این خواسته برای محدودهای که آبادانی نداشت آسان نبود، اهالی رضاشهر دلگرم به برخورداری از یک همسایه عالِم و پیگیر بودند.
فرزند آیتالله سیدمحمدرضا علمالهدیبروجردی از نسل سادات معروف به نوربخش، از سال ۵۴ درکنار آنها سکونت داشت. همسایگی و سکونتی که سرانجام خیر و برکت خودش را بهجا گذاشت و خواسته مردم را برآورده کرد. سال ۱۳۵۸ مسجد رضوی به دست آیتالله بروجردی و حجتالاسلام والمسلمین قرائتی کلنگزنی شد و بهاینترتیب، آن را مردم با همدلی و مشارکت بنا کردند.
در گزارش پیشرو ماجرای شکلگیری مسجد رضوی را از زبان حجتالاسلاموالمسلمین سیدحسین علمالهدیبروجردی، امام جماعت و حاجآقا محمدباقر نوکاریزی، پدر شهیدی که کوچه مسجد به نام اوست، میشنویم. دو فردی که هم از چهرههای تأثیرگذار در این پروژه بودند و هم راویان گذشته هستند.
چهارراه چهلوپنجمتری مسجد میخواست
امام جماعت محله روایت میکند که وقتی به رضاشهر میآید، متوجه میشود تنها مسجد موجود به نام مسجد المهدی (عج)، برای مردم دور است. حجتالاسلام والمسلمین بروجردی تعریف میکند: فاز ۳ رضاشهر هنوز خاکی بود. خیابان پیروزی معروف به «چهارراه چهلوپنجمتری» هنوز ساخته نشده بود و تقریبا همهجا خاکی بود. بهدنبال نیاز مردم به مسجد، سال۵۸ درخواست کتبی، خطاب به تولیت وقت آستان قدس رضوی، مرحوم طبسی نوشتیم که خوشبختانه موافقت کردند و هزار متر زمین دراختیار ما قرار گرفت.
او ادامه میدهد: اینجا آنقدر دورافتاده بود که در آن زمان، مردم آن را جزو مشهد نمیدانستند؛ مثلا وقتی میخواستیم از محل سکونت پدرم که در هسته مرکزی بودند صحبت کنیم، میگفتیم «در مشهد هستند.»
وقتی زمین تعلق گرفت، شخصا خدمت حاجآقای طبسی رفتم و درخواست کردم برای مراسم کلنگزنی تشریف بیاورند. اما میسر نشد و به همیندلیل رفتم خدمت ابوی و جمعی از اهالی، و با کمک ایشان کلنگ مسجد زده شد.
آغاز همدلی
پررنگترین خاطرهای که برای ساخت مسجد در ذهن امام جماعت باقی مانده، حضور حجتالاسلام والمسلمین قرائتی در این محله است. امام جماعت ظهر مسجد میگوید: با دعوت آقای قرائتی به مدرسه رضوی، جلسهای در حضور ساکنان برگزار شد. حضور چهرههایی مثل ایشان برای مردم خیلی جذاب بود و طبیعتا پای صحبتهایشان مینشستند. ابتدا نماز قرائت شد و حاجآقا درراستای ترغیب و تشویق مردم به ساخت مسجد صحبت کردند.
آن زمان، برخی ساکنان این محدوده نگران بودند و فکر میکردند ساخت مسجدی دیگر، باعث ایجاد شورای مردمی جداگانهای میشود و ممکن است مشکلاتی ایجاد کند. ولی با صحبتهای حاجآقا قرائتی، همه متقاعد شدند و در همان جلسه، بخشی از کمکهای مردمی را جمع کردیم. حتی کسانی که کمی مخالف بودند، همراه شدند.
کسب موافقت مرحوم طبسی
اولین مالکانِ خانههای این محدوده، کارمندان آستان قدس رضوی بودند که در دهه ۵۰ خورشیدی زمینهایی را از این آستان در قطعات پانصدمتری برای ساخت خانه تحویل گرفته بودند. یکی از این مالکان، با اقدام خود، کار ماندگاری انجام داد.
فکر میکردند ساخت مسجدی دیگر ممکن است مشکلاتی ایجاد کند ولی با صحبتهای حاجآقا قرائتی، همه متقاعد شدند
حاجآقا بروجردی ماجرا را توضیح میدهد: یکی از اهالی رضاشهر پانصدمتر زمین داشت، ولی اقدام رسمی برای ثبت و تصرف آن انجام نداده بود. آن بنده خدا گفت این زمین را میدهد تا برای ساخت مسجد هزینه کنند. ازآنجاکه بیشتر زمینهای این محدوده، آستانه بود، ناچار شدیم دوباره خدمت حاجآقای طبسی برویم و فرایند مالکیت زمین را پیگیری کنیم.
برای این کار هم حاجآقا طبسی موافقت کردند و دستور دادند زمین از طرف هیئتامنای مسجد به شخص معتبری واگذار و مبلغ حاصل از فروش آن صرف ساختوساز شود. خاطرم هست آن زمان افراد پرتلاشی ازجمله مرحوم حاجآقا خادم پای کار مسجد بودند. رفتهرفته هیئتامنای مسجد هم شکل گرفت و پانصدمترمربع زمین اهدایی به قیمت ۵۰۰ هزارتومان فروخته شد.
جشن مسجددار شدن
اما زندهترین خاطرهای که امام جماعت روایت میکند به قبلاز ساختهشدن مسجد و شبهای احیای ماه رمضان در سال ۱۳۶۰ برمیگردد. او میگوید: مردم دلخوش به مسجد شده بودند؛ چون زمین را که مهمترین مسئله بود، دراختیار داشتند.
خاطرم هست ساکنان، زمین را مرتب کرده و هرکدام پارچههایی آورده بودند تا روی خاک پهن کنند. شبهای قدر سال ۶۰ روی خاک همینجا، قرآن به سر گرفتیم. شور و شعف مردم و همتی که برای آبادانی مسجد خرج میکردند وصفنشدنی بود. جمعیت زیادی حضور پیدا کرده بودند و اولین نمازی که در این مسجد برپا شد، نماز عید فطر بود که توفیق اقامهاش را داشتم. هیچ سقف و دیواری وجود نداشت، اما مردم با شور و شعف در همان شبستان موقت حاضر شدند.
سالها بعد، پساز ساخت و توسعه با هزینه تقریبی ۲ میلیونتومان، جشن سپاس و مراسم «مسجددار شدن» برگزار شد تا از کسانی که در شکلگیری این عبادتگاه مردمی زحمت کشیدند، قدردانی شود.
حاجآقا بروجردی بیان میکند: مردم، بزرگان و هیئتامنا، همه در این جشن شرکت کردند. حضور بزرگانی مانند مرحوم آیتالله عبادی، امام جمعه وقت مشهد و سایر علما، اعتبار مسجد و انگیزه اهالی را بیشتر کرد.
همت بلند مردم
یکی دیگر از قدیمیهای مسجد رضوی، حاجمحمدباقر نوکاریزی است. او از ساکنان قدیمی محله و پدر شهید محسن نوکاریزی است که کوچه مسجد به نام اوست.
او که بیشاز نیمقرن در محله رضاشهر زندگی میکند و شاهد همه مراحل ساخت و فعالیت مسجد بوده است، درباره نخستین روزهای شکلگیری این مکان مقدس میگوید: اگر اشتباه نکنم ما از سال۱۳۵۱ به این محله آمدیم و خودمان زمین را گرفتیم و خانه ساختیم. چون مسجد المهدی (عج) خیلی دور بود، چند نفر از اهالی پیشنهاد ساخت مسجد را دادند.
حاجآقا محمدباقر روایت میکند که از همان اوایل شکلگیری مسجد، مردم کمک میکردند؛ «حاجآقا بروجردی، امام جماعت فعلی، از همان ابتدا همراه مردم بود. در جمعآوری کمکهای مردمی هم خیلی همت کرد. بعد از آن هم هیئتامنایی شکل گرفت تا مرحلههای بعدی مثل ساخت و تأمین هزینهها درست جلو برود.»
شهدای مسجد، میراث زمانه
امروز مسجد بزرگ رضوی همچنان مرکز زندگی در محله است. در جوار مسجد، بازار محلی قدیمی، جریان کار و زندگی را نشان میدهد. پدر شهید با لحنی آرام و متواضعانه میگوید: همه ما یاد گرفتهایم که در و دیوار مسجد مقدس است، بهویژه اینجا که خاطرات نسلها و شهدای بسیاری را در خود دارد.
حاجآقا توضیح میدهد که خود او و دیگر اهالی، سهمی در جمعآوری کمکها داشتند؛ «مثل همه مردم، ما هم کمک میکردیم. من در بیمارستان هفدهشهریور، مسئول امور عمومی و خدمات بودم، اما همیشه دغدغه مسجد را هم داشتم. در انجمن اسلامی بیمارستان هم، حاجآقا بروجردی را میدیدیم و در جریان امور قرار میگرفتم. ایشان چندسالی اقامه نماز ظهر آنجا را بهعهده داشتند.»
او درباره خانواده و فرزندانش میگوید: ما شش فرزند داریم؛ سه دختر و سه پسر. یکی از پسرانم در جنگ شهید شد و دیگری هم جانباز. هردو در بسیج محله حضور داشتند. تعداد زیادی از شهدای محله، از خانواده ما و دیگر اهالی، از همین مسجد به جبهه اعزام شدند.
طراحی قبله مستقیم
امام جماعت فعلی به ما میگوید که موضوع قبله و طراحی معماری مسجد برای همه اهالی از همان ابتدا که کلنگ مسجد زده شد، اهمیت خاصی داشته است.
ویژگی خوب مسجد رضوی این است که نماز صبح در آن پررنگ است که به امامت حاجآقا زمانی برگزار میشود
او میگوید: دو مهندس به نامهای موسوینیک و دهشیری، هردو از کارکنان آستان قدس و فعال در امور فنی به مسجد آمدند. آنها میخواستند قبله را بهطور مستقیم طراحی کنند، بهشکلی که انحراف نداشته باشد، درست مثل قبله مسجد گوهرشاد که شیخ بهایی طراحی کرده بود. این دقت و وسواس مهندسها باعث شد مردم اعتماد بیشتری به پروژه پیدا کرده و در کار ساخت بیشتر مشارکت کنند.
حاجآقا بروجردی میگوید: طی سالها، افرادی، چون مرحوم حاجعلی علیپور و حاجمختار علیپور در بهپایانرساندن پروژه ساخت مسجد نقش مهمی داشتهاند. همچنین مرحوم حاجآقا خادم، حضور مؤثری در شکلگیری و توسعه مسجد داشت.
مرحوم علامهخسروی هم که ساکن همین محله بود و تألیفات علمی زیادی داشت، در منبر و آموزش احکام به مردم حضور فعالی داشت و گاهی که برای بنده سفر پیش میآمد، اقامه نماز را به عهده میگرفت. در ساخت مسجد رضوی که یکی از مساجد زیبا و کاشیکاریشده مشهد است، مهندسان و معمارانی نقش داشتهاند.
حجتالاسلام والمسلمین بروجردی اضافه میکند: مرحوم حاجآقا عدالتیان در زمان ساخت اینجا، روی جزئیات زیباسازی و کتیبهها و کاشیکاریها دقت داشت تا مسجد هم از نظر فنی و هم از نظر زیباییشناسی به چشم بیاید.
شکل اولیه بنا از ابتدا همین بوده، ولی از سال ۱۳۶۰ تاکنون دوبار بازسازی شده است. امروز مسجد علاوهبر اقامه نماز جماعت که کارکرد اصلیاش است، دارای پایگاه بسیج، کتابخانه و کانون فرهنگی است. کتابخانه آن حدود دویستجلد کتاب دارد و دانشآموزان و نوجوانان برای مطالعه و آموزش قرآن و معارف به مسجد میآیند. کانون فرهنگی نیز درصدد احیاست تا همان شور و فعالیت گذشته نوجوانان دوباره در آن برقرار شود.
خاطرات کودکی در کتابخانه مسجد
وقت اذان ظهر است و جمعیت زیادی از بانوان در مسجد حضور دارند. یکی از بانوان نمازگزار میگوید: من از کودکی در این محله بودهام و با این مسجد انس دارم. وقتی دبیرستانی شده بودم، برای مطالعه به کتابخانه مسجد میآمدم و اینجا درسهایم را میخواندم. برای من امکان خوبی بود، هم درس میخواندم و هم نماز اول وقتم را از دست نمیدادم.
تکتم قاآنی ادامه میدهد: در آن زمان کتابخانه در طبقه بالا بود، ولی حالا در طبقه پایین قرار دارد. کتابهای زیادی داشت، ولی ما بیشتر برای درسها و مطالعه خودمان از آن استفاده میکردیم. این مسجد محیط جذابی برایم دارد. برای همین گاهی با دخترم میآیم تا او هم با فضای اینجا انس بگیرد.
مشرف شدن نمازگزاران به حرم
غلامرضا کارخانهچی، یکی از نمازگزاران ثابت وعده صبح در مسجد رضوی است. او میگوید: در این مسجد، نمازهای صبح، ظهر و شب برگزار میشود و بعد از نماز، تفسیر قرآن داریم. همه میآیند و با هم قرآن میخوانیم. بچهها و خانمها هم شرکت میکنند.
او با بیان اینکه برگزاری نماز صبح، بهترین فرصت است تا همه به این نماز وفادار بمانند، اضافه میکند: ویژگی خوب مسجد رضوی این است که نماز صبح در آن پررنگ است که به امامت حاجآقا زمانی برگزار میشود. مصطفی ضیایی، نمازگزار دیگر هم به اهمیت نماز صبح و فعالیتهای مستمر مسجد اشاره و بیان میکند: بعد از نماز، بیشتر نمازگزاران برای زیارت به حرم مشرف میشوند. نمازگزاران اینجا باهم صمیمی هستند و فضای خوبی در مسجد حاکم است.
دگرگونی محله و رضایت از مسجد
محمدمهدی خسروجردی به «بلال مسجد» معروف است. این موضوع را سایر نمازگزاران بهشوخی دربارهاش میگویند. او که گاهی مکبری هم میکند، از روزهای قبل از ساخت مسجد خاطره دارد؛ «قبل از اینکه مسجد ساخته شود، نزدیک پیروزی ۶ زمینهای گچ بود و ماشینهای کمپرسی و تریلیها میآمدند و بار میبردند. بزرگان و اهالی خیلی زحمت کشیدند تا زمینها از آن حالت دربیاید و مسجد ساخته شود. حالا ما استفاده میکنیم و خیلی راضی هستیم.»
* این گزارش چهارشنبه ۶ اسفندماه ۱۴۰۴ در شماره ۶۵۴ شهرآرامحله منطقه ۹ و ۱۰ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
