موزه زمین شناسی، همسایه‌ای با قدمت ۵۰۰ میلیون سال!

الهام شمسایی| موزه علوم زمین مدیریت زمین‌شناسی منطقه شمال شرق، یکی از دیدنی‌ترین موزه‌های شهرمان در محله سرافرازان مشهد به شمار می‌آید و نه‌تنها از نظر علمی اهمیت بسیار زیادی در ارائه مفاهیم علوم زمین به دانش‌آموزان، دانشجویان و معلمان و استادان دانشگاه‌ها دارد، بلکه از لحاظ اجتماعی، یکی از نقاط قوت منطقه محسوب می‌شود.

راستی یادتان هست وقتی بچه بودید عکس‌برگردان‌ها یا عروسک‌های کوچک دایناسور‌ها را جمع می‌کردیم. با چه ذوق و شوقی هم از انواع رکس و برانتوزروس حرف می‌زدیم انگار نه انگار که تا همین قرن پیش هیچ چیز از این موجودات غول‌آسا نمی‌دانستیم.

یا مثلا یک نگاهی به قبض گازتان بیندازید. یا همان نفتی که سر سفره‌تان نان می‌آورد. (به رابطه نفت و نان توجه داشته باشید) یا وقتی برای مسافرت، «سرعین» یا هر آب‌گرم دیگر را انتخاب می‌کنید، همه اینها بدون شناخت علمی به اسم زمین‌شناسی نا‌ممکن بوده است.

برای همین این بار سراغ موزه زمین‌شناسی شهرمان رفتیم که اتفاقا در منطقه ما و در محله سرافرازان واقع است و یک پارک جالب هم قرار است مخصوص زمین‌شناسی افتتاح کند. این مرکز بخش‌های مختلفی دارد که ما به شما موزه، پارک موزه، همین‌طور نمونه‌های منحصر‌به‌فرد آن را نشان خواهیم داد.

در حال حاضر بیش از ۱۵۰۰نمونه زیبا و جالب از سنگ، کانی و فسیل بر اساس دسته‌بندی‌های علمی در ۴۰‌ویترین به نمایش گذاشته شده است. علاوه‌بر این مقادیر زیادی نمونه در مخزن موزه نگهداری می‌شود که برای مبادله یا اهدا استفاده می‌شوند. نمونه‌های موزه علوم زمین را می‌توان به این صورت دسته‌بندی کرد:

مطلب مرتبط از رصد ستارگان تا موزه حیوانات در کانون میثاق

فسیل:

به طور ضمنی گویای منشأ آلی موجود زنده است و در تعریف علمی، بخشی از جانور یا گیاهی است که در گذشته می‌زیسته. اصطلاح فسیل دلالت بر زمانی طولانی می‌کند که در طی آن موجودات فسیل‌شده زندگی می‌کردند و بقایای مرده آنها در رسوبات دوره‌های پیش از تاریخ به حالت سنگواره باقی می‌ماندند.

اهمیت مطالعه فسیل‌ها یا همان دیرینه‌شناسی، علاوه‌بر مدارکی که در اختیار زیست‌شناسان یا جانور‌شناسان در مورد موجودات فسیل‌شده قرار می‌دهد، یک اولویت مهم دیگر اقتصادی هم دارد. همان قبض گازی که برایتان می‌آید یا تمام چیز‌هایی که از پلاستیک گرفته تا بنزین لیتری خداتومان یا تمام چیز‌هایی که کارخانه‌های پتروشیمی تولید می‌کنند، از همین موجودات روی هم انباشته شده فسیل‌گونه میلیون‌میلیون سال پیش بوده که بعد از میلیون‌میلیون سال، تشکیل یک مایع بدبوی سیاه‌رنگ چرب داده به اسم نفت که ۲۰۰ سالی می‌شود که تازه کشفش کرده‌ایم.

گاز هم از همین قماش نفت و بنزین است و بسیار هم بدبوست. اما موزه زمین‌شناسی از پول نفت استفاده می‌کند و به ما سنگ‌ها و فسیل‌هایی را نشان می‌دهد که ندیده و نبیره‌های همان اجداد نفت‌سازشان هستند، البته سنگ‌هایی با کلی بزک‌دوزک و امروزی شده که خیلی جذاب هم هستند. بیشتر از ۱۵۰۰نمونه فسیل و آثار فسیلی از ایران و جهان در این موزه می‌توانید ببینید.

کانی: 

زمین از سنگ تشکیل شده است. سنگ‌ها تجمعی از کانی‌ها هستند. کانی‌ها از اتم‌ها تشکیل شده‌اند. پس کانی، اصلی‌ترین ماده تشکیل زمین سنگ و حتی همین موزه است. اما برای درک بهتر سنگ‌ها، باید ابتدا درکی از کانی‌ها داشته باشیم. کانی به‌صورت طبیعی تشکیل شده است و جامد است.

دنبال کانی به‌صورت مایع یا گاز نباشید، حتی یک مورد از آن در عالم گزارش نشده است. با ترکیب شیمیایی مشخص تشکیل می‌شوند. چیزی مانند همان جدول مندلیف منحوس که معدلمان را یک رقمی می‌کرد! و نکته آخر اینکه ساختمانی بلوری دارد یعنی اتم‌ها با حالتی کاملا مشخص در داخل کانی‌ها قرار گرفته‌اند، اما اگر نمی‌دانید این نکات یعنی چه پس بهتر است برای اطلاعات بیشتر مستقیما به خود موزه مراجعه کنید؛ چون بیش از ۲۰۰۰نمونه از ۲۵نوع کانی سیلیکاته به همراه بیش از ۱۵۰۰نمونه غیرسیلیکاته شامل ۲۴نوع کانی کربنات، سولفید، سولفات، فسفات، بورات، آرسنید، اکسید، نمک و... از ایران و جهان را در آنجا جمع کرده‌اند.

سنگ:

سنگ‌ها از تجمع کانی‌هایی ایجاد می‌شوند که کنار یکدیگر قرار گرفته و توده جامدی را ایجاد کرده‌اند. سه نوع کلی سنگ‌ها عبارتند از سنگ‌های آذرین که سنگ‌هایی هستند که نتیجه کریستالی‌شدن از یک توده مذابند که ماگما نامیده می‌شود. سنگ‌های رسوبی که در سطح زمین تشکیل می‌شوند و در اثر رسوب‌گذاری در آب یا به‌وسیله سیمانی‌شدن خرده‌های سنگ‌ها (که رسوب نامیده می‌شود) ایجاد می‌گردد. سنگ‌های دگرگونی هم در نتیجه دفن‌شدن انواع سنگ‌ها در اعماق زیاد زمین و تحت تأثیر گرما و فشار، ایجاد می‌شوند. بیش از ۵۰۰نمونه از سنگ‌های آذرین، دگرگونی و رسوبی از نقاط مختلف کشور در این موزه پیدا می‌شود.

نکته جالب موزه

اگر فقط یک علاقه‌مند به جمع‌آوری پوست‌های آدامس دایناسوری نبودید، الان بهترین وقت است برای دیدن یک دایناسور واقعی. البته نه کاملا واقعی؛ اما حداقل آن‌طور که کار‌شناسان می‌گویند قبلا زنده بود. اما حالا استخوان‌هایش را سر هم کرده‌اند و یک غول ۲۰‌متری درست کرده‌اند که بسیار دیدنی است. البته کمی صبر داشته باشید؛ هنوز برای بازدید عموم کمی زود است و در آینده‌ای نزدیک ازد آن رونمایی می‌شود. اما موزه به خودی خود مکان جالبی است.

دراین موزه استخوان‌های دایناسور را سر هم کرده‌اند و یک غول ۲۰‌متری درست کرده‌اند که بسیار دیدنی است

نکته تحصیلی 

اگر فرزندی دارید که دانش‌آموز است و می‌خواهید برای خودش کسی هم بشود، این جور مکان‌ها و موزه‌ها برای جرقه‌زدن و استعدادیابی و علاقه‌مند‌کردن او خیلی جواب می‌دهد. نمره زمین‌شناسی دوست ما را که به ۲۰ نزدیک و آن یکی را هم به عشق زمین‌شناسی راهی دانشگاه کرده. از ما گفتن بود، خود دانید.

*این گزارش چهارشنبه، ۱۵ شهریور ۹۱ در شماره ۲۰ شهرآرامحله منطقه ۹ چاپ شده است.