وقتی صف نفت، همسایههای محله سیدرضی را به هم پیوند میداد 
مسیر پر خطر مرمتِ مسجد مرویها؛ احیای اصالت یا تخریب تاریخ؟ 
مسیر پر خطر مرمتِ مسجد مرویها؛ احیای اصالت یا تخریب تاریخ؟
درحالیکه مسئولان از اصولیبودن بازسازی مسجد مرویها میگویند، کارشناسان مرمت، خطر از بین رفتن کالبد تاریخی را جدی میدانند.
سهشنبه، ششم مرداد، جرثقیلی در صحن حیاط مسجد مرویهاست. کارگری روی سقف شیروانی شبستان، قطعهچوبی را اره میکند و تعدادی دیگر از کارگران تیر آهنهایی به ارتفاع دو طبقه برافراشتهاند. با خودمان فکر میکنیم با این تیرآهنها قرار است شبستان در گودی فرو رود؟ اجرای طرحهای نوسازی در منطقه ثامن از دههها پیش، داغی بر تن رنجور بافت قدیمی مشهد گذاشته و حالا دوباره نوبت مسجد مرویها رسیده است.
این بنای تاریخی با قدمتی که به سال ۱۲۷۴قمری بازمیگردد، تقریبا از دهه ۷۰ میان کشوقوسهای مدیریتی دستبهدست شده و گاهی هم رد تخریبی بر پیکرهاش نشسته است. از یک سو، توجه به ساختمان فرسوده و از سویی دیگر توجه به حفظ هویت و اصالت بنایی که یادگار حضور مهاجران مروی است، نام این مسجد را گاهی در صدر اخبار میآورد. اینبار هم ماجرا تکرار شده، اما با تخریب دیوارهای حیاط مسجد به بهانه بازسازی و در و سردری که آن وسط بلاتکلیف مانده است.
متولی مسجد: احیا میکنیم، نه تخریب
سیدمحمدرضا مرویپور، تولیت مسجد، در گفتوگو با خبرنگار شهرآرامحله، ابهام ایجادشده در فضای مجازی مبنی بر تخریب را رد و تأکید میکند: اقدامات جاری با هدف احیا و نه تخریب انجام میشود.
او درباره تخریب دیوارهای حیاط مسجد توضیح میدهد: ما قصد داریم شبستان مسجد را به سبک سنتی بازسازی کنیم. برای این کار، از بهمنماه سال گذشته شروع به برداشتن ایرانیتهای حیاط کردیم. این ایرانیتها برای حفاظت عزاداران از گرما، در مراسم مذهبی نصب شده بودند. از آنجا که دیوارهای قبلی با ترکیبی از موزاییک، آجر و کلوخه ساخته شده بودند و ساختار سستی داشتند، ریزش کردند.
عضو هیئتامنای مسجد مرویها با اشاره به انتشار ویدئوهایی در فضای مجازی و اخبار منفی با عنوان تخریب مسجد مرویها، افزود: هفته گذشته یک نفر از فضای این ریزش فیلمبرداری و اخبار منفی را پخش کرد. بهدنبال این کار، شهرداری مانع کار ما شد، ولی همان کسی که با امضایش کار را تعطیل کرده بود، عذرخواهی کرد و کار شروع شد. لازم است همه بدانند کار ما با نظارت مستقیم شهرداری است و هزینه مربوط به مصالح هم از این سازمان تأمین شده است.
مرویپور با اشاره به کمبود بودجه برای تکمیل پروژه هم میگوید: اینجا یک پروژه مردمی است که با اتکا بر کمکهای خیران پیش میرود. در سالهای گذشته هم حاجآقای پژمانفر، نماینده مردم در مجلس، با پشتکار، این بنای تاریخی را برای مردم حفظ کرده است.
میراث فرهنگی: باید هر مداخلهای با هماهنگی باشد
سیام تیرماه خبری از قول فرماندار مشهد در خبرگزاری ایرنا منتشر شد: «میراثفرهنگی باید بر بازسازی مسجد تاریخی مرویها نظارت کند.» با وجود این، مسئولان این ادارهکل، در گفتوگوی تلفنی با خبرنگار شهرآرامحله اظهار بیاطلاعی و بیطرفی کردند، اما حالا در پاسخ مکتوب خود، بر اهمیت مسجد مرویها تأکید دارند و آن را میراثی غیرقابلحذف میدانند و هرگونه مداخله خارج از نظارت این ادارهکل را مردود میدانند و بر اجرای دقیق طرحهای مصوب حافظ اصالت تأکید دارند.
سرپرست معاونت سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان با تأکید بر اینکه مسجد مرویها از بناهای واجد ارزش هویتی است، میگوید: مسجد مرویها بیش از ۱۵۰ سال پیش، در محدوده شمال حرم مطهر، در نوغان ساخته شده است. مسجد کنونی شامل دو بخش قدیمی در شرق و بخش معاصر در غرب است.
سازه قدیمی مسجد دارای یک محراب و یک شبستان نسبتا کوچک در سمت قبله است که با دو طاق جناقی، از قسمت ورودی قدیمی آن جدا شده است. پوششهای چوبی تراشدار سقف (پروازها) و کتیبه خط ثلث موجود، از عناصر ارزشمند این مسجد هستند. همچنین از نظر فرهنگی و وقفنامه، جایگاهی ممتاز در بافت پیرامون حرم رضوی دارد.
حمید حلاجمقدم با بیان اینکه هرگونه عملیات شامل مرمت، بازپیرایی یا بازسازی، فقط باید با تأیید کمیته فنی میراثفرهنگی و با نظارت مستقیم این ادارهکل انجام پذیرد، میافزاید: پیرو اقدامات حفاظتی از سال ۱۳۹۷ تاکنون، نقشههای معماری مصوب با هدف «بازپیرایی و ارتقای کیفیت بهرهبرداری» به شهرداری ابلاغ شده است. هدف اصلی این طرحها، حفظ کالبد شاخص بنا یعنی شبستان، قوسها و تناسبات است تا ضمن رفع نیازهای امروزی، اصالت و روح تاریخی مسجد، قربانی ساختوسازهای ناموزون نشود.
شهرداری: بازسازی بر اساس نقشههای مصوب است
معاون فرهنگی شهرداری منطقه ثامن عملیات بازسازی این مسجد را بر اساس طرح مصوب و با تأیید میراثفرهنگی میداند و میگوید: در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ موضوع جابهجایی مسجد مطرح بود. با پیگیری مسئولان و دغدغهمندان حوزه میراث، درنهایت برای حفظ و احیای مسجد در محل کنونی تصمیم گرفته شد. پس از تهیه نقشههای مرمت توسط شهرداری و تأیید میراث فرهنگی، اعتبار پروژه تأمین و عملیات اجرایی آغاز شد.
محمد واحدی درباره تخریب بخشهایی از مسجد نیز توضیح میدهد: قسمتهای تخریبشده، الحاقات سالهای اخیر و بدون ارزش تاریخی بودند و بهدلیل نداشتن استحکام، برای اجرای طرح مرمت جمعآوری شدند. بخش اصلی و تاریخی مسجد، ازجمله شبستان قدیمی، حفظ و مرمت میشود.
او تأکید میکند: همه مراحل اجرا بر اساس نقشههای مصوب و با نظارت دستگاههای مسئول انجام میشود و بخشی از فضای جانبی نیز در نیمطبقه جدید و بخشی هم در زیر زمین برای سرویسبهداشتی مسجد ساماندهی میشود.
کارشناس: نبود نظارت تخصصی، نگرانکننده است
در بازدید میدانی با یک کارشناس، جنبههای مهم در شیوه بازسازی چنین بناهایی را جویا میشویم. هدایت گواهی با انتقاد از نبود نظارت تخصصی بر روند بازسازی مسجد مرویها، با تأسف توضیح میدهد: تیرآهنها نشان میدهد «خط آسمانِ» بنا درحال ازبینرفتن است و بهنظر میرسد آنچه از مسجد باقی مانده، قرار است در زیر بنای جدید پنهان شود.
در سالهای اخیر تغییرات زیادی در بنا ایجاد شده، اما هنوز برای نجات آن دیر نشده است
این متخصص مرمت بناهای تاریخی با اشاره به اینکه از دهه۷۰ تاکنون فرصت کافی برای ثبت، مستندسازی و انجام مطالعات تخصصی این بنا وجود داشته است، میگوید: متأسفانه تا امروز نه ثبت اثر انجام شده و نه مستندنگاری کاملی از آن صورت گرفته است و اکنون هم با تکرار همان اشتباهات گذشته روبهرو هستیم. البته با وجود آسیبها و دخل و تصرفهای سالهای گذشته، همچنان قابلیت احیا و حفاظت اصولی وجود دارد، اگر ارادهای باشد.
این کارشناس میافزاید: در سالهای اخیر تغییرات زیادی در بنا ایجاد شده، اما هنوز برای نجات آن دیر نشده است. این مسجد نیازمند مطالعات تاریخی، گمانهزنی، تاریخنگاری و بررسیهای میدانی و شفاهی است؛ فرایندی که باید طی چند ماه و زیر نظر کارشناسان متخصص انجام شود و حالا جایشان خالی است.
گواهی نبود ناظر تخصصی در محل پروژه را یکی از نگرانیهای مهم میداند و میگوید: عملیات اجرایی باید با حضور مستمر کارشناس میراثفرهنگی انجام شود. در وضعیت کنونی، تغییراتی در کالبد بنا در حال انجام است که بدون نظارت تخصصی میتواند به ازبینرفتن اصالت معماری آن منجر شود.
این متخصص مرمت بناهای تاریخی با بیان اینکه مسجد مرویها صرفا یک ملک شخصی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مشهد به شمار میرود، میگوید: دستکم انتظار میرود حساسیت درباره حفظ بناهای تاریخی، بهویژه مساجد، که وزنه فرهنگی و مذهبی شهر هستند، بیش از این باشد.
او همچنین تأکید میکند حتی در صورت ازبینرفتن کالبد بنا، لایههای زیرین آن همچنان دارای ارزش تاریخی است و میتواند اطلاعات مهمی از گذشته مشهد در اختیار پژوهشگران قرار دهد؛ موضوعی که نمونه آن در کاوشهای انجامشده در خانه امیری و کشف آثار (سفالینههایی) متعلق به دورههای سلجوقی و ایلخانی مشاهده شده است.
* این گزارش پنجشنبه ۸ مردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۴۲ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
