گشتی در چهار تکیه قدیمی مشهد که شناسنامه شهرند

در بافت قدیم مشهد، تکیه‌ها بر اساس وابستگی‌های مختلف شکل می‌گرفتند؛ برخی به گروه‌های مهاجر و طایفه‌ای تعلق داشتند و گروهی نیز به اصناف مختلف شهر وابسته بودند. با تغییر سبک زندگی، بسیاری از کارکرد‌های تکیه‌ها به حسینیه‌ها منتقل شد، اما این بنا‌ها همچنان بخشی از حافظه تاریخی و مذهبی مشهد را در خود حفظ کرده‌اند.

در گشت نیم‌روزه‌ای که همراه مکتب بافت داشتیم، از چهار تکیه معروف مشهد بازدید کردیم.

ثبت تکیه کرمانی‌ها در نقشه دالمج که سال ۱۲۴۸خورشیدی ترسیم شده است؛ موضوعی است که نشان می‌دهد این بنا دست‌کم از دوره ناصرالدین‌شاه قاجار وجود داشته است و قدمت آن را می‌توان بیش از ۱۵۰سال دانست.

این تکیه از گذشته یکی از مراکز اصلی اجرای تعزیه و شبیه‌خوانی در مشهد بوده است و این سنت همچنان در آن ادامه دارد. مهم‌ترین ویژگی این تکیه تاریخی، سنت چادرپوش‌کردن حیاط در بدو ورود به ماه عزا، تداوم سنت‌های کهن مانند پخت نان نذری و مشارکت خانوادگی و برپایی روضه به شکل قدیم آن است.

تکیه خبازها: تکیه یا حسینیه خباز‌ها در گذشته معروف به تکیه نانوا‌های نان بربری مشهد بوده است و نزدیک به یک قرن قدمت دارد. خاطره روضه‌خوانی‌های مرحوم کافی و سخنرانی‌های آیت‌الله طباطبایی هنوز در یاد و خاطر بعضی کهن‌سالان مشهدی ماندگار است.

با گذشت زمان و تغییر کارکرد تکیه‌های سنتی، این مکان به‌تدریج به حسینیه تبدیل شد، اما هویت صنفی خود را حفظ کرد. اکنون نیز مراسم عزاداری در دهه اول و دهه پایانی ماه محرم هر روز از ساعت ۱۷:۳۰ تا ۱۹ در اینجا برگزار می‌شود.

تکیه پوست‌فروش‌ها: نام تکیه پوست‌فروش‌ها از مجاورت با کاروان‌سرای این صنف گرفته شده است. در دوره‌ای که برگزاری جشن‌های مذهبی هنوز شکل رسمی و حکومتی نداشت، پوست‌فروشان در محدوده نهر خیابان با چراغانی و آذین‌بندی گسترده جشن‌های مذهبی را برپا می‌کردند.

این تکیه قدیمی در سال۱۳۴۱ به‌طور کامل تخریب و سپس بازسازی شد و به‌جز دروازه چوبی، چیزی از بنای گذشته باقی نمانده، اما روضه قدیمی این تکیه همچنان پابرجاست و در ایام عزاداری ماه محرم، هر صبح در‌های تکیه پوست‌فروش‌ها به روی زائران و عزاداران حسینی باز می‌شود.

تکیه داروغه: این بنای کهن شبیه حسینیه‌های اواخر قاجار است که دارای یک حیاط مرکزی سرباز و فضا‌های سرپوشیده پیرامونی بودند. اهمیت تکیه داروغه به قدمت آن محدود نمی‌شود، بلکه استمرار فعالیت مذهبی توسط خاندان معروف اقوام‌شکوهی که در طول چند نسل اداره نقاره خانه حرم مطهر با آنان بوده، این بنا را به محلی ویژه تبدیل کرده است.

در برخی دوره‌ها حدود هفتاد شب روضه‌خوانی در این مجموعه برگزار می‌شد که نشان‌دهنده اهمیت آن در زندگی مذهبی مردم محله است. امروزه برنامه‌ها بیشتر به‌صورت هفتگی و در مناسبت‌های خاص ادامه دارد.

* این گزارش پنج‌شنبه ۱۱ تیرماه ۱۴۰۵ در شماره ۶۳۹ شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.