گذرگاهی برای آشنایی با پیرغلامان حسینی در ره‌باغ حضرت زهرا(س)

در زیرگذر بارگاه منور رضوی، تابلو خروجی «نواب صفوی» که به چشم آمد، راهنمای راست را که زدی و خارج شدی، به اولین چهارراه که رسیدی و راهنمای چپ را که لمس کردی، دویست‌متر که در بولوار شهیدشوشتری پیش رفتی و میدان «امربه‌معروف» را که دور زدی، چسبیده به تابلو شهیدشوشتری ۵، می‌رسی به ره‌باغ حضرت‌زهرا (س) که در اولین نگاه، عجیب چشم‌نوازی می‌کند. با ورودی خاص و با نمای زیبای آجر‌های طرح قدیمی، دروازه‌ای از آرامش مقابل چشمانت باز می‌کند.

اخت‌شدن با این فضا نیاز به زمان ندارد؛ ره‌باغی نه‌چندان طولانی، اما عریض که در میانه مسیر با چند پله به سطحی پایین‌تر می‌رسد و ادامه پیدا می‌کند تا به‌آرامی به حرم برسی. مقابل رویت، فضای سبز پروپیمانی قرار دارد و آب‌نمایی که فعلا خالی است و احتمالا باید در مناسبت‌هایی خاص، با ترکیب نور و آب، شب‌ها از زائران و مجاوران دلبری کند.

به همه این جاذبه‌ها این را هم اضافه کنید که از اواخر آبان‌ماه، «گذر پیرغلامان حسینی» هم به بهره‌برداری رسید تا «مجموع خوبی» این ره‌باغ در منطقه ثامن مشهد، چندبرابر شود؛ گذری با تصاویر واعظان، ذاکران و پیرغلامان حسینی که هرکدام قصه و سرگذشتی شنیدنی دارند و به لطف خدمت به اهل‌بیت (ع)، مفتخر به همسایگی همیشگی امام‌رضا (ع) شده‌اند.

مطلب مرتبط پروژه گذر تشرف عیدگاه سه شیفته انجام می‌شود

برای اسکن کد‌ها از این مسیر می‌آیم

برای آنها که این ره‌باغ مسیر هرروزه‌شان است، شاید عبور سریع‌تر از کنار این تصاویر ساده‌تر باشد. اما دقت و کنجکاوی، چشم ریزکردن روی تصاویر و نوشته ها، بحث و تبادل‌نظر دو یا چندنفره درباره سرگذشت پیرغلامان، اسکن کد روی تصاویر و خواندن بلند سرگذشت نخبگان این مسیر برای همراهان، نشان می‌دهد که برخی میهمانان یا اولین‌بار است که از این مسیر عبور می‌کنند یا زائرانی مشتاق برای دانستن بیشتر هستند.

برای دانستن از عمق این کنجکاوی، اولین چهره‌ای که به حرف می‌گیرم، محسن درودی نام دارد؛ دانشجوی فقه و مبانی حقوق که از دسته اول رهگذران این ره‌باغ است و هفته‌ای دوسه‌بار از این مسیر برای زیارت می‌گذرد. آن‌گونه که آقامحسن نقل می‌کند، صبح یکی از اولین روز‌های افتتاح این گذر، زمانی که هنوز درس‌های دانشگاهش سنگین نشده بود، همه کد‌ها را اسکن کرده و سرگذشت همه را خوانده است.

او می‌گوید: خواندن این سرگذشت‌ها ترغیبم کرد تا بیشتر پیگیر آثار و نوشته‌های برخی منبری‌ها بشوم. پدرم از طرف‌داران پروپاقرص مرحوم کافی بود و من هم به‌واسطه همین آشنایی، چند نوار کاست از منبر‌های مرحوم را شنیده‌ام. با صدای حاج‌آقا ماهرخسار هم پیش از آشنایی با این گذر، آشنا بودم. پدرم همیشه از صدای مرحوم آقای کوثری که واعظ محبوب امام (ره) بود نیز تعریف می‌کند.

یک جاذبه هویتی برای اطراف حرم

محمود سگوند به اتفاق همسرش قرار است ۱۰ روز اول ماه مبارک رمضان را در مشهد بگذرانند. با زائر لرستانی و باصفایی که از خرم‌آباد به مشهد آمده، مقابل هتل پنج‌ستاره‌ای که چسبیده است به ره‌باغ، هم‌کلام می‌شوم. وقتی متوجه می‌شود این اقدام توسط مدیریت‌شهری مشهد انجام شده است، قول می‌دهد درباره این تجربه با مدیران شهرداری خرم‌آباد صحبت کند تا نسخه و نمونه‌ای مشابه از آن، در یکی از بوستان‌های شهرش اجرا شود.

قطعا این گذر یک جاذبه هویتی برای اطراف حرم خواهد بود، به شرط آنکه به‌خوبی معرفی و تبلیغ شود

همسرش، مرضیه‌خانم، هم با ابراز خرسندی از اینکه یک دایرةالمعارف از واعظان و ذاکران مقابل رویش قرار گرفته است، از نبود تبلیغ برای آشنایی درباره این گذر، ابراز گلایه می‌کند.

به عقیده او، بهتر است در کنار بارگاه منور رضوی، این گذر و ره‌باغ نیز به‌عنوان یکی از جاذبه‌های پیرامونی حرم امام‌رضا (ع) تبلیغ شود. حرف‌های مرضیه‌خانم قابل‌تأمل است؛ جایی که می‌گوید: قطعا این گذر یک جاذبه هویتی برای اطراف حرم خواهد بود، به شرط آنکه به‌خوبی معرفی و تبلیغ شود.

دالان معنویت به‌جای پاساژ و خیابان

چندین سال بود که خیلی‌ها می‌گفتند باید معنویت و آماده‌سازی زائران برای ورود به حرم، پیش از رسیدن به این فضای معنوی آغاز شود. اینکه زائران از اتوبوس و تاکسی پیاده شوند یا از در پاساژ خارج شوند و وارد حرم شوند، یعنی به‌جز نیت زیارت، هیچ مقدمه‌ای در راستای آماده‌سازی آنها برای ورود به حرم وجود نداشته است. بی‌شک ره‌باغ حضرت‌زهرا (س) و گذر پیرغلامان، یکی از همان بسترهاست که مقدمه ورود به حرم شده است.

مشاهیر ماندگار و سرگذشت‌های جالب

آسمان مشاهیر این گذر، پر از ستاره‌های ماندگاری است که هر دوستدار اهل‌بیت (ع) را به تکریم و تعظیم وامی‌دارد. آقاسلیم مؤذن‌زاده‌اردبیلی، خالق ماندگارترین ذکر مصیبت برای خواهر گرامی سیدالشهدا (س) «زینب زینب زینب، کنز حیا زینب...»، یکی از گل‌های سرسبد این گذر است که در خانواده‌ای صاحب‌سبک در هنر‌های اسلامی به دنیا آمد.

پدربزرگش شیخ‌فرج و پدرش شیخ‌عبدالکریم از مؤذنان بنام رادیو ایران و برادرش رحیم مؤذن‌زاده‌اردبیلی صاحب یکی از اذان‌های زیبا و ماندگار است. او بیش از ۲ هزار ساعت مداحی و ذکر مصیبت در کارنامه‌اش دارد.

مشهدی‌باشی و شیخ‌احمد کافی را نشناسی، قدری عجیب است؛ آن هم با سخنرانی‌های گیرایش که هنوز هم روی نوار کاست‌های قدیمی، طرف‌داران خاص خودش را دارد. او علاوه بر منبر‌های جذابش که با لحنی پرشور و حماسی به بیان احکام دین و سیاست می‌پرداخت، از طرف‌داران خاص امام‌خمینی (ره) در دوران رژیم پهلوی بود.

از «رسول ترک» به‌عنوان تواب بارگاه سیدالشهدا (ع) نام می‌برند. او نه روضه‌خوان بود و نه مداح، بلکه یکی از گنده‌لات‌های قدیمی اوایل سده اخیر شمسی در تهران بود و قصه‌ای شنیدنی از التفات امام‌حسین (ع) و توبه از گذشته‌اش دارد و پس از توبه، گریه‌کن روضه‌های امام‌حسین (ع) شد و گاهی بین روضه خوانی‌ها، نکات تکان‌دهنده‌ای را که بر قلبش جاری می‌شد، بیان می‌کرد. می‌گویند سفیر آشتی برخی‌ها با منبر و مسجد بود.

گذری پر از مشاهیر وعظ و منبر

از این نمونه‌ها در گذر پیرغلامان حسینی بسیارند؛ گذری خاص و ویژه که از چند ماه پیش میزبان حضور دائمی یادمان ۸۴ پیرغلام و خادم حسینی است. این گذر با هزینه و مدیریت شهرداری مشهد و به همت گروه هنری علم‌سازان اجرا شده و شامل چهارده عَلَم فولادی با ارتفاع چهار متر است. هر یک از این علم‌ها با روکش نانو در برابر عوامل محیطی مقاوم‌سازی شده‌اند.

روی هر علم، نام یکی از چهارده‌معصوم (ع) به همراه نام و یاد شش تن از پیرغلامان حسینی شامل شاعران، مداحان و مرثیه‌سرایان حک شده است تا درمجموع نام و نشان ۸۴پیرغلام و خادم حسینی به یادگار مانده باشد.

روی هرکدام از این علم‌ها، تابلویی با محتوای نام، تصویر، تاریخ تولد و درگذشت و یک کیوآرکد قرار دارد که بازدیدکنندگان را به وب‌سایت متصل می‌کند تا بتوانند آثار، اشعار و ویدئو‌های این شخصیت‌های فرهنگی را مورد بازدید و کاوش قرار دهند. روی همه این آثار، شعر ماندگار محتشم کاشانی (باز این چه شورش است که در خلق عالم است)، به‌عنوان مایه هنری مشترک حک شده است. آبان امسال بود که از این گذر با حضور مدیران شهری، پیرغلامان، مداحان و مردم مشهد رونمایی شد.

الگویی برای همه کشور

بی‌شک ساخت و پرداخت این گذر، یکی از جلوه‌نمایی‌های شاخص منطقه ثامن خواهد بود و می‌توان از آن به‌عنوان بستری برای تحولات فرهنگی بیشتر در این منطقه یاد کرد؛ نکته‌ای که شهردار منطقه ثامن درباره‌اش این‌گونه می‌گوید: مشهد شهری است که با فرهنگ خدمت و زیارت تداوم دارد؛ بنابراین در چنین شهری شایسته است از خدمتگزاران مکتب اهل‌بیت (ع) قدردانی شود.

حسین عبدالله زاده ادامه می‌دهد: این گذر اولین‌بار است که در کشور اجرا می‌شود. المان‌های این گذر با الهام از عَلَم عزاداری اباعبدالله الحسین (ع) طراحی شده و بر پایه‌های آن تصاویر پیرغلامان فقید نصب شده است. این طرح فقط یک سازه شهری نیست، بلکه جلوه‌ای از پیوند هنر دینی، فناوری و زیارت است.

در این گذر، با بهره‌گیری از کیوآرکد، امکان دسترسی زائران به زندگی‌نامه و صدای مدیحه‌سرایی پیرغلامان فراهم شده است تا انتقال فرهنگ عاشورایی در نسل‌های آینده ماندگار بماند. امیدواریم این اقدام ماندگار، الگویی برای همه شهر‌های کشور باشد تا تکریم خادمان و نشر فرهنگ حسینی در کالبد شهر‌ها جاری شود. یقین داریم که هر قدم در مسیر خدمت به اهل‌بیت (ع)، لبخند رضایت مردم و برکت امام مهربانی‌ها را در پی دارد.

* این گزارش پنج‌شنبه ۷ اسفندماه ۱۴۰۴ در شماره ۶۲۶ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.