محمدعلی راشد محصل، پایهگذار علم آندوسکوپی ایران، شاعر هم بود 
دکتر محمدمهدی مطیعی هنوز سرشار از شوق دیدن ستاره‌هاست 
دکتر محمدمهدی مطیعی هنوز سرشار از شوق دیدن ستاره‌هاست
کنجکاوی کودکانه‌اش، او را به رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد و تحصیل در رشته نجوم و اخترفیزیک رساند. دکتر محمدمهدی مطیعی، یک منجم حرفه‌ای و مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی است.
شب‌های یزد برای محمدمهدی مطیعی با تماشای ستاره‌ها می‌گذشت؛ شب‌هایی که پشت‌بام خانه، برای پسربچه‌ای هفت‌هشت‌ساله به تماشاخانه‌ای بزرگ تبدیل می‌شد. او به‌همراه برادرانش پیش‌از خواب به آسمان نگاه می‌کرد، ستاره‌ها را می‌شمرد و در ذهنش برای آنچه می‌دید، تصویر می‌ساخت؛ اما پاسخ بسیاری از سؤال‌هایش را نمی‌دانست. سال‌ها بعد، همان کنجکاوی کودکانه او را به رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد و تحصیل در رشته نجوم و اخترفیزیک رساند.
حالا دکتر مطیعی، یک منجم حرفه‌ای و مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد است. این ساکن محله فرامرزعباسی، هنوز هم وقتی چشمش را به تلسکوپ می‌سپارد، انگار به همان آسمان سال‌های کودکی برمی‌گردد؛ آسمانی که هرچه بیشتر شناخته، سؤال‌های بیشتری برایش ایجاد شده است.
دنیای تازه در مشهد
کودکی آقامحمدمهدی در دهه۶۰ گذشت و دسترسی به کتاب و منابع علمی به‌اندازه امروز آسان نبود. آن زمان اینترنتی در کار نبود که یک سؤال را جست‌و‌جو کند و چند ثانیه بعد ده‌ها پاسخ پیش رویش قرار بگیرد. خیلی از پرسش‌ها در ذهنش می‌ماندند و بعد به‌خاطر درگیر‌شدن با درس و مدرسه، آنها را به فراموشی می‌سپرد.
سال۱۳۶۹ به همراه خانواده به مشهد آمدند. مشهد بزرگ‌تر بود و امکانات علمی بیشتری داشت. او در دبیرستان فردوسی درس خواند و کتابخانه‌ها و منابع تازه‌ای در‌دسترسش قرار گرفتند. با‌وجود کتابخانه‌های بزرگ مشهد، آن روز‌ها هنوز قرار نبود آقامحمدمهدی یک منجم حرفه‌ای شود. به قول خودش مثل بسیاری از نوجوان‌ها، درس و کنکور بخش اصلی زندگی‌اش بود.
سال۱۳۷۲ با قبولی در رشته فیزیک وارد دانشگاه شد و یک سال بعد، اتفاقی افتاد که دوباره آسمان را به زندگی‌اش برگرداند.
آسمان رهایم نکرد
سال اول دانشجویی که گذشت، مطیعی به‌همراه تعدادی از دوستانش تصمیم گرفتند کار‌های فوق‌برنامه انجام دهند؛ کاری که فقط به کلاس و کتاب محدود نباشد. او می‌گوید: برای انجام برنامه‌های جانبی سراغ استاد‌های مختلف رفتیم، اما استقبال چندانی نکردند. البته آن زمان ما هم دانش محدودی در حوزه فیزیک داشتیم. تا اینکه با دکتر محمدتقی عدالتی، از اساتید معروف ستاره‌شناسی و رئیس رصدخانه دانشگاه فردوسی صحبت کردیم. ایشان از پیشنهاد ما برای فعالیت‌های جانبی استقبال کردند و پای ما به رصدخانه باز شد.
همین ورود ساده به رصدخانه، یکی از تغییرات مهم زندگی او بود. این منجم حرفه‌ای تعریف می‌کند: وقتی توضیحات دکتر‌عدالتی را درباره نجوم می‌شنیدیم، علاقه‌مان به آسمان بیشتر شد؛ زیر‌نظر ایشان وارد رصدخانه شدیم و ستاره‌ها را رصد می‌کردیم. ماه پای ثابت رصد‌های ما بود.
او ادامه می‌دهد: ابزار‌های آن روز‌ها با امکانات امروز قابل مقایسه نبودند. دوربین‌های دیجیتال اولیه و تجهیزات محدود، وسیله ثبت آسمان بود؛ اما برای جوان‌هایی مثل ما که تازه داشتیم دنیای نجوم را کشف می‌کردیم، همین ابزار‌ها کافی بود تا نگاهمان به آسمان عوض شود. سال‌ها بعد، همین علاقه او را به تحصیل جدی در علم نجوم رساند.
انجمنی برای علاقه‌مندان به نجوم
مطیعی سال۱۳۷۷ از دانشگاه فارغ‌التحصیل و به خاطر تخصصش در حوزه‌های مختلف کامپیوتر در مرکز تحقیقات زمین‌لرزه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشغول به کار شد. در‌کنار کار و زندگی روزمره، علاقه به نجوم همچنان همراهش بود.
او می‌گوید: فعالیتم در حوزه نجوم به دانشگاه محدود نماند و به‌صورت جدی‌تر آن را دنبال کردم و دوره‌های آموزشی را می‌گذراندم. از اوایل دهه۸۰، نجوم آماتوری در ایران رونق بیشتری گرفت. برنامه‌های عمومی مانند روز و هفته نجوم و فعالیت‌های آموزشی باعث شد آسمان شب برای افراد بیشتری به موضوعی جذاب تبدیل شود.
در شب شاید بتوانید کمتر از بیست‌ستاره را ببینید، اما اگر شرایط مناسب باشد، بین ۷ تا ۹هزار ستاره را می‌توان مشاهده کرد
سال۱۳۸۱ با پیشنهاد دکتر عدالتی، گروه نجوم «آسمان توس» را با تمرکز بر کودکان و نوجوانان تشکیل دادیم. گروهی که پس از درگذشت دکتر عدالتی در سال۱۳۸۳ نیز به فعالیت خود ادامه داد و چندسال بعد، در سال۱۳۸۶، با عنوان انجمن نجوم مشهد به ثبت رسید و یکی از گروه‌های قدیمی نجوم است.
به گفته مطیعی پس‌از درگذشت دکتر‌عدالتی رصدخانه مدتی غیرفعال شد تا اینکه در سال۱۳۸۷، به‌خاطر فعالیت‌های زیاد مطیعی در علم نجوم به او پیشنهاد کردند مسئولیت رصدخانه دانشکده علوم را بر عهده بگیرد و از همان سال تاکنون در این مجموعه حضور دارد.
در‌کنار کار و زندگی روزمره، علاقه به نجوم همچنان همراهش بود تا اینکه سال۱۳۸۸ در مقطع کارشناسی ارشد فیزیک نجومی پذیرفته شد و در ادامه، مسیر تحصیلی خود را تا دکتری نجوم و اخترفیزیک در دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد.
خودش از آن سال‌ها با عنوان دوره‌ای از سختی و علاقه یاد می‌کند؛ روز‌هایی که باید هم‌زمان با زندگی و کار، درس هم می‌خواند، اما علاقه اجازه نمی‌داد مسیر را نیمه‌کاره رها کند.
زحل، سیاره‌ای که هنوز برایم تکراری نیست
سال‌ها کار و زندگی با آسمان، علاقه مطیعی به بعضی از اجرام آسمانی را بیشتر کرده است. از او می‌پرسیم کدام سیاره را بیشتر دوست دارد، جوابش سیاره زحل است، اما انتخاب زحل فقط به زیبایی حلقه‌هایش برنمی‌گردد. برای او، زحل بخشی از خاطرات نخستین سال‌های رصدش هم هست.
او می‌گوید: وقتی از پشت تلسکوپ به این سیاره نگاه می‌کنید، حلقه دور آن، قمر‌ها و سایه حلقه روی کره دیده می‌شود. تمام اینها در کنار هم خیلی زیباست.
دکتر مطیعی درباره زیبایی آسمان تعریف می‌کند: سال‌هاست زحل را دنبال می‌کنم. حدود ۲۹.۵ سال زمینی طول می‌کشد تا این سیاره یک بار به دور خورشید بچرخد. از سال۱۳۷۳ تا امروز چرخش یک دور کامل آن را دیده‌ام. با‌این‌حال، هنوز دیدنش برایم تازگی دارد و جذاب است.
نجوم بیرون از دانشگاه
فعالیت دکتر مطیعی به دانشگاه محدود نبود. از اوایل دهه۸۰، نجوم آماتوری در ایران رونق بیشتری گرفت. برنامه‌های عمومی و فعالیت‌های آموزشی باعث شد آسمان شب برای افراد به موضوعی جذاب تبدیل شود.
سال۱۳۸۶، با ثبت انجمن نجوم مشهد که یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های نجومی فعال و ثبت‌شده در مشهد است، فعالیت‌ها شکل منسجم‌تری پیدا کرد و ارتباط با دستگاه‌های دولتی و مجموعه‌های مختلف برایشان آسان‌تر شد. یکی از برنامه‌های خاطره‌انگیز آن دوره، «ماه نجوم» در سال ۱۳۹۰ بود؛ برنامه‌ای که با همراهی شهرداری مشهد برگزار می‌شد و حدود ۹ هزار نفر مخاطب داشت. در این طرح اتوبوس‌ها در طول هفته، علاقه‌مندان را از شهر به برج رادکان می‌بردند تا مردم بتوانند دور از نور‌های شهری، آسمان را تماشا کنند.
برای مطیعی، رصد فقط نگاه‌کردن به چند ستاره نیست؛ ترویج علم و آشناشدن مردم با آسمان، بخشی از هدف فعالیت‌های نجومی اوست.
گم‌شدن ستاره‌ها در نور
شاید برای کسی که در شهر زندگی می‌کند، دیدن چند ستاره در آسمان اتفاق عجیبی نباشد؛ اما از نگاه یک منجم، آسمان شهر فاصله زیادی با آسمان واقعی شب دارد. دلیلش چیزی است که مطیعی از آن به عنوان «آلودگی نوری» یاد می‌کند؛ نوری که قرار است خیابان و معبر را روشن کند، اما بخش زیادی از آن به سمت آسمان می‌تابد و مانع دیده‌شدن ستاره‌ها می‌شود.
مطیعی می‌گوید: در شب شاید بتوانید کمتر از بیست‌ستاره را ببینید، در‌حالی‌که اگر شرایط مناسب باشد، بین ۷ تا ۹هزار ستاره را می‌توان مشاهده کرد.
او در‌این‌باره توضیح می‌دهد: در شهر‌های بزرگ، نور‌های مصنوعی شبیه نور خورشید، جو را روشن می‌کنند و همین مسئله مانع دیده‌شدن بسیاری از اجرام آسمانی می‌شود؛ بنابراین اگر کسی بخواهد آسمان واقعی را ببیند، باید از شهر فاصله بگیرد.
خاطرات رصد ستارگان در روستا
وقتی از دکتر مطیعی می‌خواهیم از خاطراتش برایمان بگوید، برگزاری اولین رصد عمومی در سال۱۳۸۱ و آخرین رصد در ۱۹ شهریور امسال برایش خاطره‌انگیزتر است.
او تعریف می‌کند که نخستین برنامه رصدشان به سال۱۳۸۱ در روستای سربالا، اطراف رباط سنگ تربت‌حیدریه برمی‌گردد. یکی از معلمان فعال و مشتاق روستا از اعضای انجمن نجوم دعوت کرد تا برای مردم، برنامه رصد برگزار کنند. استقبال روستاییان فراتر از انتظار آنها بود. تمام روستا بسیج شده بودند تا یک رصد خوب برگزار شود. مدرسه را در‌اختیار آنها گذاشتند. حتی در شب، برق روستا را به خاطر برنامه رصد خاموش کردند.
برای مطیعی و دوستانش، دیدن این میزان علاقه مردم یک روستا به نجوم، خاطره‌ای ماندگار شد.
شهریور سال جاری، نمونه دیگری از همین علاقه را در روستای قاسم‌آباد شهرستان بجستان تجربه کردند. مطیعی می‌گوید: ۱۹شهریور امسال برای برگزاری برنامه رقابت رصد «صوفی» به این روستا رفتیم. همه روستا به استقبال گروه آمده بودند و حدود هشتاد‌درصد شرکت‌کنندگان برنامه را کودکان تشکیل می‌دادند. به همت دهیار روستا کتابخانه خوبی برای بچه‌ها تهیه کرده بودند و سطح اطلاعات و علاقه آنها برای گروه نجومی ما بسیار جالب بود. شب، زمانی‌که گروه برای رقابت رصدی از روستا فاصله گرفت، هوا طوفانی شد، اما شرکت‌کنندگان تا آخرین لحظه پای کار ماندند.
آسمان خانه مطیعی
برای کسی که سال‌ها آسمان را دنبال کرده، بعضی پدیده‌ها را نمی‌توان به بعد موکول کرد. یک مراسم خانوادگی تکرار می‌شود، اما یک پدیده نجومی شاید فقط یک‌بار در طول عمر قابل مشاهده باشد. مطیعی در انتخاب میان این دو، تردیدی ندارد. او می‌گوید: بین مراسم عادی خانوادگی و پدیده‌های نجومی، انتخاب اول من پدیده نجومی است؛ چون تکرار‌شدنی نیست.
علاقه به نجوم در زندگی خانوادگی مطیعی جریان دارد. او می‌گوید: اغلب زمان‌هایی که همراه خانواده به بیرون از شهر یا باغ دوستان و آشنایان می‌رویم، تلسکوپ را با خودم می‌برم تا رصد خانوادگی داشته باشیم، چون اغلب اطرافیانم نیز به این کار علاقه‌مند هستند.
بین مراسم عادی خانوادگی و پدیده‌های نجومی، انتخاب اول من پدیده نجومی است؛ چون تکرار‌شدنی نیست
لبخندی بر لبان او می‌نشیند و می‌گوید: بسیاری از خانواده‌ها وقتی دور هم جمع می‌شوند، درباره مسائل اقتصادی یا سیاسی صحبت می‌کنند، اما در جمع خانوادگی ما بیشتر درباره نجوم و رصد ستارگان صحبت می‌شود؛ به‌خصوص درباره مسائلی که در فضای مجازی مطرح می‌شود. علاقه خانوادگی به نجوم باعث شده است دیگر اعضای فامیل هم گاهی در برنامه‌های رصد با ما همراه شوند.
فیلم‌های تخیلی، دور از واقعیت نجوم
در فیلم‌های علمی‌تخیلی مرتبط با فضا، تصاویر عجیب سیارات و داستان‌های سفر به فضا برای ما جذاب است. این بار می‌خواهیم ماجرای این فیلم‌ها را از زبان یک متخصص علم نجوم بشنویم.
مطیعی می‌گوید: فیلم‌های سینمایی فضایی تخیلی دارند و بخش‌هایی از آنها از نظر نجومی درست نیست. یک منجم چیز‌هایی را می‌بیند که مخاطب عادی متوجه آن نمی‌شود. شاید کسی که پیش‌زمینه علمی و نجومی ندارد، از این فیلم‌ها بیشتر لذت ببرد. اما برخی از صحنه‌ها از نظر نجومی درست نیستند و ما اصلا با آنها ارتباط نمی‌گیریم.
در‌کنار این موضوع، او درباره آینده سفر‌های فضایی نیز نگاه واقع‌بینانه‌ای دارد. به باور او، ایده زندگی انسان روی ماه یا مریخ بیشتر از آنکه در شرایط فعلی عملی باشد، یک آرزوی قدیمی بشر و ابزاری برای ایجاد علاقه و سرمایه‌گذاری در علوم فضایی است.
او توضیح می‌دهد: فضای مریخ محدودیت‌هایی برای زندگی دارد. نیاز به پوشیدن دائمی لباس‌های فضایی و مشکلات روانی زندگی در محیطی بسته، با آنچه در فیلم‌های سینمایی دیده می‌شود، تفاوت زیادی دارد.
آسمان را باید یاد گرفت
اگر کسی بخواهد تازه وارد دنیای رصد شود، مطیعی بعد‌از سال‌ها فعالیت، یک توصیه مهم به او دارد: قبل از خرید تلسکوپ، نجوم را یاد بگیرید. او تلسکوپ را به خودرو تشبیه می‌کند؛ وسیله‌ای که بدون یادگیری روش استفاده از آن، چندان به کار نمی‌آید.
به گفته او، برخی تلسکوپ‌های موجود در بازار قیمت‌های زیادی دارند و خرید آنها بدون داشتن دانش و تجربه لازم، توجیه اقتصادی ندارد. علاقه‌مندان می‌توانند با هزینه بسیار کمتر در برنامه‌های رصد عمومی رصدخانه دانشگاه فردوسی شرکت کنند.
* این گزارش شنبه ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۶۷ شهرآرامحله منطقه ۱ و ۲ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
