همنشینی با آیتالله خامنهای زندگی شهید چوبدار را متحول کرد 
کارآفرینی برای ۷۵ زن سرپرست خانوار با نقاشی 
معرقکاری روی کاشی هنر خانوادگی ثابت مقدم است
پا به حریم حرم ملائک پاسبان رضوی که میگذاری، به هر طرف که چشم بدوزی، جلوهای از هنر را خواهی یافت. انگار هنر در معنویت حرم، خودش را باز یافته است و بیش از گذشته در چشم همگان جلوهگری میکند.
کاشیکاری یکی از این هنرهاست. به هر صحنی که وارد میشوی، رنگ و طرح زیبای کاشیها انسان را محو تماشا میکند. محمد ثابتقدم، معرقکار کاشی سنتی، در محله ابوذر منطقه ما ساکن است.
او ادامهدهنده راه نسلی است که هنر معرق را قرنها به پیش برده و بر جلوه آن افزودهاند. محمد، استادکاری جوان و متولد سال۶۲ است و حدود ۱۶ سال در هنر معرق سابقه فعالیت دارد.
او طراحی و مراحل مختلف اجرا و نصب معرق در بارگاه رضوی را خود با کمک شاگردانش انجام میدهد و درکنار هنرنمایی در بارگاه رضوی، پروژههای مختلفی را هم که اغلب ویژه اماکن مذهبی و فرهنگی بوده، اجرا کرده است.
- معرق کاشی چه هنری است؟ درباره پیشینه آن هم توضیح دهید.
معرق به معنای تکهتکه است و اصولا به هر چیز رگهدار معرق گویند. معرق کاشی یعنی ایجاد نقشها که از دوربری و تلفیق کاشی در رنگهای مختلف ایجاد شود.
هدف در معرقکاری رسیدن به طرحهای زیبا پس از کنار هم گذاشتن تکههای بریدهشده کاشی است. هنر معرقکاری، سابقهای طولانی دارد. در ایران باستان، صنعتگران دوره هخامنشی، مبتکر و خالق این هنر بهشمار میآمدند.
در قرن ششم هجری، یعنی دوره سلجوقیان، کاشیکاری بهویژه معرقکاری، بهسمت کمال رفت و در قرن هشتم هجری که برابر با چهاردهم میلادی است، هنرمندانی که همیشه به فکر نوآوری بودند، موفق شدند اجزای معرق را ریزتر و کوچکتر کنند و زیباترین اشکال هندسی و گل و بوته را در آثار خود به نمایش بگذارند و بهترین کاشیکاری را در سطوح بناها جلوهگر کنند.
میتوان عهد صفویه را منتهای عظمت این رشته هنری دانست. اکنون نمونههایی از کاشیگریهای مختلف در صحنهای بارگاه رضوی موجود است و این بارگاه از منظر هنر معرق، خود نگارخانهای بهوسعت تاریخ است که هنرهای مختلف بهویژه معرقکاری را در قالبی معنوی به نمایش میگذارد.
- اجرای معرق کاشی چه مراحلی دارد؟
بهصورت ساده بگویم، اول روی کاشیهای ۱۵ در ۱۵ رنگین، طرحهایی را که روی کاغذ کشیدهایم، نصب میکنیم. مرحله بعدی، چرخ کردن است و مطابق خطهای دور طرح، کاشی را میبریم و بعد اطراف محل برش را سمباده میزنیم.
قبل از برش، هر قطعه با شمارهای معلوم شده است و دستآخر تکههایی داریم که شماره دارند و آنها را مانند پازل کنار هم میچینیم. بخش مهم کار همین است. اجرا و چسباندن، مرحله بعد محسوب میشود.
یک مترمربع کاشی معرق برای استادکاران بهطور میانگین تنها تا مرحله آماده شدن و بهجز مراحل نصب، ۳۰ تا ۳۵روز زمان میبرد.
- شاید خیلی از افراد، اصطلاح کاشی هفترنگ را نشنیده باشند، لطفا کمی در اینباره توضیح دهید.
در این شیوه از کاشیکاری، کاشیها به شکل چهارگوش ساخته میشوند و اندازه تقریبی آنها ۱۵ در ۱۵ سانتیمتر یا کمی بیشتر درنظر گرفته میشود. کاشی هفترنگ را پس از پخت اول و ترسیم نقش روی آن، دوباره در کوره حرارت میدهند و پس از خارج شدن از کوره، کاشیها را نصب میکنند.
هفت رنگ متداول در این نوع کاشیکاری معمولا سفید، سیاه، لاجوردی، فیروزهای، قرمز، زرد و حنایی است. در بخشهایی از صحن جامع رضوی و دیگر صحنهای بارگاه امامهشتم (ع)، از این کاشیها استفاده شده است و میشود.
- چگونه با هنر کاشی و معرق آشنا شدید؟
پدربزرگم استاد معرق و از کارکنان قدیمی آستان قدس رضوی بودند. پدرم هم با اینکه آموزشوپرورشی بودند، چون به هنر معرق علاقه داشتند، زیر دست پدرشان، کار را آموختند.
ما پنج برادریم و در مرحله بعدی من و همه برادرانم در این رشته آموزش دیدیم و به همین کار مشغول شدیم. درحقیقت این هنر، هنر موروثی خانواده ماست.
-چند استادکار قابل در مشهد، در بخش معرق داریم؟
هنر معرق، کاری دقیق است و واقعا اگر بخواهیم درجهیکهای آن را سرشماری کنیم، نهایت در مشهد ۱۵ معرقکار درجه یک هستند. تکنیک بهکاررفته در معرق مشهد باعث قدمت بیشتر معرقهای این شهر درمقایسهبا دیگر شهرها میشود.
- درباره ماندگاری آثار معرق کاشی در مشهد توضیح دهید.
هنر-صنعت معرق کاشی در مشهد با همهجا متفاوت است و رتبه یک این هنر از آنِ مشهد است. پشت آثار معرق در مشهد با سیمان کار میشود، اما مثلا در اصفهان با گچ کار میکنند.
شما به کاشیهای حرم مطهر نگاه کنید؛ شاید کاشیها و معرقهایی حتی پیش از دوره سلطانسنجر بر دیوارهای آن باقی مانده باشد؛ کاشیهای سرامیکی و هفترنگ که گاه در دمای زیر صفر، ممکن است در طول زمان با آسیب مواجه شوند و بهاصطلاح لعابشان ترک بردارد، اما این اتفاق برای کاشی معرق نمیافتد.
- در پروژه حرم چه میکنید؟
گلدسته شرقی صحن جامع، موذنه بالا را در ارتفاع ۷۰متری تمام کردیم. الان در صحن جامع رضوی درحال تکمیل بخش لچکی سردر صحن هستیم. همچنین در بخشی از صحن قدس، مشغول معرقکاری هستیم.
در روزهای آخر صفر که مداوم هیئتهای عزادار به حرم مطهر میآمدند، ما از آن بالا شاهد ماجرا بودیم و صدایشان را میشنیدیم
- وقتی از ۷۰متری بالای زمین به صحن جامع و مردمانی که برای زیارت و نماز میآیند، نگاه میکنید و همزمان معرقکاری میکنید، چه حسی دارید؟
حس ویژهای دارم و خیلی باصفاست. کار کردن در آن ارتفاع، آرامشی خاص دارد. در همین روزهای آخر ماه صفر که مداوم هیئتهای عزادار از گوشه و اطراف به حرم مطهر میآمدند، ما از آن بالا شاهد ماجرا بودیم و صدای آنها را میشنیدیم و جمعیت مشتاق را میدیدیم. تصویری چشمنواز و صداهایی گوشنواز را برای همیشه زندگیام از کار در حرم مطهر آنهم در ارتفاع بالا ضبط کردهام.
- مزدی که از کار معرق میگیرید، کافی است؟
هرگز! ببینید معرقکار، هنرمند است و باید مزدش از فردی که کارش خشت و بنایی است، خیلی بیشتر باشد، اما بهترین استادکاران ما نهایت روزی ۷۰ هزار تومان مزد میگیرند.
یعنی بهاندازه فردی که تخصص هنری ندارد و فقط بنایی میکند، حتی گاهی مزدها در حد ۵۰ هزار تومان است؛ یعنی معادل یک کارگر ساده بنایی. این توهین به هنر و هنرمند است.
ما پیمانکار شرکت کاشی هستیم و آن شرکت هم زیرنظر آستان قدس است و ما اعتراض داریم. غیر از کم بودن مزد، پرداختی شرکت به ما زمانبر است.
من کار معرق را دوست دارم، اما اگر بخواهد به این شیوه پیش برود، استادکارها و کارآموزهای معرق از صحنه خارج میشوند و احتمالا در آینده مجبور شوند از نمونههای آماده چینی استفاده کنند!
استادکاری در همین رشته معرق و نقاشی داشتیم که الان راننده آژانس شده است و در یکی از همین سرویسهای اینترنتی که بهتازگی مطرح شده، مشغول مسافرکشی در شهر است!
- فارغ از جنبه مادی، کار کردن در بارگاه امامهشتم (ع) برایتان چه دستاوردهای معنویای داشته است؟
خیلی از مواقع، ترس داشتم که در زندگیام مشکلاتی پیش بیاید. باور کنید فقط به زیارت رفتم و باادب، خدمت امام مهربانیها گفتم «آقا! من از خدمه و نوکرهای خودت هستم و برای خودت کار میکنم.
مشکل خادم و کارگرت را حل کن...» باور کنید پس از همین دعا، ترسهایم از بین رفته و اصلا آن مشکل روی نداده است که همه را به برکت کار برای امام (ع) میدانم.
- آیا برای بخش خصوصی هم کار میکنید؟ کار کردن برای سفارشدهندههایی غیر از بارگاه رضوی چه تفاوتی با کار در حرم مطهر رضوی دارد؟
حسوحال معنویِ کار با آیات قرآن یا نقوشی که پیام دینی دارد و بههرحال زینتبخش حرم مطهر رضوی است، باعث میشود کمتر احساس خستگی کنیم. محیط معنوی کار، فرد را از ابتلا شدن به آلودگیها و مشکلات دور نگاه میدارد و از این بابت خوشحالم.
دوست دارم دائم در حرم رضوی کار کنم، اما اگر بخواهم از لحاظ کاری بگویم، باید بگویم که حداکثر تلاشم را برای هر سفارشدهندهای که من را برای کار معرق ببرد، بهکار میگیرم و نهایت هنرم را نشان میدهم و بهگونهای کار میکنم که بدهکار کسی نباشم.
نکته اینکه بیشتر سفارشها در بخش معرق، متعلق به اماکن مذهبی است. گاهی برای نمای مسجد یا محراب به ما سفارش میدهند. گاهی هم کار معرق حسینیهها و حتی ورودی اماکنی را که به نحوی فرهنگی و مذهبی محسوب میشوند، برای زیبایی و ارج بیشتر، به معرقکاری مثل من میسپارند و من هم همه تلاشم را بهکار میگیرم.
- کاشیها و معرقهایی که شما در حرم کار میکنید، احتمالا قرنها بعد از شما باقی خواهد ماند و چشم زائران و مجاوران بارگاه مطهر رضوی را نوازش خواهد داد، در این زمینه چه حسی دارید؟
درست میگویید. همین الان حتی از دوره سلطان سنجر در حرم مطهر رضوی، کاشیکاری و معرقکاری داریم. همیشه در پس ذهنم این مسئله هست که اثر هنری من هم سالها بلکه قرنها بماند و افتخاری باشد مقابل چشم همه زائران این بارگاه منور.
این فکر به من حس خوبی میدهد، حتی وقتی کاری را که مثلا ۱۰سال قبل انجام دادهام، نگاه میکنم، موجی از شادی و غرور وجودم را میگیرد. سالیانی قبل، ورودی شاهچراغ را معرقکاری کردم.
حالا که گاهی به شاهچراغ میروم و اثرم را میبینم، یاد همه سختیهای کار میافتم و البته به خودم میبالم. در انتها هم راضی هستم اثری ساختهام که ماندگار خواهد بود و خاطره زیبایی در خاطر همه کسانی که آن را میبینند، بهوجود میآورد.
اصولا هر کسی از ماندگاری اثرش در طول زمان و بعد از خودش، احساس خوبی دارد و این مطلب برای هنرمندان بیشتر نمود دارد؛ چراکه محصولی میآفرینند که ذوق و زیبایی را در افراد و بینندگان هدف قرار میدهد.
- شما ساکن منطقه طبرسی هستید. آیا سعی کردید جوانانی را که در محدوده شما ساکن هستند و به این رشته علاقهمند، راهنمایی کنید؟
بله! علاوهبر هممحلهایها، من هر ساله کارآموزان بیشماری دارم که در رشته کاشی و سرامیک در هنرستان درس میخوانند و برای تکمیل درسشان باید کار عملی بکنند. آنها معمولا در فصل تابستان به ما مراجعه میکنند و دوره عملی میبینند.
تابهحال ۹ دوره برای هنرآموزان این رشته برگزار کردهام و تا کار آنها بهحدی نرسیده که مقبول باشد، دست از آموزش و همراهی با آنان برنداشتهام. در پایان دوره هم امتحان میگیرم و البته سختگیری میکنم، چراکه میخواهم سطح کار هنرمندان همیشه بالا باشد.
- در حین اجرای کار برایتان اتفاقاتی هم افتاده است که خاطرهانگیز باشد؟
یادم میآید در نوبتی که بر روی داربستی در ارتفاع در صحن رضوی کار میکردم، ناگهان حس کردم زیر پایم خالی شد و از آن ارتفاع بالا، افتادم؛ افتادنی که یک معنا بیشتر ندارد؛ مرگ.
در آن لحظه، بیتعارف عرض میکنم انگار میله داربست، خودش را به من رساند و از پرت شدنم به زمین جلوگیری کرد. وقتی سرم را بالا آوردم، چشمدرچشم گلدسته بارگاه رضوی بودم.
برایم این پیام را داشت که خود امامرضا (ع) ما را نگه میدارد. اگر کمکهای غیبی نباشد، با اینهمه وسیله خطرناکی که ما با آنها کار میکنیم مثل تیغ الماسه یا قرار داشتن در ارتفاع بالا، حتما تابهحال زنده نمیماندیم. بودنمان را از لطف امام (ع) میدانیم.
* این گزارش در ترایخ یکشنبه ۱۲ آذر سال ۱۳۹۶ در شماره ۲۷۱ شهرآرامحله منطقه ۴ چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
